ዜጎች የሚፈሩት መንግስት ይወድቃል! 

ነፃነት ለሰው ልጅ የተሰጠ ተፈጥሯዊ ፀጋ ነው። በነፃነት ማሰብ፣ መናገርና መፃፍ የሰው ተፈጥሯዊ ባህሪ፥ የሰውነት (የሰብዓዊነት) መገለጫ ነው። በመሆኑም፣ ነፃነት የሌለው ሰው ሰብዓዊ ክብሩን የተገፈፈ ነው። ሰዎችን በነፃነት ከመኖር፥ ከማሰብ፥ ከመናገር፥ ከመፃፍ፥… የሚያግዱ በሙሉ የሰው ልጅን ተፈጥሯዊ ባህሪ ለመግፈፍ የሚጥሩ ናቸው። የሰው ልጅ የተፈጠረው ከምንም ዓይነት እዳና እገዳ ነፃ ሆኖ ሕይወትን በነፃነት እንዲኖር ነው።

የሁሉም ሰዎች ነፃነት የሚከበረው የእያንዳንዱ ሰው ነፃነት ሲከበር ነው። እያንዳንዱ ሰው ግዴታውን በራሱ ከተወጣ የሁሉም ሰዎች ነፃነት ይከበራል። ነገር ግን፣ አንድ ሰው ግዴታውን በአግባቡ እንዲወጣ “ሌሎች ሰዎች ለእሱ ያለባቸውን ግዴታ በአግባቡ ይወጣሉ” ብሎ ማመን አለበት። ስለዚህ፣ ሕይወትን በነፃነት ለመምራት እያንዳንዱ ሰው ሁሉንም ሰዎች ማመን፣ ሁሉም ሰዎች ደግሞ እያንዳንዱን ሰው ማመን አለባቸው።

ሁሉም ሰው በራሱ ፍላጎትና ምርጫ በሚንቀሳቀስበት፣ በመነሳሳት፣ ለውጥና አደጋ የተሞላ የነፃነት ሕይወት ከፍርሃት ነፃ ሊሆን አይችልም። በዚህ ዓይነት ሕይወት ውስጥ እርስ-በእርስ መተማመን ሊኖር አይችልም። ይህ ያለመተማመን መንፈስ ደግሞ እርስ-በእርስ መፈራራትን ይፈጥራል። ነገር ግን፣ የነፃነት ሕይወት ሁሌም በለውጥና ስጋት የተሞላ ነው።

ምንግዜም ቢሆን ነፃነት ያለው ሰው ነፃነቱን እንዳያጣ ይፈራል። ስለዚህ፣ ሁሉም ሰዉ በራሱ ፍላጎትና ምርጫ በሚንቀሳቀስበት የነፃነት ሕይወት ውስጥ እያንዳንዱ ሰው የሌሎችን እንቅስቃሴ በእርግጠኝነት መገመትና ማወቅ ማወቅ ይፈልጋል። አንድ ሰው ከጎኑ ያለን ሰው እንቅስቃሴ በራሱ ማወቅና መገመት ከተሳነው በውስጡ ያለመተማመን ስሜት ይፈጠራል።

ይህ ያለመተማመን ስሜት “እኔ ለሌሎች ሰዎች ያለብኝን ግዴታ በአግባቡ ብወጣ እንኳን እነሱ ለእኔ ያለባቸውን ግዴታ በአግባቡ ላይወጡ ይችላሉ” ከሚል እሳቤ የመነጨ ነው። ስለዚህ፣ “እኔ የሌሎችን መብት ባከብርም እነሱ ግን የእኔን መብት ላያከብሩ ይችላሉ” የሚል ፍርሃት በውስጡ ይፈጠራል። በዚህ መሰረት፣ በተወሰነ አከባቢ የሚኖሩ ሰዎች ማህበራዊ ግንኙነታቸውን የሚመሩበት የራሳቸው የሆነ ሕግና ሥርዓት ሊኖራቸው የግድ ይላል።

የሕግ ስርዓትን ለመዘርጋት ደግሞ ሦስት አካላት ያስፈልጋሉ። እነሱም፡- ሕግ አውጪ፣ ሕግ ተርጓሚና ሕግ አስፈፃሚ። እነዚህ ሦስት አካላት በጥምረት “መንግስት” ይባላሉ። የእነዚህ አካላት ድርሻና ኃላፊነት በግልፅ ተለይቶ የሚቀመጥበት የውል ሰነድ “ሕገ-መንግስት” ይባላል። በዚህ መልኩ የተወሰነ ጂኦግራፊያዊ ክልል ያለውና በአንድ መንግስት አስተዳደር ስር የሚገኝ ግዛት ደግሞ “ሀገር” ይባላል። በዚህ መልኩ፣ በአንድ የተወሰነ አከባቢ የሚኖሩ ሰዎች ነፃነትን ለማረጋገጥ እና ፍርሃትን ለማስወገድ ከእያንዳንዳቸው የበለጠ ኃይል ያለው መንግስት ፈጠሩ።

“የመንግስት ስልጣን” ማለት የዜጎችን ነፃነት እንዲያስከብር ከእያንዳንዱ ግለሰብ ላይ ተቆርሶ የተሰጠ መብት ነው። ምክንያቱም፣ እያንዳንዱ ዜጋ፤ አንደኛ፡- የሌላውን መብት ሳይነካ የፈለገውን ነገር እየሰራ፣ እየተናገረና እየፃፈ በሰላም በሀገሩ እንዲኖር፣ እና ሁለተኛ፡- በባዕድ ሀገር መንግስት ወይም በሌላ ሰው በኃይል ተገዢ እንዳይሆን ጥበቃና ከለላ እንዲያደርግለት ራሱን በራሱ የማስተዳደርና የመምራት መብቱን ለመንግስት በውክልና ሰጥቶታል። ስለዚህ፣ መንግስት ለዜጎች ነፃነት ጥበቃ የማድረግ ግዴታ እንጂ ነፃነታቸውን ለመገደብ የሚያስችል ስልጣን አልተሰጠውም።

በመሰረቱ ፍርሃትን ለማስወገድ የተፈጠረ አካል ሌላ ፍርሃት መፍጠር የለበትም። የሰው ልጅ ነፃነቱን ለማረጋገጥ ሲል ከነፃነቱ ላይ ቀንሶ የፈጠረው መንግስት ራሱ መልሶ ነፃነቱን ሊነፍገው አይገባም። መንግስት የዜጎችን ነፃነት የሚነፍግ ከሆነ የተፈጠረበት ዓላማ ስቷል። ተፈጥሯዊ ዓላማውን የሳተ ነገር ሁሉ ፋይዳ-ቢስ ነው። እንደዚሁም የዜጎችን ነፃነት የሚነፍግ መንግስት ፍይዳ-ቢስ ነው።

የመንግስት ሕልውና የተመሰረተው የዜጎችን መብትና ነፃነት በማክበርና በማስከበር ላይ ነው። የዜጎች መብትና ነፃነት የሚረጋገጠው ደግሞ በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ነው። ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት እንዲኖር ከላይ የተጠቀሱት ሁሉም የመንግስት አካላት፡- ሕግ አውጪዎች፣ ሕግ ተርጓሚዎች እና ሕግ አስፈፃሚዎች ሥራና ኃላፊነታቸውን ነፃና ገለልተኛ በሆነ መልኩ መወጣት አለባቸው። እነዚህ የመንግስት አካላት ሥራና ኃፊነታቸውን በነፃነት መወጣት ከተሳናቸው ግን የዜጎችን መብትና ነፃነት ማክበርና ማስከበር አይቻልም።

ፍርሃት በነገሰበት ሀገር በነፃነት ማሰብ ወንጀል ይሆናል፣ በነፃነት መናገር ከአመፅ ይቆጠራል፣ በነፃነት መፃፍ ለእስርና ስደት ይዳርጋል። የሀገሪቱን ዜጎች በነፃነት ከመኖር፥ ከማሰብ፥ ከመናገርና ከመፃፍ የሚያግድ መንግስት ከእድገት ይልቅ ውድቀትን የመረጠ ነው። እንደ ፈረንሳዊው ልሂቅ “Montesquieu” አገላለፅ፣ የዜጎችን መብትና ነፃነት በአግባቡ ማረጋገጥ የተሳነው መንግስታዊ ሥርዓት ተንኮታኩቶ ይወድቃል፡-

“The political liberty of the subject is a tranquility of mind arising from the opinion each person has of his safety. In order to have this liberty, it is requisite the government be so constituted as one man need not be afraid of another. When the legislative and executive powers are united in the same person, or in the same body of magistrates, there can be no liberty; … Again, there is no liberty, if the judiciary power be not separated from the legislative and executive. …As all human things have an end, the state we are speaking of will lose its liberty, will perish. Have not Rome, Sparta, and Carthage perished?” Baron de Montesquieu, The Spirit of Laws, trans. Thomas Nugent, 2 vols. Part 1: page151–162.

A license to torture

It was around 6:30 am on 30 September 2016 when I was rudely awakened by loud knocks on my door and someone shouting out my name. Peeping through the keyhole, I saw around 10 local police officers. Some of them were staring at the door while others were guarding the corridor.

I said to myself, “Yap! At last…here you go, they have come for you!”

Seyoum Teshome is a professor at a university in Ethiopia and writes to fight the spread of fear that has engulfed his country as a result of an increasingly repressive administration. In September 2016, Seyoum was arrested and charged with incitement to violence against the state. In this blog, he describes the treatment of prisoners in one of Ethiopia’s rehabilitation centres, where he was detained further to his arrest. Thousands of Ethiopians like Seyoum have been arrested and tortured in rehabilitation centres since the state of emergency was imposed in October 2016.

​One of them asked if I was Mr Seyoum Teshome to which I replied in the affirmative. They said they wanted to talk to me for a moment, so I opened the door. They showed me a court warrant which gave them permission to search my house. The warrant indicated that I had illegal weapons and pamphlets to incite violence against the government.
Accused without evidence

After searching my entire house and despite finding no signs of the said items, they arrested and took me to a local police station. They also carried off my laptop, smartphone, notebooks and some papers. Confident that they hadn’t found the items mentioned in the court warrant, I was certain of my release. However, three hours later, I found myself being interrogated by a local public prosecutor and two police investigators. The interrogation eventually led to the commencement of a legal charge.

I was scheduled to sit a PhD entry exam on 2 October 2017 at Addis Ababa University, something I had been working towards for a very long time. Throughout the interrogation, my pleas for the case to be hastened so that I wouldn’t miss the rare opportunity to pursue a PhD course fell on deaf ears. My colleagues had provided a car and allowance fee for a police officer to go with me to the university so that I could sit the exam. This is a standard procedure. Yet on that day, they were not willing to lend me a hand. I was stuck in pre-trial detention due to Ethiopia’s Anti-Terrorism Proclamation and missed my chance.

“Little did I know that, in just 12 hours, I would be the state’s guest for merely expressing my opinion.”
Seyoum Teshome

The day before my arrest, I had given an interview to Deutche Welle-Amharic radio station about the nation-wide teachers meeting where I commented that, in Ethiopia, expressing one’s own opinion could lead to arrest, exile or possibly death. Little did I know that, in just 12 hours, I would be the state’s guest for merely expressing my opinion.

On 3 October 2016, I was presented in court. I was accused of writing articles and posts on social media sites aiming to incite violence against the government. In addition to the two notebooks and papers they had taken from my house, the investigator had also printed 61 pages of the 58 articles I posted on the Horn Affairs website that year. In total, they brought more than 200 pages of written and printed writings as evidence to support their allegations. I denied all the charges.

Another court session was scheduled in 10 days to allow the police to conclude their investigations. The 10 days lapsed and the police requested an additional seven days to complete their investigations on me while denying me bail.

On 20 October 2016, a jury found there was no evidence to support the police department’s claims. I thought the matter was over but I was immediately accused of contravening the State of Emergency that had been declared on 9 October 2017. A piece of paper with some writing on it was presented as evidence to support the charge.

Barely survived

The Police initially took me to Tolay Military Camp and later transferred me, together with others arrested, to Woliso Woreda Police Station in central Ethiopia, outside Addis Ababa. We were shoved into a 3×5 metres squared detention room where we joined more than 45 other people already there. It was very hard to find a place to sit. I survived suffocation by breathing through a hole beneath the door. After that terrible night, I was taken back to Tolay where I stayed until 21 December, 2016 – 56 days after my arrest.

Access to food in the first 20 days was limited. We were made to walk while crouching with our hands behind our heads. We also walked barefoot to and from the toilet and dining areas. Due to this treatment, three of my fellow detainees suffered cardiac arrest. I don’t know whether or not they survived. I also heard that a woman’s pregnancy was terminated.

Every day, a police officer came to our room and called out the names of detainees to be taken for the so-called “investigation.” When they returned, the detainees had downtrodden faces and horrible wounds on their backs and legs. Waiting for one’s name to be called was agony.

The healing wound on the back of Seyoum’s leg after being beaten with wood and plastic sticks while in detention.


It took eight days before my name was finally called. I sat in front of five investigators flanked on either side by two others. While I was being interrogated, detainees in another room were being beaten. I could hear them crying and begging their torturers to stop.
Moved by what I had witnessed, I decided to secretly gather the detainees’ information. It didn’t take long before I was discovered by the authorities. On a hot afternoon, they came to my room and called my name. A group of investigators ruthlessly began beating me, to the point where I fainted three times. The beatings were unbearable so I finally confessed to collecting information in the camp. The chief investigator was then called in so that I could also confess to him.

Undeterred

By then, I had gained enough strength to renounce my earlier confessions which angered the Chief Investigator very much. He drew a pistol and threatened to kill me for making a fool out of them. I stretched turned around and spread my arms wide. Then, I said, “Fear of death doesn’t make me confess against myself! Go ahead, shoot!”

Amazingly, the commander ordered me to go to my room and take a shower. I didn’t believe it. I still don’t. I quickly ran off. I was released a little over two weeks later.

Though I finally left Tolay, those memories and emotions are still with me. Though I am still afraid of another arbitrary arrest and being sent back to prison, what I fear more is the totalitarian state that complete denies freedom. . While there, I told myself that, if I made it out, I would raise international awareness on the government’s outrageous treatment of prisoners.

I will continue to do so as long as Tolay exists.


By Seyoum Teshome

28 March 2017, 18:52 UTC

© 2017 AMNESTY INTERNATIONAL

የኢትዮጲያ ምሁራን የፖለቲካ ፍርሃትና ሽሽት

የአማርኛ መዝገበ ቃላት “ምሁር” የሚለውን ቃል “በትምህርት፥ በዕውቀት የበሰለ አዕምሮ ያለው ሰው” እንደሆነ ይጠቅሳል። በዚህ መሰረት፣ ምሁር ሲባል፤ በትምህርት ዕውቀት የቀሰመ፣ በዚህም ሰፊ ግንዛቤ ያለው፣ ነገሮችን ከተለያየ አቅጣጫ ማየት እና በጥልቀት ማገናዘብ የሚችል ሰው ነው። ስለዚህ፣ ምሁር ለመሆን ትምህርት መማር፣ መመራመርና ማወቅ የግድ ነው።

በመሰረቱ ምሁር ለመሆን መማር ያስፈልጋል፣ በትምህርት ደግሞ ዕውቀት ይገኛል። በዚህም ብዙ የተማረ ሰው ሊኖር ይችላል፣ ብዙ ነገር የሚያውቁ ሰዎች ይኖራሉ። ከእነዚህ ውስጥ ግን በትክክል “ምሁር” ለመባል የሚበቁት በጣት የሚቆጠሩት ናቸው። ዕውቀት በተግባር ለውጥና መሻሻል ካላመጣ ትምህርት መማሩም ሆነ ማስተማር ብቻውን ትርጉም የለውም።

በትምህርት የቀሰምነው ዕውቀት ፋይዳ የሚኖረው በራሳችንና በሌሎች ሰዎች ሕይወት ላይ አዎንታዊ ለውጥ ማምጣት የሚያስችለን ከሆነ ነው። ስለዚህ፣ አንድ ሰው በትክክል “ምሁር” የሚባለው ስለተማረ ብቻ ሳይሆን ዕውቀትና ክህሎቱን ተጠቅሞ በራሱና በሌሎች ሰዎች ሕይወት ላይ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት ጥረት የሚያደርግ ከሆነ ብቻ ነው።

በሀገሪቱ ፖለቲካ ውስጥ ንቁ ተሳትፎ በማድረግ ማህበራዊ ሃላፊነታቸውን እየተወጡ ካሉ እጅግ በጣም ጥቂት ምሁራን ውስጥ በአዲስ አበባ ዪኒቨርስቲ የፍልሰፍና መምህር የሆኑት ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ አንዱ ናቸው፡፡

​እስካሁን ድረስ “ምሁርነት” ከትምህርትና ዕውቀት ባለፈ በተግባራዊ እንቅስቃሴ የሚገኝ ክብር ነው። ስለዚህ፣ ምሁራንን ከሌላው የሕብረተሰብ ክፍል ልዩ የሚያደርጋቸውን ተግባራዊ እንቅስቃሴ ምንድነው? “Edward Said”የተባለው ምሁር “Representations of an Intellectual” በሚል ርዕስ በሰጠው ትንታኔ፣ አንድ ሰው “ምሁር” የሚለውን የክብር ስያሜ ለመጎናፀፍ በተግባር ከህዝቡ ጋር እየኖረ የብዙሃኑን ጥያቄ (መልዕክት)፣ አመለካከት፣ ፍልስፍና ወይም ሃሳብ መወከል፣ መያዝና መግለፅ መቻል አለበት።

በዚህ መሰረት፣ ምሁራን ሃሳብና አስተያየታቸውን በአደባባይ በመግለፅ የህዝብን ጥያቄ የሚያንፀባርቁ፣ እንዲሁም ኋላ-ቀር አመለካከትና ግትር አቋምን በይፋ የሚሞግቱ ናቸው። ይህን የሚያደርጉት ከግል ወይም ከተወሰነ ቡድን ጥቅም አኳያ ሳይሆን በመሰረታዊ የነፃነትና እኩልነት መርሆች ላይ በመንተራስ መሆን አለበት። ስለዚህ፣ ምሁራን በትምህርት ዕውቀት ያላቸው ብቻ ሳይሆኑ ለማህብረሰቡ መብትና ተጠቃሚነት የቆሙ መሆን አለባቸው።
ምሁራን በየትኛውም ግዜና ቦታ ቢሆን የሰዎች መብትና ነፃነት ሲገፈፍ፣ ፍትህ ሲዛባ በይፋ በመናገርና በመፃፍ ተቋውሟቸውን በይፋ የመግለፅ ድርሻና ኃላፊነት አለባቸው። በአደባባይ አሳፋሪ ጥያቄዎችን ለማንሳት፣ ኋላቀር አመለካከትንና ግትር ቀኖናዊነትን ለመጋፈጥ፣ እንዲሁም ለመንግስት ፍላጎት በቀላሉ እጅ ላለመስጠት ድፍረትና ቁርጠኝነት የሌለው ሰው የምሁራን ድርሻና ኃላፊነት መወጣት አይችልም።

ባለፉት አስር አመታት በሀገራችን የተማሪዎች ብዛት ከ10 ሚሊዮን በእጥፍ ጨምሮ 20 ሚሊዮን ደርሷል። የሀገሪቱ የተማረ ሰው ኃይል በዚያው ልክ እንደጨመረ መገንዘብ ይቻላል። ነገር ግን፣ በማህበራዊ፣ ኢኮኖሚዊና ፖለቲካዊ ችግሮች ዙሪያ ሃሳብና አስተያየታቸውን በይፋ የሚገልፁ ሰዎች ቁጥር እጅግ በጣም አነስተኛ ነው። የትምህርት ደረጃው ከመሰረተ-ትምህርት እስከ ፕሮፌሰርነት ሊደርስ ይችላል። ነገር ግን፣ ከላይ የተጠቀሰውን የምሁራን ድርሻና ኃላፊነት በድፍረትና ቁርጠኝነት መወጣት እስካልቻለ ድረስ “ምሁር” የሚለው የክብር ስያሜ አይገባውም። ከዚህ አንፃር፣ አሁን ባለው ሁኔታ “ኢትዮጲያ ውስጥ ምሁር አለ” ብሎ አፍን ሞልቶ መናገር የሚከብድ ይመስለኛል።

በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ “ፖለቲካ እሳት ነው!” የሚለው አባባል የተለመደ ነው። ይህ ከፍርሃት በተጨማሪ ከፖለቲካ መሸሽን ያመለክታል። በተለይ በተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ከፍርሃት በተጨማሪ የፖለቲካ ሽሽት በግልፅ ይስተዋላል። ይህ ሽሽት በዋናነት በሙያተኝነት ወይም ፕሮፌሽናሊዝም ስም የሚደረግ ነው።

ሙያተኝነት ወይም ፕሮፌሽናሊዝም (professionalism) በአብዛኞቹ የሀገራችን ምሁራን ዘንድ በግልፅ የሚስተዋል ችግር ነው። በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ እያንዳንዱ ምሁር በሰለጠነበት የሙያ መስክ ላይ ብቻ እንዲያተኩር ይፈለጋል። ብዙውን ግዜ ምሁራን ከመደበኛ ሥራቸው በተጓዳኝ የሚያደርጉት እንቅስቃሴ፣ በተለይ ደግሞ ከፖለቲካ ጋር የሚነካካ ከሆነ በፍፁም አይበረታታም።

በእርግጥ ሙያተኝነት በራሱ እንደ ችግር ሊወሰድ አይገባም። እያንዳንዱ ባለሙያ በሰለጠነበት መስክ የሚጠበቅበትን አገልግሎት የመስጠት ሃላፊነትና ግዴታ አለበት። ነገር ግን፣ እንደ አንድ የተማረ ሰው ሙያተኝነት የተጣለብንን ማህበራዊ ኃላፊነት ከመወጣት ሊያግደን አይገባም ነው። በአጠቃላይ፣ ሙያና ሙያተኝነት እንደ መደበቂያ፣ ከኃላፊነት መሸሸጊያ ተደርጎ መወሰድ የለበትም።

አንድ የተማረ ሰው በሰለጠነበት ሙያ (profession) ስም ከሚፈፅማቸው ስህተቶች በጣም የከፋው፣ ከማንኛውም ዓይነት ውዝግብና ከፖለቲካ ነፃ ለመሆን በሚያደርገው ጥረት፣ መደበኛ ሥራውን በተለመደው መንገድ እየሰራ፣ በከረመ አስተሳሰብ አንድ ዓይነት ሃሳብ እያመነዠከ፣ በማህበራዊ ሕይወት ውስጥ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት በሚደረገው ጥረት የሚጠበቅበትን ድርሻ ሳይወጣ ሲቀር ነው። በዚህ መልኩ፣ “እኔ ከውዝግብና ፖለቲካ ነፃ ነኝ” እያሉ የሚመፃደቁ ምሁራን የተጣለባቸውን ማህበራዊ ኃላፊነት በአግባቡ ለመወጣት እንደተሳናቸው በራሳቸው ላይ እየመሰክሩ ያሉ ናቸው።

በተለይ እንደ ኢትዮጲያ ባሉ ሀገራት የብዙሃን ሕይወት በዘርፈ-ብዙ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች የተተበተበ መሆኑ እርግጥ ነው። እነዚህን ችግሮች መቅረፍ የሚቻለው የማያቋርጥ ለውጥና መሻሻል ሲኖር ነው። ከዚህ አንፃር ምሁራን ከመደበኛ ሥራቸው በተጓዳኝ አስፈላጊውን ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የበኩላቸውን ጥረት ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።

እያንዳንዱ ሰው በሙያዊ ገለልተኝነት ስም በስልጣን ላይ ላለ አካል ድጋፍ ሰጪ ሆኖ ከማገልገል ይልቅ በራሱ ሕሊና እየተመራ የተጣለበትን ማህበራዊ ኃላፊነት መወጣት ይጠበቅበታል። ሆኖም ግን፣ ምሁራን በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የሚያደርጉት ማንኛውም እንቅስቃሴ ከውዝግብና ከፖለቲካ ተፅዕኖ ነፃ ሊሆን አይችልም። ስለዚህ፣ ምሁራን ከአወዛጋቢነትና ከፖለቲካዊ ተፅዕኖ ነፃ በሆነ መልኩ ሚናቸውን መወጣት አይችሉም።

በሙያተኝነት ስም ከአወዛጋቢና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ነፃ ሆኖ ለመንቀሳቀስ መሞከር ፍፁም አገልጋይነት እንጂ ከአንድ ምሁር የሚጠበቅ ባህሪ አይደለም። በመደበኛው ሥራና አሰራር ላይ ብቻ ተወስኖ መቅረት ማህበራዊ ኃላፊነትን ካለመወጣት በተጨማሪ በስልጣን ላይ ካለው ኃይል ጋር በመተባበር በሕዝቡ ላይ በደል እንደመፈፀም ይቆጠራል። ያለ ምሁራን ተሳትፎ ትርጉም ያለው ለውጥ ማምጣት አይችልም። የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ከፖለቲካው መድረክ ገለልተኛ በመሆናቸው ምክንያት ተጎጂ የሚሆነው በፖለቲካ ስልጣን ላይ ያለው አካል ጭምር ነው። ምክንያቱም፣ ዘላቂ ሰላም፣ ዴሞክራሲና ልማት ማረጋገጥ የተሳነው ፖለቲካዊ ስርዓት ሕልውና ሊኖረው አይችልም።

በተለይ ከደርግ ዘመን በኋላ በስፋት እንደሚስተዋለው የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል “ፖለቲካ እሳት ነው!” በሚል እንደ ምሁር ድርሻና ኃላፊነቱን በሚገባ ተወጥቷል ለማለት አያስደፍርም። በማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች ዙሪያ በዕውቀት ላይ የተመሰረተ ሃሳብና አስተያየት በሌለበት መንግስት እና ሕዝብ በራሳቸው ችግሮቹን በዘላቂነት መቅረፍ አይችሉም። የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል ዕውቀትና ክህሎቱን ተጠቅሞ ተግባራዊ እንቅስቃሴ ከማድረግ ይልቅ ነባራዊ እውነታን የሚፈራና የሚሸሽ ከሆነ የሚፈለገው ለውጥና መሻሻል ሊመጣ አይችልም።

በአጠቃላይ፣ በየትኛውም የትምህርት ደረጃ ቢሆን አንድ ሰው “ምሁር” ሊባል የሚችለው እንደ ምሁር ድርሻና ኃላፊነቱን በተግባር የሚወጣ ከሆነ ብቻ ነው። ፖለቲካን የሚፈራና የሚሸሽ ራሱን እንደ ተማረ ሰው ከመቁጠር ባለፈ “ምሁር” የሚለው የክብር ስያሜ አይገባውም። ምንም እንኳን በሀገራችን የተማሪና አስተማሪ ቁጥር በእጥፍ ቢጨምርም ከእነዚህ ውስጥ “ምሁር” ለመባል የሚበቁት በጣት የሚቆጠሩ ግለሰቦች ናቸው። ሀገሪቷና ህዝቧ በዘርፈ-ብዙ ችግሮች የተተበተቡበት የተማረው የሕብረተሰብ ክፍል በአብዛኛው ፍርሃትን ፊት-ፊት ከመጋፈጥ ይልቅ በሽሽት ለማምለጥ ስለሚሞክር ነው። ነገር ግን፣ ፍርሃትን በድፍረት ይጋፈጡታል እንጂ በሽሽት አያመልጡትም።


ይህ ፅሁፍ መጋቢት 07/2009 ዓ.ም በታተመው “የሐበሻ ወግ” መፅሄት ላይ የቀረበ ነው፡፡

የዴሞክራሲ አብዮትን “በኢኮኖሚ አብዮት” ማጨናገፍ አይቻልም!

ባለፈው ሳምንት “የኦሮሚያ የኢኮኖሚ አብዮት፡ በስህተት ላይ ስህተት በመድገም ስህተትን ማረም” በሚል ርዕስ አንድ ፅሁፍ አውጥቼ ነበር። በፅሁፉ ዙሪያ ከተሰጡኝ አስተያየቶች ውስጥ በአብዛኛው “ፅሁፉ የኢኮኖሚ አብዮቱን ዓላማና ግብ በትክክል አይገልፅም” የሚሉ ነበሩ። በመሆኑም ጉዳዩ በዝርዝር ለማብራራት እየተዘጋጀሁ ሳለ የአማራ ክልል ተመሣሣይ የኢኮኖሚ አብዮት ለመጀመር በዝግጅት ላይ መሆኑን የሚገልፁ ዘገባዎች ወጡ። በዘገባው መሰረት የአማራ ክልል “ዓባይ ኢንዱስትሪ ልማት አክሲዮን ማህበር” የተሰኘ ግዙፍ አክሲዮን ማህበር እየተቋቋመ መሆኑንና በተለያዩ የኢንዱስትሪ ዘርፎች 22 ፕሮጀክቶችን ለይቶ ወደ ሥራ ሊገባ እንደሆነ ተገልጿል። በዚህ ፅኁፍ በሁለቱ ክልሎች “የኢኮኖሚ አብዮት” በሚል የተጀመረውን እንቅስቃሴ ከአጠቃላይ የሀገሪቱ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታ ጋር አያይዤ በዝርዝር ለመዳሰስ እሞክራለሁ።

በመሰረቱ ባለፉት ጥቂት አመታት የኢትዮጲያ የውጪ ንግድ እያሳየ ያለው ማሽቆልቆል እየተባባሰ መጥቷል። በዘንድሮው ግማሽ ዓመት ከውጪ ንግዱ ዘርፍ ይጠበቅ የነበረው የውጪ ምንዛሪ ገቢ 2.5 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን የተገኘው ግን 1.4 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን ሊገኝ ከታቀደው 56% ብቻ ነው። በ2008 የበጀት ዓመት ሊገኝ ከታቀደው ውስጥ 67.7% ብቻ የተገኘ ሲሆን ይህም በ2007 የበጀት ዓመት ከተገኘው በ139.3 ሚሊዮን ዶላር ያነሰ ነበር።

ከጥቂት ቀናት በፊት መንግስት ችግሩን ለመፍታት ከላኪዎች ጋር ስብሰባ አድርጎ ነበር። በጠቅላይ ሚኒስትሩ ከፍተኛ አማካሪ አቶ አርከበ ዕቁባይ (ዶ/ር) መሪነት በተካሄደው በዚህ ስብሰባ ላይ ለውጪ ንግዱ ማሽቆልቆል በምክንያትነት ከተጠቀሱት ነጥቦች ውስጥ የመንግስት ቢሮክራሲያዊ አሠራር የፈጠራቸው ችግሮች ትልቁን ድርሻ ይዘዋል። ከዚህ በተጨማሪ፣ በሀገሪቱ የተከሰተው የውጪ የፀጥታ ችግር፣ በፀጥታው መናጋት የተፈጠረው ሥጋት ለውጪ ንግዱ መቀዛቀዝ ዋቢ መደረጋቸውን የሪፖርተር ዘገባ ያስረዳል።

በጠ/ሚ ፅፈት ቤት በተካሄደው ስብሰባ ላይ ተሳታፊ የነበሩት የኢትዮጲያ ንግድና ዘርፍ ማህበራት ምክር ቤት ፕሬዚዳነት አቶ ሰለሞን አፈወርቅ ለሪፖርተር ጋዜጣ በሰጡት አስተያየት፤ “ዋናው መሰረታዊ ለውጥ ትርፍ ምርት እንዲመጣ ማድረግ፣ አዲስ ምርት ወደ ኢኮኖሚው ማምጣት መቻል እንዲሁም ከውጪ የሚገቡ ምርቶች የሚተኩ ምርቶችን በሀገር ውስጥ ማምረት መቻል ነው’ ብለዋል። አያይዘውም “ስንዴ ከውጪ እያስመጡ ያንን ለዱቄት ፋብሪካዎች ሰፍሮ በመስጠት ለውጥ አይመጣም” ብለዋል። እንደ እሳቸው አገላለፅ፣ ችግሩን ለመቅረፍ የግብርና ጥሬ ዕቃዎችን በላክ ላይ የተመሰረተውን የውጪ ንግድ ወደ ኢንዱስትሪ ምርቶች ማሸጋገር አስፈላጊ ነው። ነገር ግን፣ የንግድ ሚኒስቴር ባወጣው ሪፖርት የኢንዱስትሪ ምርቶች የውጪ ንግድ እየቀነሰ መሆኑንና ለዚህም የግብዓት አቅርቦት፣ የጥራት ችግር፣ የመንግስት አገልግሎቶች የአሰራር ቅልጥፍና አለመኖር እና የገዢ ኩባኒያዎች በተለያየ ምክንያቶች ውል መሰረዝን በምክንያትነት ጠቅሷል።

በአጠቃላይ፣ የሀገሪቱ የውጪ ንግድ በየአመቱ እያሽቆለቆለ ለመሄዱ በምክንያትነት የተጠቀሱትን ነጥቦች በሦስት ከፍሎ ማየት ይቻላል። አንደኛ፡- የመንግስት ቢሮክራሲያዊ አሠራርና አገልግሎት አሰጣጥ ችግሮች፣ ሁለተኛ፡- በሀገሪቱ የተከሰተው የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር፣ ሦስተኛ፡- አነስተኛ የሆነ የኢንዱስትሪ ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት ናቸው።

በተለይ የውጪ ንግዱ ከግዜ ወደ ግዜ እያሽቆለቆለ በመምጣቱ ምክንያት ውጥረት ውስጥ የገባው የኢህአዴግ መንግስት የሚኒስትሮች ምክር ቤት መጋቢት 14/2009 ዓ.ም ባካሄደው ስብሰባ “የአማካሪ ምክር ቤት” ለማቋቋም ወስኗል። ከዚህ ጎን-ለጎን፣ የአማራና ኦሮሚያ ክልሎች በየፊናቸው “የኢኮኖሚ አብዮት” በሚል ትላልቅ የኢንዱስትሪ ፕሮጀክቶችን ለይተው ወደ ስራ ገብተዋል። ስለዚህ፣ መንግስት በፌደራልና በክልል ደረጃ የሚያደርገው እንቀስቃሴ ከውጪ ንግድና የኢንዱስትሪ ዘርፍ ልማት ጋር በተያያዘ የተጠቀሱትን ችግሮች በዘላቂነት መቅረፍ ይችላል? ይህን ጥያቄ በአግባቡ ለመመለስ ከላይ የተጠቀሱት ኢኮኖሚያዊ ችግሮች ከወቅታዊ የሀገሪቱ ፖለቲካዊ ሁኔታ አያይዞ መመልከት ያስፈልጋል።

በተለይ ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ በሀገሪቱ ለተፈጠረው የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ዋናው ምክንያት በኦሮሚያና አማራ ክልሎች የታየው የአመፅና ተቃውሞ እንቅስቃሴ ነው። ከ60% በላይ የሀገሪቱ ሕዝብ በሚኖርባቸው እነዚህ ሁለት ክልሎች የተከሰተው የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር የኢህአዴግ መንግስትን የአስቸኳይ ግዜ አዋጅ እንዲያውጅ አስገድዶታል። ለአመፅና ተቃውሞ አንቅስቃሴው ዋናው ምክንያት የዜጎችን ሕገ-መንግስታዊ መብትና ነፃነት ባለመከበሩ፣ የመንግስት ሥራና አሰራር በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ በማስነሳት ነበር። ስለዚህ፣ በሀገሪቱ ለተከሰተው የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ዋናው ምክንያት የኢህአዴግ መንግስት የዜጎችን ዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት ማክበርና ማስከበር፣ እንዲሁም በመንግስታዊ ሥርዓቱ ውስጥ የሚስተዋለውን ስር-የሰደደ የመልካም አስተዳደር ችግር መቅረፍ ስለተሳነው ነው።

​ሀገሪቱ የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር የተዳረገችበት ምክንያት የኢህአዴግ መንግስት በዴሞክራሲና መልካም አስተዳደር ረገድ ከሕዝቡ የለውጥና መሻሻል ፍላጎት ጋር አብሮ መሄድ ስለተሳነው። ስለዚህ፣ የኢህአዴግ መንግስት መልካም አስተዳደርና ቀጣፋ የአገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት መገንባት ስለተሳነው፣ እንደ ማንኛውም የሕብረተሰብ ክፍል፣ ለንግድና ኢንዱስትሪ ዘርፍ ለተሰማሩ ባለሃብቶችና ድርጅቶች አስፈላጊውን አገልግሎትና ድጋፍ እየሰጠ አይደለም። የሀገሪቱ የውጪ ንግድ እያሽቆለቆለ ለመሄዱ በምክንያትነት ከተጠቀሱት ሦስት መሰረታዊ ችግሮች ውስጥ አንደኛው “የመንግስት ቢሮክራሲያዊ አሠራርና አገልግሎት አሰጣጥ ችግር” ነው። ስለዚህ፣ አንደኛው ችግር ዋና መንስዔ ራሱ የኢህአዴግ መንግስት ነው።
በተመሣሣይ፣ በመልካም አስተዳደርና ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ ረገድ የሚደረገው ጥረት ሲጨናገፍ ሕዝቡን ለአመፅና ተቃውሞ፣ ሀገሪቱን ለፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ዳርጓታል። የሀገሪቱ የውጪ ንግድ እያሽቆለቆለ ለመሄዱ በምክንያትነት ከተጠቀሱት መሰረታዊ ችግሮች ውስጥ ሁለተኛው “በሀገሪቱ የተከሰተው የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር” ነው። በድጋሜ ለሁለተኛው ችግር ዋና መንስዔ ራሱ የኢህአዴግ መንግስት ነው።

እስካሁን ድረስ የሀገሪቱ የውጪ ንግድ እያሽቆለቆለ ለመሄዱ በምክንያትነት ከተጠቀሱት ውስጥ የመጀመሪያ ሁለት ችግሮች ዋና መንስዔ ራሱ የኢህአዴግ መንግስት እንደሆነ ተመልክተናል። በመቀጠል ደግሞ በሦስተኛ ለይ የተጠቀሰው “አነስተኛ የሆነ የኢንዱስትሪ ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት” ችግርን የኦሮሚያና አማራ ክልላዊ መስተዳደሮች ተግባራዊ ማድረግ ከጀመሩት የኢኮኖሚ አብዮት ጋር አያይዘን በዝርዝር እንመለከታለን።

የኦሮሚያና አማራ ክልሎች በሀገሪቱ ኢንዱስትሪ ዘርፍ ተዓምራዊ ለውጥ ያመጣል፣ ለብዙ ሺህ ወጣቶች የሥራ ዕድል ለመፍጠር ያስችላል፣ …ወዘተ በሚል እሳቤ በኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ውስጥ በቀጥታ ጣልቃ ገብተዋል። ለምሳሌ፣ የአማራ ክልላዊ መስተዳደር “የዓባይ ኢንዱስትሪ ልማት አክሲዮን ማህበርን” 25 በመቶ ድርሻ የአክሲዮን ድርሻ እንደሚገዛ ተጠቅሷል። በተመሣሣይ፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መስተዳደር በኢኮኖሚ አብዮቱ ከሚቋቋሙት የአክሲዮን ድርጅቶች ውስጥ እስከ 35% የአክሲዮን ድርሻ ሊኖረው እንደሚችል በማህበራዊ ድረገፆች ላይ እየተገለፀ ይገኛል። እንደ ማንኛውም መንግስት ሁለቱም ክልላዊ መስተዳደሮች ከሕዝብ ከሚሰበሰበው በስተቀር የራሳቸው የሆነ የገቢ ምንጭ የላቸውም። ስለዚህ፣ ሁለቱም የክልል መንግስታት ከሕዝቡ በግብርና ቀረጥ መልክ የሰበሰቡትን ገንዘብ የቢዝነስ ተቋማት አክሲዮን ድርሻ ለመግዛት አውለውታል።

በኢኮኖሚ አብዮቱ የሚቋቋሙት በአገልግሎት፣ ማምረቻና ግንባታ ዘርፍ የሚሰማሩ የቢዝነስ ድርጅቶች ናቸው። የአማራና ኦሮሚያ ክልል መንግስታት የእነዚህን ድርጅቶች የአክሲዮን ድርሻ በመግዛት በኢኮኖሚው ውስጥ በቀጥታ ጣልቃ ስለመግባታቸው ጥርጥር የለውም። ስለዚህ፣ ይህ ጣልቃ ገብነት የኢህአዴግ መንግስት ከሚያራምደው የኢኮኖሚ ፖሊሲ አንፃር ምን ያህል ተቀባይነት አለው?፣ የኢንዱስትሪ ዘርፉን ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት ከማሻሻል አንፃር ምን አስተዋፅዖ ያበረክታል? ከዚህ ቀጥሎ፣ እነዚህንና ሌሎች ተያያዥ ጥያቄዎችን ከሀገሪቱ የኢኮኖሚ ፖሊሲ እና ከገበያ መር የኢኮኖሚ ሥርዓት (market economy) አንፃር የአማራና ኦሮሚያ ክልል መንግስታትን ጣልቃ ገብነትና ውጤታማነት በዝርዝር እንመለከታለን።

ከገበያ መር ኢኮኖሚ (market economy) ስርዓት አተገባበር ጋር ተያይዙ ብዙ አከራካሪ ጉዳዮች መኖራቸው እርግጥ ነው። በዋናነት ግን፤ “መንግስት በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ መግባት የለበትም” እና “መንግስት በተመረጡ የኢኮኖሚ መስኮች ጣልቃ መግባት አለበት” የሚሉት አመለካከቶች የሚጠቀሱ ናቸው። የኢህአዴግ መንግስት የመጀመሪያውን የኒዮ-ሊብራሊዝም አቀንቃኞች አመለካከት እንደሆነ በመጥቀስ “መንግስት በተመረጡ የኢኮኖሚ መስኮች ጣልቃ መግባት አለበት” የሚለውን አመለካከት እንደሚያራምድ ይታወቃል። ስለዚህ፣ የኦሮሚያና አማራ ክልል መንግስታት በኢኮኖሚው ውስጥ እያደረጉት ያለውን ጣልቃ ገብነት ከኒዮሊብራሊስቶች እይታ ሳይሆን ከራሱ ከኢህአዴግ መንግስት እይታ አንፃር መመልከት ይኖርብናል።

ከላይ እንደተገለፀው፣ የኢህአዴግ መንግስት የኢኮኖሚ ፖሊሲ “መንግስት በተመረጡ የኢኮኖሚ መስኮች ጣልቃ መግባት አለበት” የሚለው ነው። በኢኮኖሚ አብዮቱ በሚቋቋሙት ድርጅቶች አማካኝነት የኦሮሚያና አማራ ክልል መንግስታት በሀገሪቱ ኢኮኖሚ የአገልግሎት፣ ማምረቻና ግንባታ ዘርፎች ውስጥ ጣልቃ በመግባት ላይ ይገኛሉ። ነገር ግን፣ የፌደራልም ሆነ የክልል መንግስታት በኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴው ውስጥ ጣልቃ መግባት ያለባቸው መቼ ነው?

በገዢው ፓርቲ የኢኮኖሚ ፖሊስ መሰረት መንግስት በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ መግባት ያለበት “የገበያ ውድቀት” (market failure) ሲኖር ነው። አንዳንድ የዘርፉ ምሁራን ሁኔታውን፤ “Government legitimacy in a market economy arises from market failures” በማለት ይገልፁታል። “የገበያ ውድቀት መቼ ነው የሚኖረው?” ለሚለው ደግሞ አራት ዋና ዋና ምክንያቶችን መጥቀስ ይቻላል። እነሱም፣ 1ኛ፡- የምርትና አገልግሎቶች ማምረቻ/ማቅረቢያ ወጪ ከተጠቃሚዎች የመክፈል አቅም በላይ ሲሆን (Incomplete markets)፣ 2ኛ፡- የትክክለኛ መረጃ አቅርቦት ችግር ሲኖር (Information failures)፣ 3ኛ፡- የሕዝብ የአገልግሎት መስጫ ተቋማትን ለመገንባት ሲሆን (Public goods)፣ እና 4ኛ፡- ውጫዊ የሆኑ አሉታዊ ወይም አዎንታዊ ተፅዕኖዎችን በምርቱ የገበያ ዋጋ መመለስ የማይቻል ሲሆን (Negative/ positive Externalities) ናቸው።

ከላይ ከተጠቀሱት አራት መሰረታዊ ምክንያቶች አንፃር፣ የኦሮሚያና አማራ ክልላዊ መንግስታት በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ ለመግባት በወሰኑባቸው የአገልግሎት፣ ማምረቻና ግንባታ ዘርፎች “የገበያ ውድቀት (market failure) አለ” ማለት አይቻልም። ምክንያቱም፣ የግልና የማህበር ቢዝነስ ተቋማት በተጠቀሱት የኢኮኖሚ መስኮች ለመሰማራትና ተወዳዳሪ ለመሆን የሚያግዳቸው የገበያ ችግር የለም። ስለዚህ፣ የሁለቱም ክልል መንግስታት “የኢኮኖሚ አብዮት” በሚል በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ ለመግባታቸው የገበያ ውድቀትን በምክንያትነት መጥቀስ አይችሉም። ስለዚህ፣ የአማራና ኦሮሚያ ክልል መንግስታት “የኢኮኖሚ አብዮት” በሚል በኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴው ውስጥ ጣልቃ የገቡት የገበያ ውድቀት በሌለበት ሁኔታ ነው።
የኦሮሚያና አማራ ክልል መንግስታት የገበያ ውድቀት በሌለበት ሁኔታ በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ መግባታቸው እንደተባለው በኢንዱስትሪው ዘርፍ ተዓምራዊ ለውጥ ማምጣት ይችላሉ? የአክሲዮን ድርሻ ለመግዛት ያዋሉት የሕዝብ ገንዘብ የዘርፉን ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት ወደ ተሻለ ደረጃ ያሳድገዋል? በዘርፉ ካሉት የሀገር ውስጥና ዓለም አቀፍ ድርጅቶች ጋር በምርትና ጥራት ተወዳዳሪ ሆነው ትርፋማ ይሆናሉ? በአጠቃላይ፣ የሀገሪቱ የውጪ ንግድ እያሽቆለቆለ ለመሄዱ በምክንያትነት የተጠቀሰውን “አነስተኛ የሆነ የኢንዱስትሪ ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት” ችግርን መቅረፍ ይችላሉ? በዚህም፣ እንደተባለው ለብዙ ሺህ የአማራና ኦሮሚያ ክልል ወጣቶችና አርሶ አደሮች የስራ ዕድልና የገበያ ትስስር ይፈጥራሉ?

በመሰረቱ፣ መንግስት ከምንም ይሻላል እንጂ ከማንም ግን አይሻልም። ምክንያቱም፣ ምንም ነገር ከባዶ ይሻላልና ምንም ዓይነት የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ በሌለበት የገበያ ውድቀት (market failure) ውስጥ መንግስት ጣልቃ ቢገባ ይመረጣል። ነገር ግን፣ የገበያ ውድቀት በሌለበት መንግስት በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ ሲገባ ግን በፍፁም ውጤታማና ተወዳዳሪ ሊሆን አይችልም። ምን ግዜም ቢሆን መንግስት በምርታማነትና ጥራት ከግል ተቋማት የተሻለ ሊሆን አይችልም። ስለዚህ፣ የኦሮሚያና አማራ ክልል መንግስታት የኢኮኖሚ አብዮት ለውጪ ንግድ ማሽቆልቆል ምክንያት የሆነውን “አነስተኛ የሆነ የኢንዱስትሪ ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት” ችግር ከመቅረፍ አንፃር የጎላ አስተዋፅዖ አያበረክትም።

የገበያ ውድቀት በሌለበት ሁኔታ የመንግስት ሥራና ድርሻ ለሀገር ውስጥና ለውጪ ቢዝነስ ተቋማት ምቹ ሁኔታ መፍጠር ነው። በዚህም፣ የመንግስት ዋና የሥራ ድርሻ የፀጥታና አለመረጋጋት ችግሮችን በዘላቂነት በመቅረፍ ለኢንቨስትመንት ምቹ የሆነ ሁኔታ መፍጠር እና የመንግስትን ሥራና አሠራር ወደ ላቀ ደረጃ በማሻሻል የተቀላጠፈ የአገልግሎትና ድጋፍ አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ነው። የሀገሪቱ የውጪ ንግድ እንዲያሽቆለቁል በምክንያትነት ከተጠቀሱት ውስጥ ሦስተኛው “አነስተኛ የሆነ የኢንዱስትሪ ምርት፣ ምርታማነትና ተወዳዳሪነት” ችግር ነው። በመሆኑም፣ ለሀገሪቱ የውጪ ንግድ ከግዜ ወደ ግዜ እያሽቆለቆለ የሄደበት ምክንያት የፌደራልና ክልል መንግስታት ድርሻና ኃላፊነታቸውን በአግባቡ መወጣት ስለተሳናቸው ነው። በተለይ የአማራና ኦሮሚያ ክልላዊ መስተዳደሮች እንደ መንግስት የሚጠበቅባቸውን ሥራና ኃላፊነት በሚገባ ባለመወጣታቸው ምክንያት ተፈጠረ ችግር ነው። አሁንም ከህዝብ ከተሰጣቸው ስልጣንና ኃላፊነት ውጪ በኢኮኖሚው ውስጥ ጣልቃ በመግባት ለችግሩ መፍትሄ ለመስጠት ጥረት በማድረግ ላይ ናቸው።

በመጨረሻም፣ አብዛኞቹ የአማራና ኦሮሚያ የኢኮኖሚ አብዮት ደጋፊዎችና አቀንቃኞች ከላይ ከተገለፀው የሀገሪቱ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ሁኔታ ይልቅ የአብዮቱ ዓላማና ግብ ላይ ማተኮር ይቀናቸዋል። ስለዚህ፣ አብዛኞቹ “የኢኮኖሚ አብዮቱ ከተቀመጠለት ከግብ (objective) አንፃር መታየት አለበት” የሚል መከራከሪያ ሊያቀርቡ ይችላሉ። ወይም ደግሞ ከላይ በኢኮኖሚ አብዮቱ አማካኝነት የሁለቱ ክልል መንግስታት ጣልቃ በሚገቡባቸው የኢኮኖሚ ዘርፎች ውስጥ “የገበያ ውድቀት አለ” የሚል መከራከሪያ ሊቀርቡ ይችላሉ። ነገር ግን፣ “Market Efficiency and Government Intervention” በሚል ርዕስ የቀረበ ጥናታዊ ፅሁፍ በጉዳይ ዙሪያ የሚከተለውን ሃሳብ አስቀምጧል፡-

“Though the presence of, market failure implies that there may be a scope for government intervention, it does not imply that a particular government program aimed at correcting the market failure is necessarily desirable. To evaluate government program one must not only take into account their objectives but how they implement it.” Journal of International Business and Economics, Vol. 3(1), June 2015

በእርግጥ በኢኮኖሚ አብዮት አማካኝነት ለብዙ ሺህ የአማራና ኦሮሚያ ወጣቶች የሥራ እድል እና የገበያ ትስስር ለመፍጠር የተቀመጠው ግብ አስፈላጊነቱ አጠያያቂ አይደለም። ነገር ግን፣ የሁለቱ ክልላዊ መስተዳደሮች በኢኮኖሚው ውስጥ የሚያደርጉት ጣልቃ ገብነት መመዘን ያለበት ካስቀመጡት ግብ አንፃር ብቻ ሳይሆን ከፕሮግራሙ አተገባበር ጭምር መሆን አለበት። ለብዙ ሺህ የአማራና ኦሮሚያ ክልል ወጣቶች የሥራ እድል ለመፍጠር የሚቻለው እንዴት ነው?፣ የመንግስት ዕቅድና ፕሮግራም በምን ላይ ማዕከል ያደረገ ሊሆን ይገባል? ሁለት የዘርፉ ምሁራን “Human Capital and Sustainability” በሚል ርዕስ ባቀረቡት ጥናታዊ ፅሁፍ እንዴት ተጨማሪ የሥራ ዕድሎችን መፍጠር እንደሚቻልና የመንግስት ዕቅድና ፕሮግራም ትኩረት በምን ላይ መሆን እንዳለበት እንደሚከተለው ይገልጻሉ፡-

“Contrary to popular belief, the principal source of new jobs is social development, not economic policy. Public stimulus programs, manipulation of the money supply and interest rates can certainly have short-term impact, but it is the growth and development of society that serves as the foundation and context for economic growth. Full employment can be achieved by broad-based social strategies that accelerate social development, including measures that improve the quality and quantity of education and training, promote entrepreneurship and self-employment, increase the speed of communication and transportation, encourage research and innovation, and more fully utilize the power of social organization, e.g., the Internet.” Journal of Sustainability ISSN 2071-1050

ከላይ በጥቅሱ ውስጥ እንደተገለፀው፣ ለወጣቶች ተጨማሪ የሥራ እድል ለመፍጠር መሰረቱ “ማህበራዊ ልማት” (social development) ነው። ለዚህ ደግሞ መንግስት ዕቅዶችና ፕሮግራሞች ዋና ትኩረት በሰው ሃብት ልማት ላይ መሆን አለበት። በመሆኑም፣ የመንግስት ሥራና ኃላፊነት፤ ተግባር ተኮር ትምህርትና ሥልጣና መስጠት፣ ሥራ ፈጣሪነትን ማበረታታት፣ የተቀላጠፈ የብድር አገልግሎት መስጠት፣ የኢንፎርሜሽን ኮሚዩኒኬሽን ቴክኖሎጂ አቅርቦት ጥራትና ተደራሽነትን ማሳድግ፣ የጥናትና ምርምር ሥራዎች ማበረታታት፣…ወዘተ የመሳሰሉ የድጋፍ ተግባራትን በማከናወን በሀገሪቱ ወይም በክልሉ የሰው ኃብት ልማት ማረጋገጥ ነው።

ስለዚህ፣ ለብዙ ሺህ ወጣቶች የሥራ-ዕድል ከመፍጠር አንፃር የመንግስት ዕቅዶችና ፕሮግራሞች ትኩረት ማድረግ ያለባቸው የሰው ሃብት ልማት ነው። ነገር ግን፣ የአማራና ኦሮሚያ የኢኮኖሚ አብዮት ከሰው ሃብት ልማት ይልቅ በኢኮኖሚ እንቅስቃሴው ውስጥ በቀጥታ ጣልቃ በመግባት ላይ ማዕከል ያደረገ ነው። በመሆኑም፣ የሁለቱም ክልሎች የኢኮኖሚ አብዮት ግቡን አይመታም።

በአጠቃላይ፣ በኢኮኖሚ ውስጥ ለሚስተዋለው ችግር ዋና መንስዔው ያለው የሀገሪቱ ፖለቲካ ነው። የኢትዮጲያ ፖለቲካ መሰረታዊ ችግር ደግሞ የኢህአዴግ መንግስት የዜጎችን ዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት ማክብር/ማስከበር አለመቻሉ ነው። በተለይ ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ በተለያዩ የሀገሪቱ አከባቢዎች እየታየ ያለው ሕዝባዊ አመፅና ተቃውሞ ዋና መነሻ ምክንያቱ የኢህአዴግ መንግስት የዜጎችን ዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት ማክበርና ማስከበር፣ እንዲሁም በመንግስታዊ ሥርዓቱ ውስጥ የሚስተዋለውን ስር-የሰደደ የመልካም አስተዳደር ችግር መቅረፍ ስለተሳነው ነው። “3ኛው ማዕበል፡ የልማታዊ መንግስት ፈተና” በሚለው ፅሁፌ በዝርዝር እንደገለፅኩት ይህ የአመፅና ተቃውሞ እንቅስቃሴ በትክክለኛው ግዜና ሁኔታ ውስት የተነሳ የዴሞክራሲ አብዮት ነው።

ይህን የዴሞክራሲ አብዮት አስፈላጊውን ለውጥና መሻሻል በማድረግ በተገቢው ሁኔታ ማስተናገድ ከተሳነን ሀገሪቷን ወደ ባሰ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ችግር ውስጥ ይከታታል። ሕዝቡ ዴሞክራሲያዊ መብቱና ነፃነቱ እንዲከበር፣ የመንግስት ሥራና አሰራር እንዲሻሻል፣ ስር የሰደደው የመልካም አስተዳደር ችግር እንዲቀረፍና የብዙሃኑን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት እንዲያረጋግጥ የሚያነሳቸውን ፖለቲካዊ ጥያቄዎች በኢኮኖሚ አብዮት ምለሽ ለመስጠት መሞከር ችግሩን ከማባባስ የዘለለ ፋይዳ የለውም።

በአጠቃላይ፣ አንደኛ፡- የኢኮኖሚ አብዮቱ የዴሞክራሲ አብዮቱን ለማጨናገፍ ያለመ ነው፣ ሁለተኛ፡- የኢኮኖሚ አብዮቱ ግቡን አይመታም፣ ሦስተኛ፡- የኢኮኖሚ አብዮቱ አለመሳካቱ የዴሞክራሲ አብዮቱን መልሶ ያቀጣጥለዋል። ምክንያቱም፣ የዜጎች ሕገ-መንግስታዊ መብትና ነፃነት እስካልተከበረ እና የመልካም አስተዳደር ችግር በዘላቂነት እስካልተቀረፈ ድረስ፣…ወዘተ አሁን በውጪ ንግዱ ላይ እየታየ ያለው ማሽቆልቆል ወደ አጠቃላይ የሀገሪቱ ኢኮኖሚ ይስፋፋል። የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ሲቀዛቀዝ ፖለቲካዊ ችግር ያስከትላል፣ በዚህም ሕዝቡ ለአመፅና ተቃውሞ አደባባይ ይወጣል። ስለዚህ፣ የዴሞክራሲ አብዮት በኢኮኖሚ አብዮት አይጨናገፍም!

የጭካኔ ተግባርን ለፈፀመና ለተፈፀመበት እኩል አዝናለሁ፣ አስፈፃሚው ግን አጠላለሁ (ለሀብታሙ አያሌው)

ትላንት ሀብታሙ አያሌው በእስር ላይ ሳለ የደረሰበትን የስቃይ ምርመራ አስመልክቶ ከአሜሪካ ድምፅ ራዲዮ ጋር ያደረገውን ቃለ-ምልልስ ሰማሁት። በቃለ-ምልልሱ የገለፃቸው የጭካኔ ተግባራት እጅግ በጣም የሚዘገንኑና ለመስማት እንኳን የሚሰቀጥጡ ናቸው። ከዚህ በተጨማሪ፣ ከኢትዮጲያዊያን የሞራል ስነ-ምግባርና ባህል ውጪ ናቸው በሚል ያልገለፃቸው በምርመራ ስም የተፈፀሙ ሌሎች የጭካኔ ተግባራት መኖራቸውንም አያይዞ ገልጿል። በዚህ መሰረት፣ በሰው ልጅ ላይ በተግባር ለመፈፀም ይቅርና በቃላት እንኳን ለመግለፅ የሚከብዱ አሰቃቂ ተግባራት በሀገራችን እየተፈፀሙ ይገኛል።

በእርግጥ በቃለ-ምልልሱ ከተጠቀሱት በላይ ምን ዓይነት የጭካኔ ተግባራት ሊኖሩ እንደሚችሉ መገመት ቀርቶ ማሰብ በራሱ ይከብዳል። አብዛኞቻችን በሀብታሙ ላይ የደረሰውን ስቃይና መከራ በሰማን ግዜ ይህን ተግባር በፈፀሙት ሰዎች ላይ ቂምና ጥላቻ ይኖረናል። እንደ ማዕከላዊ ባለ እስር ቤት ስለሚፈፀሙት የጭካኔ ተግባራት ስንሰማ የሰዎቹ ጥፋትና ክፋት ቀድሞ ይታየናል። አዎ…አለማወቅ ለፍርድ ያመቻል። ነገር ግን፣ እንዲህ ያሉ የጭካኔ ተግባራት ለምን እንደሚፈፀሙ ጠንቅቀን ስናውቅ ለበዳዮችና ለተበዳዮች እኩል እናዝናለን። እኔ በበኩሌ ሰው በሰው ላይ ለምን እንዲህ ጨካኝ እንደሚሆን ስለማውቅ ከሀብታሙ እኩል እሱን ለበደሉት ሰዎችም አዝናለሁ። ይሄ እዚህ በፅሁፍ ላይ የተወሰነ ሳይሆን ለሀብታሙ ራሱ በግልፅ የነገርኩት ሃቅ ነው። 

በተንዛዛ የፍርድ ቤት ቀጠሮ ወደ ውጪ ሀገር ሄዶ ሕክምና የማግኘት ሰብዓዊ መብቱን ተነፍጎ በከፍተኛ ስቃይና እንግልት በነበረበት ወቅት ሀብታሙን በአካል ሄጄ አግኝቼዋለሁ። በእርግጥ ሀብታሙ የነበረበት ሁኔታ በጣም አሳዝኖኛል። ነገር ግን ለሀብታሙ ብቻ ሳይሆን እሱን ለበሽታና ስቃይ ለዳረጉት ሰዎች ጭምር ሀዘኔ እኩል ነበር። ልጠይቀው በሄድኩ ግዜ ለከፍተኛ ስቃይ የዳረገውን የኪንታሮት በሽታ የሚያሳይ ምስል በሞባይል ስልኩ እያሳየኝ “ተመልከት ስዩሜ… ይሄን ተሸክሜ ነው የምሄደው!” አለኝ፡፡ እኔ ግን “አይዞህ! አንድ ቀን እነሱም የእጃቸውን ያገኛሉ!…” ብዬ ላፅናናው አልሞከርኩም። ከዚያ ይልቅ፣ ቃል-በቃል ባይሆንም እንዲህ ነበር ያልኩት፤

“ሃብትሽ እዘንላቸው! …እነዚህ ሰዎች ቢያውቁ እንዲህ ያደርጋሉ? አያደርጉም! አየህ… አለማወቅ ህሊናቸውን አውሮታል፣ ሰብዓዊ ርህራሄ አሳጥቷቸው። በእነሱ ጥፋትና ቅጣት ለበሽታ ተዳርገህ፣ በእነሱ ክፋትና ጭካኔ ዘወትር ተበሳጭተህ እንዴት ትችለዋለህ? ሃብትሽ…ባለማወቅ ታውረው የሰብዓዊነት ክብር ለተገፈፉ ለእነዚህ ምስኪን ሰዎች እዘንላቸው። ያኔ ቢያንስ የእነሱን ጭካኔ ረስተህ የራስህን በሽታ ታስታምማለህ…”

በሀብታሙ ላይ በቃላት እንኳን ለመግለፅ የሚከብዱ የጭካኔ ተግባራትን የተፈፀመበት “ባለማወቅ ነው” ማለት በራሱ እንደ “አላዋቂነት” ሊወሰድ ይችላል። ለአንዳንዶቻችሁ እሱን ለከፍተኛ ስቃይና መከራ የዳረጉትን ሰዎች መልሶ “እዘንላቸው” ማለት ከመጀመሪያው የባሰ ጭካኔ ይመስላል። ከድምዳሜ ላይ ከመድረሳችሁ በፊት ግን እስኪ ስለ ስልጣን መዋቅርና አሰራር የምነግራችሁን በጥሞና አድምጡኝ።

የስልጣን መዋቅር የሚንቀሳቀሰው የዕዝ ሰንሰለትን ተከትሎ ነው። የዕዝ ሰንሰለቱን ተከትለን በስልጣን መዋቅሩ ወደላይ ስንወጣ፤ በተግባራዊ እንቅስቃሴው ቀጥተኛ ተሳትፎ ያላቸው ሰዎች ቁጥር እየቀነሰ፣ በእንቅስቃሴው ላይ ያላቸው የማዘዝ ስልጣን ግን እየጨመረ ይሄዳል። በስልጣን መዋቅር ወደታች ስንወርድ ደግሞ በተግባራዊ እንቅስቃሴው ያላቸው ቀጥተኛ ተሳትፎ እየጨመረ፣ በሥራና ተግባራቸው ላይ ያላቸው የማዘዝ ስልጣን እየቀነሰ ይሄዳል። ስለዚህ፣ በስልጣን መዋቅሩ ላይ ወደላይና ወደታች በሄድን ቁጥር የሰዎቹ ቀጥተኛ ተሳትፎ እና የማዘዝ ስልጣን እንደ ሁኔታው እየጨመረና እየቀነሰ ይሄዳል። ለምሳሌ፣ በዕዝ ሰንሰለቱ የላይኛው ጫፍ ላይ ያለ አካል (ለምሳሌ የሀገሪቱ ጠ/ሚኒስትር) የመንግስት መዋቅርን ተከትሎ በሚሰሩ ስራዎች ላይ ሙሉ የማዘዝ ስልጣን ቢኖረውም በተግባራዊ እንቅስቃሴው ላይ ቀጥተኛ ተሳትፎ የለውም። በዕዝ ሰንሰለቱ የታችኛው ጫፍ ላይ ያለ አካል (ለምሳሌ፣ የማዕከላዊ እስር ቤት መርማሪ ፖሊስ) በተግባራዊ እንቅስቃሴው ላይ ቀጥተኛ ተሳትፎ ቢኖረውም በሥራና ተግባሩ ላይ የማዘዝ ስልጣን የለውም።

በተግባራዊ አንቅስቃሴው ቀጥተኛ ተሳታፊ የሆኑት መርማሪ ፖሊሶች ስለ ሥራቸው “አግባብነት” የማሰብና የመወሰን ስልጣን የላቸውም። በምርመራ ሥራው ቀጥተኛ ተሳታፊ ያልሆነው የበላይ አዛዥ ግን ስለ ፖሊሶቹ ሥራ አግባብነትና አስፈላጊነት የማሰብና የመወሰን ስልጣን አለው። ስለ ስቃይ ምርመራው ምክንያታዊነት የማሰብ እና አግባብነቱን የመወሰን ስልጣን ያላቸው አዛዦች በምርመራ ሂደቱ ላይ በቀጥታ ተሳታፊ አይደሉም። በምርመራው ሂደቱ በእስረኞች ላይ የጭካኔ ተግባር የሚፈፅሙት መርማሪ ፖሊሶችና የደህንነት ሰራተኞች ደግሞ ስለሚያከናውኑት የምርመራ ተግባር ምክንያታዊነትና አግባብነት የማሰብና የመወሰን ስልጣን የላቸውም።

ከላይ በተጠቀሰው አሰራር መሰረት፣ በስቃይ ምርመራ ተግባር በቀጥታ ተሳታፊ የሆኑ ሰዎች ከምክንያታዊ ግንዛቤ ይልቅ በስሜታዊ ግንዛቤ የሚመሩ ናቸው። ከበላይ አለቆቻቸው የተሰጣቸውን ትዕዛዝና መመሪያ ከማናቸውም ዓይነት የሞራል ግዴታና ሰብዓዊ ርህራሄ ነፃ ያደርጋቸዋል። በዚህ ግዜ በደመ-ነፍስ አንደሚመሩ ፍጡራን እጅግ አስፈሪና ዘግናኝ የሆኑ ድርጊቶችን ሊፈፅሙ ይችላሉ።

በእርግጥ እንደ ማዕከላዊ ባሉ እስር ቤቶች ውስጥ የጭካኔ ተግባር የሚፈፅሙ መርማሪ ፖሊሶችና የደህንነት ሰራተኞች እንደ ሁላችንም ሰብዓዊ ፍጥሯን ናቸው። እንደ ማንኛውም ሰው ሥራና ተግባራቸው በምክንያታዊ አስተሳሰብና በሞራል ስነ-ምግባር የሚመራ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ በራሳቸውም ሆነ በሌሎች ሰዎች ላይ እንዲደርስ በግላቸው የማይፈልጉትን የጭካኔ ተግባር ሲፈፅሙ ይስተዋላል። እነዚህ ሰዎች እንደ ግለሰብ በግላቸው የማያደርጉትን ነገር በአለቃዎቻቸው ሲታዘዙ ግን ያደርጉታል። ይህ እንደ ሰው ያላቸውን ምክንያታዊነት (rationality) እና የሞራል ስብዕና ያሳጣቸዋል። ለዚህ ደግሞ ሁለት መሰረታዊ ምክንያቶች አሉ። አንደኛ፡- እንደ ሰው ያላቸውን ምክንያታዊ አስተሳሰብ የሚያጡት በሥራቸው ላይ በነፃነት የማሰብም ሆነ የመወሰን ስልጣንና ኃላፊነት ስለሌላቸው ነው። ምክንያቱም፣ እንደ ሰው የማሰብ ነፃነቱን ወይም ኃላፊነቱን ለበላይ አለቆቻቸው አሳልፈው ሰጥተዋል። የበላይ አዛዦችና ባለስልጣናት ስለ ተግባራቸው አግባብነትና አስፈላጊነት የሚያቀርቧቸው ምክንያቶች (justifications) በሰው-ልጅ ላይ የጭካኔ ተግባር እንዲፈፅሙ ከሞራል ዕዳ ነፃ ያደርጋቸዋል። ይህን ሊዮ ቶልስቶይ እንዲህ ገልፆታል፡-

“When a man works alone he always has a certain set of reflections which as it seems to him directed his past activity, justify his present activity, and guide him in planning his future actions. Just the same is done by a concourse of people, allowing those who do not take a direct part in the activity to devise considerations, justifications, and surmises concerning their collective activity. …These justifications release those who produce the events from moral responsibility. These temporary aims are like the broom fixed in front of a locomotive to clear the snow from the rails in front: they clear men’s moral responsibilities from their path.” Leo Tolstoy, War and Peace, P.1156-7

የሰው-ልጅ ከሌሎች እንስሳት የሚለይበት መሰረታዊ ባህሪ በምክንያታዊ አስተሳሰብ እና በሞራል ስነ-ምግባር የሚመራ መሆኑ ነው። እንደ ማዕከላዊ ባሉ እስር ቤቶች ውስጥ በቃላት እንኳን ለመግለጽ የሚከብዱ እጅግ በጣም ዘግናኝ የሆኑ የጭካኔ ተግባራት የሚፈፅሙ መርማሪ ፖሊሶችና የደህንነት ሰራተኞች ከላይ በዝርዝር እንደተገለፀው ይህን የሰው-ልጅ ተፈጥሯዊ ባህሪያት የተገፈፉ ናቸው። በዚህ መልኩ ሰብዓዊ ክብራቸውን ተገፍፈው ወደ አውሬነት ከመቀየር በላይ የሚያሳዝን ነገር ከቶ ምን አለ? የሰው ልጅ ሰብዓዊ ክብሩን ተገፍፎ በደመነፍስ እየተመራ በሌሎች ሰዎች ላይ ኢ-ሰብዓዊ ድርጊት ቢፈፅም የማዝነው ለማን ነው? የጭካኔ ተግባሩን የፈፀመም ሆነ የተፈፀመበት ሁለቱም ሰብዓዊ ክብራቸውን ተገፈዋል፡፡ ሁለቱም ሰብዓዊ ክብራቸውን ተገፍፈዋልና እኔ ለሁለቱም እኩል አዝናለሁ፡፡ 

በመጨረሻም፣ ሀብታሙ አያሌው በቃላት የጠቀሳቸውና ያልጠቀሳቸውን የጭካኔ ተግባራት እንዲፈፀሙ የመፍቀድ ሆነ እንዳይፈጸሙ የማገድ ሙሉ ስልጣን ያለው በስልጣን መዋቅሩ የላይኛው እርከን ላይ ያለው አካል ነው። እንደ ማዕከላዊ ባሉ እስር ቤቶች የሚፈፀሙ የጭካኔ ተግባራት እንዲፈፀሙ ሆነ እንዳይፈፀሙ በማድረግ ረገድ ሙሉ ስልጣንና ኃላፊነት ያለው የሀገሪቱ ጠ/ሚኒስትር ናቸው። ከእሳቸው በመቀጠል በየደረጃው ያሉ የመንግስት አካላት የራሳቸው የሆነ ድርሻና ኃላፊነት ያላቸው ሲሆን ሦስቱንም የመንግስት አካላት፡- ሕግ አውጪ፥ ሕግ ተርጓሚና ሕግ አስፈፃሚ አካላትን አንድ ላይ ያካትታል።

በዚህ መሰረት፣ በተለያዩ እስር ቤቶች እና ጣቢያዎች በሚካሄደው የስቃይ ምርመራ ላይ ለሚፈፀሙ የጭካኔ ተግባራት ግንባር ቀደም ተጠያቂ መሆን ያለበት መንግስታዊ ስርዓቱ ነው። በዜጎች ላይ እየተፈፀሙ ላሉት የጭካኔ ተግባራት እንዲፈፀሙ ያደረገው በሁላችንም ላይ የተጫነው አምባገነናዊ ሥርዓት ነው። እያንዳንዱ ሰው መጥላትና መጠየፍ ያለበት ይህን የፈቀደውን መንግስታዊ ሥርዓት ነው። ከዚህ ቀደም፣ አሁንና ወደፊት በምርመራ ስም የሚፈፀሙ የጭካኔ ተግባራትን ማስቀረት የሚቻለው በቂምና ጥላቻ ሳይሆን የሁላችንም መብትና ነፃነት የተከበረበት ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት መገንባት ሲቻል ነው።

የኦሮሚያ ኢኮኖሚ አብዮት: በስህተት ላይ ስህተት በመድገም ስህተትን ማረም!

በጦላይ የተሃድሶ ማዕከል በአንድ የማደሪያ ክፍል ውስጥ በአማካይ 100 ሰልጣኞች (እስረኞች) አብረው ያድራሉ። እኔ በነበርኩበት ክፍል ውስጥም 98 ሰልጣኞች (እስረኞች) ነበርን። የተሃድሶ ሥልጠናው ከቀኑ 11፡00 ላይ ይጠናቀቃል። ከምሽቱ 12፡30 በኋላ የመኝታ ቤቶቹ በሮች ከውጪ ይዘጋሉ። ከዚያ በኋላ እስከ ንጋቱ 12፡30 ድረስ በጣም አስገዳጅ ሁኔታ ካልተፈጠረ በስተቀር የመኝታ ክፍሉ በር አይከፈትም። ማታ ማታ አብዛኛው ሰው ከአንዱ ፍራሽ ወደ ሌላው ፍራሽ እየተዟዟረ “ወሬ” ይሰልቃል። ከአንድ ሰው በስተቀር አብዛኞቻችን ሥራ-ፈቶች ነበርን። ይህ ብቸኛ ሰው ከአርሲ ሮቤ የመጣው “ገመቹ” ነው። (ለዚህ ፅሁፍ ሲባል ትክክለኛ ስሙ ተቀይሯል)

ገመቹ የአምስት ልጆች አባትና በጣም ታታሪ ሰው ነው። ዘወትር በሥራ እንደተጠመደ ነው። ከስልጠና መልስ የተለያየ ቀለም ያላቸውን የሲባጎ ገመዶችን በመጎንጎን የኢትዮጲያና የኦሮሚያ ባንድራ ምስል ያላቸው የጥርስ መፋቂያዎችን እየሰራ አንዱን በ10 ብር ይሸጣል። ለእኔም አንድ መፋቂያ ሰርቶ በአስር ብር ሸጦልኛል። አንድ ቀን “ገሜ… እስካሁን ስንት መፋቂያ ሰርተሃል?” ብዬ ስጠይቀው “አንድ መቶ በላይ ነው” ብሎኛል። የተሃድሶ ሥልጠና ሊጠናቀቅ አከባቢ የገመቹ ገበያ በጣም ደርቶ ነበር። በማዕከሉ የሚገኙ የፌደራል ፖሊሶች ሳይቀሩ የገመቹን የእጅ-ሥራ ለመግዛት ሲሻሙ ነበር። በዚያ ምንም መስራት በማይቻልበት፣ ሁሉም ሰው ሥራ-ፈት (ሥራ-አጥ) በሆነበት ቦታ ገመቹ ከጥርስ መፋቂያ ብቻ ከአንድ ሺህ ብር በላይ ገቢ አግኝቷል።

የተሃድሶ ሥልጠናው ሊጠናቀቅ ጥቂት ቀናት ሲቀሩት ከማዕከሉ ስንወጣ በየትኛው የሥራ መስክ ተደራጅተን መስራት እንደምንፈልግ መጠይቅ ሞልተን ነበር። ከዚያ በፊት ግን ጉዳዩ የሚመለከታቸው የቢሮ ኃላፊዎች በቦታው ተገኝተው በክልሉ እና በፌዴራሉ መንግስት ትብብር ተግባራዊ ሊደረግ ስለታቀደው የሥራ እድል ፈጠራና ድጋፍ ዝርዝር ማብራሪያ ሰጥተውናል። ገመቹም ወደ አርሲ ሮቤ ሲመለስ በየትኛው የሥራ መስክ ተደራጅቶ መስራት እንደሚፈልግ በመጠይቁ ላይ ሞልቷል። ያን ዕለት ማታ “ገሜ… አሁንማ መንግስት በማህበር አደራጅቶ የገንዘብ ድጋፍ ሊያደርግልህ ነው። በየትኛው የሥራ-መስክ ለመሰማራት አቀድክ?” ስል ጠየቅኩት። የገመቹ ምላሽ ግን በጣም አስገራሚ ነበር። “ማ… እኔ?! እኔ አምስት ልጆች አሉኝ። ከማንም ሰነፍ ጋር ተደራጅቼ አገልጋይ ከምሆን ከልጆቼ ጋር ተደራጅቼ ብሰራ ይሻለኛል። የመንግስት ድጋፍ ከምር ከሆነ ለእኔና ልጆቼ ብድር ቢሰጠን መልካም ነበር” አለኝ።

የጦላይ የተሃድሶ ማዕከል ዋና አስተባባሪ የነበሩት ኮሚሽነር በስልጠናው መጠናቀቂያ ላይ ካቀረቡት ሪፖርት ላይ ብቻ በመነሳት በማዕከሉ ከነበሩት 5670 አከባቢ ሰልጣኞች (እስረኞች) ውስጥ 1474 (26%) በአመፅና ረብሻ ተግባር ተሳትፈዋል በሚል ማስረጃ የቀረበባቸውና ጉዳያቸው በፍርድ ቤት እየታየ ነው። የተቀሩት 74% ደግሞ በአመፅና ረብሻ ተግባር ስለመሳተፋቸው ይሄ ነው የሚባል ማስረጃ ያልቀረበባቸው፤ እንዲሁ በአጉል ጥርጣሬ፣ በተሳሳተ መረጃ፥ ጥቆማ ወይም በተሳሳተ ሰዓትና ቦታ በመገኘታቸው ምክንያት ተይዘው የታሰሩ ናቸው። ገመቹ ከእነዚህ ውስጥ አንዱ ነው። በአጠቃላይ፣ ከተለያዩ የኦሮሚያ አከባቢዎች ተይዘው እንደ ጦላይ ባሉ የስልጠና ማዕከሎች የወንጀል ምርመራና የተሃድሶ ስልጠና ሲሰጣቸው ከነበሩት ውስጥ አብዛኞቹ ያለ በቂ ማስረጃ የታሰሩ ነበሩ።

በእርግጥ እንደ አንድ የክልሉ ተወላጅ ሆነ እንደ ማንኛውም የሀገሪቱ ዜጋ ባለፉት አመታት የኦሮሞ ሕዝብ ሲያነሳቸው የነበሩትን የነፃነት፥ እኩልነትና ፍትህ ጥያቄዎችን በሞራልና ሃሳብ ደግፈው፣ እንዲሁም በተግባር ጭምር ተንቀሳቅሰው ሊሆን ይችላል። የክልሉና የፌደራል የፀጥታ ኃይሎች ይህን የመብትና ነፃነት ጥያቄ በአግባቡ ከመመለስ ይልቅ በኃይል ለማፈን ያደረጉት ጥረት ሁኔታውን ወደ አላስፈላጊ ግጭትና ሁከት አንዲያመራ አድርጎታል። በተለይ ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ በኦሮሚያ ክልል ለታየው የአመፅና ተቃውሞ እንቅስቃሴ ዋናው ምክንያት ሕዝቡ ለሚያነሳቸው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች በተለያየ ደረጃ ያሉ የመንግስት አካላት ተገቢ የሆነ ምላሽ አለመስጠታቸው መሆኑ ጥርጥር የለውም። ከዚህ አንፃር፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ተግባራዊ ማድረግ የጀመረው “የኢኮኖሚ አብዮት” ያሉበትን መሰረታዊ ክፍተቶች እንመልከት።

በመጀመሪያ ደረጃ፣ የሕዝቡ መሰረታዊ ጥያቄ “የክልሉ ህዝብና መስተዳደር ሕገ-መንግስታዊ መብትና ነፃነት ይከበር!” የሚል ነው። ይህን በመብትና ነፃነት ላይ ማዕከል ያደረገ የዴሞክራሲ ጥየቄ “በኢኮኖሚያዊ አብዮት” ምለሽ ለመስጠት መሞከር ፍፁም ስህተት ነው። “ኦሮሚያን ለአመፅ፣ አዲስ አበባን ለቆሻሻ የዳረገች አንቀፅ” በሚል ርዕስ ባቀረብኩት ፅሁፍ ላይ በዝርዝር እንደተገለፀው፣ ከኢኮኖሚ አብዮት በፊት የሕግ-የበላይነት መቅደም እንዳለበት በዝርዝር ተገልጿል። ለምሳሌ፣ የሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 49(5) ተግባራዊ ማድረግ በዋቢነት መጥቀስ ይቻላል። ይህን የክልሉን ሕዝብና መስተዳደር ልዩ ጥቅም እንዲረጋገጥ የተቀመጠን ሕገ-መንግስታዊ ድንጋጌ ተግባራዊ ከማድረግ ይልቅ በተጨባጭ የፖሊሲ ጥናት ያልተደገፈ የኢኮኖሚ ዕቅድን ተግባራዊ ለማድረግ መጣደፍ ተገቢ አይደለም።

ሁለተኛ፡- በኢኮኖሚ አብዮቱ የመሪነት ሚና የሚጫወተው ክልላዊ መስተዳደሩ መሆኑ ራሱን የቻለ ሌላ ችግር ነው። በእቅዱ መሰረት ኦዳ የተቀናጀ ትራንስፖርት፣ ኬኛ የመጠጥ ማቀነባበሪያ፣ አምቦ ፕመር ማምረቻ፣ የግብርና ውጤቶች ማቀነባበሪያ እና የኦሮሚ የግንባታ ኩባኒያዎች እንደሚቋቋሙ ተገልጿል። ይህን የክልሉን ወጣቶችና አርሶ-አደሮች ተጠቃሚ ያደርጋል የተባለለት ዕቅድ ተግባራዊ የሚያደርገው ግን የክልሉ መስተዳደር ነው። በተለይ ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ የክልሉ ሕዝብ ሲያነሳቸው ከነበሩት ጥያቄዎች ውስጥ፤ የክልሉ መንግስት በሚያከናውናቸው የልማት ሥራዎች የአብዛኛውን የሕብረተሰብ ክፍል እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት አለማረጋገጡ፣ የክልሉ መስተዳደር በሙስናና በኪራይ ሰብሳቢነት አመለካከት ውስጥ የተዘፈቀ መሆኑ፣ የአገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓቱ ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት አለመሆኑ፣ …እና የመሳሰሉት ይጠቀሳሉ። እነዚህና ሌሎች ሕዝቡ ለሚያነሳቸው ዘርፈ-ብዙ ችግሮች ግንባር ቀደም ተጠያቂ የሆነው መስተዳደሩ ነው፡፡ ይሄው አስተዳደራዊ ስርዓት ዕቅዱን በአግባቡ ተግባራዊ ያደርጋል ብሎ ማሰብ በራሱ የዋህነት ነው።

ሦስተኛ፡- በእርግጥ አብዛኞቹ የክልሉ ወጣቶች በአመፅና ተቃውሞ አንቅስቃሴ ውስጥ የተሳተፉት በመብትና ነፃነት እጦት እንጂ በሥራ-አጥነት ምክንያት አይደለም። ይሁን እንጂ፣ ሥራ-አጥነት በራሱ ሕዝቡ ከሚያነሳቸው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች አንዱ ነው። ነገር ግን፣ እሱም ቢሆን አሁን በተቀመጠው አቅጣጫ ዘላቂ መፍትሄ አያገኝም። “የሥራ-ዕድል በብር አይገዛም” በሚለው ፅሁፍ በዝርዝር እንደገለፅኩት፣ የክልሉ መንግስት ለወጣቶች ተጨማሪ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚያደርገው ጥረት በተሳሳተ እሳቤ እና የአገልግሎት አስጣጥ ሥርዓት ላይ የተመሰረተ ስለሆነ ተጨባጭ የሆነ ለውጥና መሻሻል ማምጣት አይቻልም። በዚህ ረገድ ከሚጠቀሱት ክፍተቶች አንዱ ከላይ በፅሁፌ መግቢያ ላይ ገመቹ “ከማንም ሰነፍ ጋር ተደራጅቼ አገልጋይ ከምሆን…” በማለት የገለፀው የአሰራር ሥርዓት ነው። በክልል ሆነ በሀገር ደረጃ “ወጣቶችን በማህበር በማደራጀት የሥራ-ዕድል ተጠቃሚ ማድረግ…” በሚል እሳቤ ላይ የተመሰረተው አሰራር ከሥራ-ሰሪዎች ይልቅ ሥራ-አጦችን የሚያበረታታ ነው።
በመሰረቱ ልዩ ድጋፍና ማበረታቻ መሰጠት ያለበት ለሥራ-ፈጣሪዎች እና/ወይም ለሥራ-ሰሪዎች እንጂ ለሥራ-አጦች አይደለም። ሥራ-ፈጣሪዎች ወይም ሥራ-ሰሪዎች የሚባሉት የራሳቸውን የቢዝነስ ተቋም ለመመስረት እና/ወይም ለመምራት የሚያስችል ልዩ ክህሎት፥ ልምድና ብቃት (entrepreneurial qualities) ያላቸው ናቸው። እነዚህ መንግስት የሚደረግላቸውን ድጋፍና ማበረታቻ በመጠቀም በዋጋና ጥራት ተወዳዳሪ የሆነ ምርትና አገልግሎት ማቅረብ ይችላሉ። በዚህም ድጋፍና ማበረታቻው የተቋማቱን ምርትና ምርታማነት፣ እንዲሁም ተወዳዳሪነት ወደ ላቀ ደረጃ ያሳድገዋል። ይህ በኢኮኖሚው ውስጥ ተጨማሪ እሴትና የሥራ-ዕድል ይፈጥራል። ሙያዊ ክህሎትና ብቃት ላላቸው ወጣቶች አማራጭ የሥራ ዕድል ይፈጠርላቸዋል። ሁሉም ወጣቶች ባላቸው ዕውቀትና ክህሎት ልክ ተወዳድረው የመስራትና የተሻለ ገቢ የማግኘት እድል ይኖራቸዋል።

ነገር ግን፣ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር በሚል ሥራ-አጥ ወጣቶችን በማህበር ሰብስቦ ድጋፍና ማበረታቻ መስጠት ኪራይ ሰብሳቢነትን ከማስፋፋት የዘለለ ፋይዳ የለውም። ሥራ-አጥ ወጣቶች የራሳቸውን የቢዝነስ ተቋም ለመመስረት እና/ወይም ለመምራት የሚስችል ልዩ ክህሎት፥ ብቃትና ልምድ የላቸውም። ምንም ያህል ድጋፍና ማበረታቻ ቢደረግላቸው በገበያ ውስጥ ተወዳዳሪ የሆነ ምርትና አገልግሎት ለማቅረብ የሚስችል ግለሰባዊና ተቋማዊ አቅም መገንባት ይሳናቸዋል። በመሆኑም፣ ከመንግስት የሚደረግላቸውን ድጋፍና ማበረታቻው ተጠቅመው ምርትና ምርታማነት ለማሳደግ፣ በኢኮኖሚው ውስጥ ተጨማሪ እሴት ለመፍጠር፣ እንዲሁም ለወጣቶች ተጨማሪ የሥራ ዕድል የመፍጠር አቅማቸው በጣም በጣም ዝቅተኛ ነው። በዚህ ረገድ በጋራ የመኖሪያ ቤቶች ግንባታ ፕሮጀክት ላይ በጥቃቅንና አነስተኛ ኢንተርፕራይዝ ለተደራጁ ተቋማት የ“Sub-contracting” ውል በመስጠት ከሥራ ጥራትና አገልግሎት አቅርቦት ጋር ተያይዞ፣ እንዲሁም ከኪራይ ሰብሳቢነት አመለካከት አንፃር የነበረው ክፍተት እንደ ማሳያ ሊጠቀስ ይችላል።

በአጠቃላይ፣ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ተግባራዊ ማድረግ የጀመረው “ኢኮኖሚ አብዮት” የክልሉን ሕዝብ መሰረታዊ ጥያቄዎች በአግባቡ የማይመልስ፣ ክልላዊ መስተዳደሩ ያለበትን የመልካም አስተዳደር ችግርና አቅም ማነስ የማይቀርፍ እና በተሳሳተ እሳቤ ላይ የተመሰረተ ስለሆነ ግቡን አይመታም። ይህ የኢኮኖሚያ አብዮት በስህተት ላይ ስህተት በመደጋገም፣ አንዱን ስህተት በሌላ ስህተት ለማረም መሞከር ነው። ስህተት የሰራ አካል በተመሣሣይ ግንዛቤና እሳቤ ውስጥ ሆኖ የቀድሞ ስህተቱን በሌላ ስህተት ለማረም ጥረት የሚደረግበት ዕቅድ ግቡን ሊመታ አይችልም፡፡

African governments learn to block the internet, but at cost

KAMPALA, Uganda — The mysterious Facebook blogger kept dishing up alleged government secrets. One day it was a shadowy faction looting cash from Uganda’s presidential palace with impunity. The next was a claim that the president was suffering from a debilitating illness.

FILE – In this Saturday, Feb. 20, 2016 file photo, a man walks past listening to news on a portable radio as military police deploy, shortly after the election result was announced, and social media had been blocked, in downtown Kampala, Uganda. Since 2015 there have been wide-ranging internet shutdowns in about a dozen African countries, often during elections, and the trend worries rights defenders who say such blackouts are conducive to carrying out serious abuses against civilians.

For authorities in a country that has seen just one president since 1986, the critic who goes by Tom Voltaire Okwalinga is an example of the threat some African governments see in the exploding reach of the internet — bringing growing attempts to throttle it.

Since 2015 about a dozen African countries have had wide-ranging internet shutdowns, often during elections. Rights defenders say the blackouts are conducive to carrying out serious abuses.

The internet outages also can inflict serious damage on the economies of African countries that desperately seek growth, according to research by the Brookings Institution think tank.

Uganda learned that lesson. In February 2016, amid a tight election, authorities shut down access to Facebook and Twitter as anger swelled over delayed delivery of ballots in opposition strongholds. During the blackout, the police arrested the president’s main challenger. Over $2 million was shed from the country’s GDP in just five days of internet restrictions, the Brookings Institution said.

The shutdowns also have “potential devastating consequences” for education and health, says the Mo Ibrahim Foundation, an organization founded by a mobile phone magnate that monitors trends in African governance.

As more countries gain the technology to impose restrictions, rights observers see an urgent threat to democracy.

“The worrying trend of disrupting access to social media around polling time puts the possibility of a free and fair electoral process into serious jeopardy,” said Maria Burnett, associate director for the Africa division of Human Rights Watch.

In the past year, internet shutdowns during elections have been reported in Gabon, Republic of Congo and Gambia, where a long-time dictator cut off the internet on the eve of a vote he ultimately lost.

In Uganda, where the opposition finds it hard to organize because of a law barring public meetings without the police chief’s authorization, the mysterious blogger Okwalinga is widely seen as satisfying a hunger for information that the state would like to keep secret. His allegations, however, often are not backed up with evidence.

It is widely believed that Uganda’s government has spent millions trying to unmask Okwalinga. In January an Irish court rejected the efforts of a Ugandan lawyer who wanted Facebook to reveal the blogger’s identity over defamation charges.

“What Tom Voltaire Okwalinga publishes is believable because the government has created a fertile ground to not be trusted,” said Robert Shaka, a Ugandan information technology specialist. “In fact, if we had an open society where transparency is a key pillar of our democracy there would be no reason for people like Tom Voltaire Okwalinga.”

In 2015, Shaka himself was arrested on suspicion of being the blogger and charged with violating the privacy of President Yoweri Museveni, allegations he denied. While Shaka was in custody, the mystery blogger kept publishing.

“Who is the editor of Facebook? Who is the editor of all these things they post on social media? Sometimes you have no option, if something is at stake, to interfere with access,” said Col. Shaban Bantariza, a spokesman for the Ugandan government.

Although the government doesn’t like to impose restrictions, the internet can be shut down if the objective is to preserve national security, Bantariza said.

In some English-speaking territories of Cameroon where the locals have accused the central government of marginalizing their language in favor of French, the government has shut down the internet for several weeks.

Internet advocacy group Access Now earlier estimated that the restrictions in Cameroon have cost local businesses more than $1.39 million.

“Internet shutdowns — with governments ordering the suspension or throttling of entire networks, often during elections or public protests — must never be allowed to become the new normal,” Access Now said in an open letter to internet companies in Cameroon, saying the shutdowns cut off access to vital information, e-financing and emergency services.

In Zimbabwe, social media is a relatively new concern for the government following online protests launched by a pastor last year. Aside from blocking social media at times, the government has increased internet fees by nearly 300 percent.

In Ethiopia, where a government-controlled company has a monopoly over all telecom services, internet restrictions have been deeply felt for months. The country remains under a state of emergency imposed in October after sometimes deadly anti-government protests. Restrictions have ranged from shutting down the internet completely to blocking access to social media sites.

Just 30 days of internet restrictions between July 2015 and July 2016 cost Ethiopia’s economy over $8 million, according to figures by the Brookings Institution. The country has been one of Africa’s fastest-growing economies.

Ethiopia’s government insists social media is being used to incite violence, but many citizens are suspicious of that stance.

“What we are experiencing here in Ethiopia is a situation in which the flow of information on social media dismantled the traditional propaganda machine of the government and people begin creating their own media platforms. This is what the government dislikes,” said Seyoum Teshome, a lecturer at Ethiopia’s Ambo University who was jailed for 82 days last year on charges of inciting violence related to his Facebook posts.

“The government doesn’t want the spread of information that’s out of its control, and this bears all the hallmarks of dictatorship,” Seyoum said.


Associated Press writers Elias Meseret in Addis Ababa, Ethiopia and Christopher Torchia in Johannesburg contributed.

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved. This material may not be published, broadcast, rewritten or redistributed.