eprdf-1.jpg

የኢህአዴግ ተሃድሶና የምርጫ2012 ሞት-ሽረት

የኢህአዴግ ተሃድሶ መጀመሪያና መጨረሻ በሚለው ፅሁፍ ተሃድሶው ከየት ተነስቶ የት መድረስ እንዳለበት ለመጠቆም ሞክሬያለሁ፡፡ ይህ ፅሁፍ ደግሞ በተሃድሶው መነሻና መድረሻ መሃል ምን መደረግ አለበት በሚለው ዙሪያ ያጠነጥናል፡፡ አሁን ሀገሪቱ ያጋጠማትን የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር በዘላቂነት ለመፍታት ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ያስፈልጋል? ተሃድሶው እንዴትና እስከ መቼ ተግባራዊ ሊደረግ ይገባል? የሚሉትንና ሌሎች ተያያዥ ጉዳዮችን በዝርዝር ለማየት እንሞክራለን፡፡

ከልማታዊ መንግስት (developmental state) አቅጣጫ በተጨማሪ፣ እ.አ.አ በ1987 ዓ.ም በደቡብ ኮሪያ ተከስቶ የነበረው ከኢትዮጲያ ጋር ተመሳሳይ የሆነ ሕዝባዊ አመፅና ተቃውሞ፣ እንዲሁም የደቡብ ኮሪያ መንግስት የወሰደው የለውጥ እርምጃን እንደ መነሻ ሊወሰድ የሚችል ነው፡፡ በተጠቀሰው ወቅት በደቡብ ኮሪያ የተደረገው ተሃድሶን አስመልከቶ “Political Liberalization and Economic Development” በሚል ርዕስ የቀረበው አንድ ጥናታዊ ፅሁፍ የሚከተለውን የድምዳሜ ሃሳብ አስቀምጧል፡-

¨…It can be generalized that a bureaucratic authoritarian regime will not be efficient unless it can co-opt societal interests, especially when prolonged economic success nullifies the effectiveness of material gains at the cost of political freedom. …For its own survival the authoritarian regime will need to adjust its political structure in a more inclusive and democratic direction.” Korea Journal of Population and Development, Volume 20, Number l, July 1991

የልማታዊ መንግስት አቅጣጫን በመከተል ፈር-ቀዳጅ የሆነው የደቡብ ኮሪያ መንግስት ከወሰደው የለውጥ እርምጃ መገንዘብ የሚገባን ዋና ነጥብ ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት ለዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት ተለዋጭ ሆኖ ሊቀጥል አለመቻሉን ነው፡፡ “3ኛው ማዕበልና የልማታዊ መንግስት ፈተና” በሚለው ፅሁፌ በዝርዘር ለማሳየት እንደሞከርኩት፣ ሀገራት ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት እያስመዘገቡ በሄዱ ቁጥር በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች እያቆጠቆጡ ይመጣልሉ፡ በሰብያዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ላይ የተጣሉ ገደቦች ከግዜ ወደ ግዜ ይበልጥ እየተጋለጡ ስለሚሄዱ የሕዝቡ አመፅና ተቃውሞ እየተጋጋለ ይሄዳል፡፡ ከዚህ አንፃር፣ ከፊል ተሃድሶ (partial reform) ለማድረግ መሞከር ችግሩን ይበልጥ ከማባባስ የዘለለ ፋይዳ የለውም፡፡ ስለዚህ፣ እንደ ኢህአዴግ ያሉ ፈላጭ-ቆራጭ መንግስታት ያላቸው ብቸኛ አማራጭ ሙሉ ተሃድሶ (full reform) በማድረግ ስኬታማ የሆነ ተሃድሶ ማድረግ ነው፡፡

ስኬታማ የሆነ የተሃድሶ ፕሮግራም ለማካሄድ በቅድሚያ “በየትኛው ዘርፍ ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ሊደረግ ይገባል?” ብሎ መጠየቅ ያስፈልጋል፡፡ ይህ ደግሞ “ተሃድሶው ለምን አስፈለገ?” ከሚለውን ጥያቄ ይጀምራል፡፡ በእርግጥ የኢህአዴግ መንግስት ተሃድሶ ለማድረግ የተነሳበት ዋና ምክንያት ከቅርብ ግዜ ወዲህ ታይቶ የማይታወቅ የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ስላጋጠመው ነው፡፡ ከፀጥታና አለመረጋጋት ችግሩ በስተጀርባ ያሉት ደግሞ የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትህ ጥያቄዎች ናቸው፡፡

በመሰረቱ ዴሞክራሲ ማለት የብዙሃኑ እኩልነት፣ ነፃነትና ፍትህ የሚረጋገጥበት ፖለቲካዊ ሥርዓት ነው፡፡ ስለዚህ፣ የተሃድሶው ዋና ምክንያት በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ እየተነሳ ያለው “የዴሞክራሲ ጥያቄ” ነው፡፡ በመሆኑም፣ በሀገሪቱ እየታየ ያለውን የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር በዘላቂነት ለመፍታት በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ ረገድ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥና መሻሻል ሊደረግ ይገባል፡፡ ስለዚህ፣ የኢህአዴግ መንግስት ሕልውናውን ለማረጋገጥ የሚያስችል ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ለመገንባት ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ማድረግ ይጠበቅበታል?

በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ እየተነሱ ያሉትን ጥያቄዎች በጥቅሉ ለሁለት ክፍሎ ማየት ይቻላል፡፡ የመጀመሪያው የዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት መከበር ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የመልካም አስተዳደር እጦት ነው፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ከሕዝቡ እየተነሱ ያሉትን የዴሞክራሲ ጥያቄዎች በአግባቡ ለመመለስ የሚያደርገውን የተሃድሶ እንቅስቃሴ ፖለቲካዊ እና አስተዳደራዊ ብሎ ለሁለት መክፈል ይቻላል፡፡

1ኛ፡- ፖለቲካዊ ተሃድሶ (Political reform)
የፖለቲካ ተሃድሶ መሰረታዊ ዓላማው የብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል እኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት የተረጋገጠበት ፖለቲካዊ ሥርዓት – ዴሞክራሲ – መገንባት ነው፡፡ ይህ በሕገ-መንግስቱ ዋስትና የተሰጣቸውን የዜጎች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ያለ ምንም መሸራረፍ ማክበርና ማስከበር ይጠይቃል፡፡ ይህ ደግሞ በተራው በተለያየ ግዜ የወጡና የዜጎችን መብትና ነፃነት የሚገድቡ ፖሊሲዎችን፣ አዋጆችን፣ ደንቦችንና መመሪያዎችን፣ እንዲሁም ከሕገ-መንግስታዊ መርሆች ውጪ የሆኑ ሥራና አሰራሮችን ሙሉ ለሙሉ መቀየር ያስፈልጋል፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ስኬታማ የሆነ ፖለቲካዊ ተሃድሶ ለማድረግ እንዲችል ሊያከናውናቸው ከሚገቡ ዋና ዋና ተግባራት ውስጥ የሚከተሉት ይጠቀሳሉ፡-

  • የታሰሩ ፖለቲከኞችን፣ ጋዜጠኞችን፣ የመብት ተሟጋቾችን እና ሌሎች የፖለቲካ እስረኞችን ያለ ምንም ቅድመ ሁኔታ መፍታት፣
  • የዜጎች ዴሞክራሲያዊ መብቶችን የሚገድበውን የፀረ-ሽብር አዋጁን መሻርና ከሕገ-መንግስቱ ጋር በተጣጣመ መልኩ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የመንግስትና የግል ሚዲያ ተቋማትን ሥራና አሰራር ከፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ ማድረግ፣ ለዘርፉ እድገት ማነቆ የሆነውን የመረጃ ነፃነትና ሚዲያ አዋጅ ከሕገ-መንግስቱ ጋር በተጣጣመ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የሙያና ሲቪል ማህበራት በሀገሪቱ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ላይ ንቁ ተሳትፎ እንዲያደርጉ ምቹ ሁኔታ መፍጠር፣ ለተቋማቱ አንቅስቃሴ ማነቆ የሆነውን የበጎ አድራጎት ድርጅቶች ማቋቋሚያ አዋጅ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅቶችን እና ሌሎች የፖለቲካ ኃይሎችን “ፀረ-ስላም…ፀረ-ሕዝብ…ፀረ-ልማት” ብሎ በመፈረጅ የጠላትነት መንፈስ እንዲያቆጠቁጥ ከማድረግ ይልቅ መልካም ግንኙነት ማዳበርና ለብሔራዊ መግባባት መስራት ይጠበቅበታል፡፡

2ኛ፡- አስተዳደራዊ ተሃድሶ (Administrative reform)
ከሕዝቡ እየተነሱ ያሉትን ጥያቄዎች ሕገ-መንግስታዊ መብቶችን በማከበር ብቻ ምላሽ መስጠት አይቻልም፡፡ ሕዝቡን ከዴሞክራሲ መብቱና ነፃነቱ በተጨማሪ የመልካም አስተዳደር እጦት ክፉኛ አማሮታል፡፡ ከተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች እየተነሱ ያሉት የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች ከመልካም አስተዳደር እጦት ጋር በቀጥታ የተያያዙ ናቸው፡፡ ስለዚህ ከፖለቲካ ተሃድሶ በተጨማሪ በመንግስት አስተዳደራዊ መዋቅር ላይ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥ ያስፈልጋል፡፡

የመልካም አስተዳደር ችግርን ለመፍታት ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል፡፡ በዚህ መልኩ የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓቱን ጥራት ለማሻሻል በቅድሚያ ብቃት ያለው አመራር ሊኖር ይገባል፡፡ ነገር ግን፣ በመንግስት አስተዳደራዊ መዋቅር ውስጥ ከታች እስከ ላይ ድረስ ያለው አመራር፣ እንዲሁም በሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስና የልማት ተቋማት ጭምር በሙያተኞች ሳይሆን በፖለተካ ተሿሚዎች የሚመሩ ናቸው፡፡ ከሙያዊ ብቃት ይልቅ በፖለቲካ ታማኝነት ላይ የተመሰረተ አመራር ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበትና ጥራት ያለው አስተዳደርና የአገልግሎት አሰጣጥ ለመዘርጋት ዋና ማነቆ ነው፡፡ በዚህ ረገድ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥ ማድረግ ካልተቻለ ሕዝቡን ክፉኛ እያማረረ ያለውን የመልካም አስተዳደር እጦት ችግርን በዘላቂነት መቅረፍ አይቻልም፡፡

ስለዚህ፣ የኢህአዴግ የፖለቲካ ሹመኞች በተለይ ከሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስ መዋቅር ውስጥ ማስወጣት አለበት፡፡ “ኢህአዴግ ቢሸነፍም-ባይሸነፍም ለውጥ አይመጣም” በሚለው ፅሁፍ በዝርዘር ለማሳየት እንደሞከርኩት፣ የሀገሪቱ ሲቪል ሰርቪስ መዋቅር በፖለቲካ ሹመኞች የሚመራ እስከሆነ ድረስ የመልካም አስተዳደር ችግርን መቅረፍ አይቻልም፡፡ ከአመራር ብቃት ማነስ በተጨማሪ፣ እነዚህ የፖለቲካ ሹመኞች እንዴት በአመራር ወጥመድ (leadership trap) እንደተጠለፉና ለውጥና መሻሻል ዋና እንቅፋት እንደሆኑ “ኢህአዴግን የጠለፈው የአመራር ወጥመድ” በሚለው ፅሁፍ በዝርዝር ተገልጿል፡፡

ስለዚህ፣ የኢህአዴግ ተሃድሶ በተለይ የሀገሪቱን ሲቪል ሰርቪስ መዋቅርን ከታማኝ የፖለቲካ ሹመኞች እጅ ፈልቅቆ በማውጣት ብቃት ላላቸው ሙያተኞች መስጠት ያስፈልጋል፡፡ ይህ ሲሆን ከማንኛውም የፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ የሆነ፣ ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት በመዘርጋት የመልካም አስተዳደር እጦት ችግርን በዘላቂነት መቅረፍ ይቻላል፡፡

የምርጫ 2012 ሞት-ሽረት
ከላይ በዝርዝር ለማሳየት እንደተሞከረው፣ በቀጣይ ሦስት ዓመታት ውስጥ በሚደረጉ ሥር-ነቀል የሆኑ ፖለቲካዊ እና አስተዳደራዊ ለውጦችና መሻሻሎች በ2012 ዓ.ም ለሚካሄደው ሀገራዊ ምርጫ ምቹ ሁኔታ መፍጠር ይቻላል፡፡ በዚህም ምርጫ 2012 የኢህአዴግ ተሃድሶ ስኬት መለኪያ ሆኖ ያገለግላል፡፡ በዚህ መሠረት፣ ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች ያለ ገደብና ጫና በነፃነት ተንቀሳቅሰው ፕሮግራማቸውን የሚያስተዋውቁና የሚቀሰቅሱ ከሆነ፣ የሲቪል ማህበራት በምርጫው ዙሪያ ንቁ ተሳትፎ የሚያደርጉ ከሆነ፣ ምርጫ ቦርድና የሚዲያ ተቋማት ከፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ በሆነ መልኩ ተግባርና ኃላፊነታቸውን የሚወጡ ከሆነ፣ ዜጎች ሃሳባቸውን በነፃነት የመግለፅ፥ እንዲሁም የመሰብሰብ፥ የመደራጀትና በአደባባይ አቤቱታቸውን የመግለፅ መብታቸው ከተከበረ፣ የሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስ ከገዢው ፓርቲ ተፅዕኖ በፀዳ መልኩ መንቀሳቀስ ከቻለ፣ በአጠቃለይ በ2012 ዓ.ም ነፃና ግልፅ የሆነ ዴሞክራሲያዊ ምርጫ ማድረግ ከተቻለ፣ በምርጫው አሸናፊ ማንም ይሁን ማን፣ ኢህአዴግ ግን ደማቅ ታሪክ ፅፎ ያልፋል፡፡

በ2012 የሚካሄደው ምርጫ ልክ እንደ 2002ቱ እና 2007ቱ ዓይነት ከሆነ ግን ኢህአዴግ አጉል አወዳደቅ ይወድቃል፡፡ ከሶስት ዓመት በኋላ ኢህአዴግ በሕዝቡ ውስጥ ያለውን ተቀባይነት አንጠፍጥፎ ጨርሶ፣ እንደ ጨው አልጣፍጥ ብሎ እንደ ድንጋይ ተወርውሮ ይወድቃል፡፡ ይህ እስካሁኑ በሕዝባዊ አመፅና ተቃውሞ ብቻ የሚሆን አይደለም፡፡ ከዚያ ይልቅ፣ የሀገሪቱ የፀጥታና ደህንነት ኃይሎች እንኳን ለሀገርና ሕዝብ ለራሱም የማይበጅ የፖለቲካ ቡድንን እንዳይወድቅ ታቅፈውና ደግፈው የሚቀጥሉበት ምክንያት ያጣሉ። ይህ ሲሆን ምን ሊከሰት እንደሚችል መገመት ቀላል ነው፡፡ ስለዚህ፣ ምርጫ2012 የኢህአዴግ ተሃድሶ ስኬት ወይም ውድቀት፣ የሥርዓቱ ሞትና ሽረት በግልፅ የሚለይበት ይሆናል፡፡ ምርጫ2012 ከማንም በላይ ኢህአዴግ ሕለውናውን ለማረጋገጥ የሞት-ሽረት ትግል የሚያደርግበት ወቅት ነው። 


eprdf-1.jpg

የኢህአዴግ ተሃድሶ መጀመሪያና መጨረሻ

በጦላይ የተሃድሶ ሥልጠና ማጠናቀቂያ ፕሮግራም ላይ በአካል ተገኝተው የነበሩት ጠ/ሚ ኃይለማሪያም ደሳለኝ እንዲህ ሲሉ ተናግረው ነበር፤ “እናንተ በዚህ የተሃድሶ ስልጠና ‘ታድሳችኋል’! አሁን የቀረው ደግሞ የመንግስት ተሃድሶ ነው። እኛም እንደ እናንተ ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ለማድረግ ተዘጋጅተናል!” አንዱ ከበስተኋላዬ አንዲህ ሲል ሰማሁት “ኧረ በለው…ምድረ ባለስልጣን እንደ እኛ በጦላይ ፍዳውን ሊቀምስ ነው!?” እንደው ግን ለመሆኑ ይኼ “ተሃድሶ” የሚባለው ነገር ምንድነው?፣ መጀመሪያና መጨረሻው የት ነው?

በመሰረቱ አንድ ነገር የሚታደሰው ስለተበላሸ፤ እንደቀድሞ መደበኛ ተግባሩን ወይም አገልግሎቱን በሚገባ መስጠት ሳይችል ሲቀር ነው። መንግስት “ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ያስፈልገኛል” ካለ በእርግጥ በውስጡ የተበላሸ ነገር ስለመኖሩ ማረጋገጫ እየሰጠ ነው። ስለዚህ፣ ልዩነት ሊኖር የሚችለው በተሃድሶ አስፈላጊነት ላይ ሳይሆን “የት ተጀምሮ የት ይጠናቀቃል?” በሚለው ላይ ነው። ከዚህ አንፃር፣ ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎችን ጨምሮ አብዛኞቹ ባለድርሻ አካላት ግልፅ የሆነ አቅጣጫና ግንዛቤ ያላቸው አይመስለኝም፡፡ በዚህ ፅሁፍ መንግስት ሊደረግ ያታቀደው ጥልቅ ተሃድሶ የት ተጀምሮ የት መድረስ አንዳለበት በዝርዝር ለማየት እንሞክራለን፡፡

1ኛ) የተሃድሶው መጀመሪያ ራስን ማደስ ነው!
መንግስት እንደ ትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት ያሉ ጥገኛ አመለካከቶችን በሀገሪቱ ለታየው አመፅና አለመረጋጋት ዋና መንስዔ እንደሆኑ በተደጋጋሚ ሲጠቅስ ይሰማል። እነዚህ የአመለካከት ችግሮች በአንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ብቻ ሳይሆን በገዢው ፓርቲ ውስጥም ከዝቅተኛ እስከ ከፍተኛ ደረጃ ባሉ አመራሮች ዘንድ እንደሚስተዋሉ ይገልፃል። በሌላ በኩል እንደ ጦላይ ባሉ የተሃድሶ ስልጠና ማዕከሎች የሚሰጠው ስልጠና በዋናነት እስረኞችን/ሰልጣኞችን በአመፅና ረብሻ ተግባራት እንዲሰማሩ ያደረጓቸው እነዚህ የተሳሳቱ አመለካከቶች ናቸው በሚል እምነት ላይ የተመሠረተ ነበር፡፡ ታዲያ ጠ/ሚ ኃይለማሪያም ደሳለኝ “እኛም እንደ እናንተ ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ለማድረግ ተዘጋጅተናል!” ሲሉ መንግስት ሊያደርግ ያሰበው ተሃድሶም በተመሣሣይ የትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት አመለካከቶች ላይ ያነጣጠረ እንዳይሆን እፈራለሁ፡፡

በእርግጥ ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን ለታየው አመፅና አለመረጋጋት ዋናው መንስዔ በአንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የሚስተዋለው የአመለካከት ችግር ሳይሆን በራሱ በመንግስት ዘንድ የነበረው የአመለካከት ችግር እና የሥራና አሰራር ክፍተት ነው። ችግሩ በተለያየ ደረጃ ያለው የመንግስት ሥራና አሰራር የዜጎችን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ባረጋገጠ መልኩ ባለመከናወኑ ምክንያት የተፈጠረ ነው። ስለዚህ፣ በተለያዩ የሀገሪቱ አከባቢዎች ከታየው የአመፅና አለመረጋጋት ችግር በስተጀርባ ያለው የዜጎች የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ እንጂ የአመለካከት ችግር አይደለም።

ከዚህ በተጨማሪ፣ ከሕዝቡ ለሚነሱት ጥያቄዎች የድጋፍ ወይም ለዘብተኛ የሆነ አቋም የሚያራመዱ ግለሰቦች፣ እንዲሁም የገዢው ፓርቲ አባላትና አመራሮች በአንድም ሆነ በሌላ መልኩ በትምክህተኝነት ወይም በጠባብ ብሔርተኝነት እየተፈረጁ ያሉበት ሁኔታ ነው ያለው። በገዢው ፓርቲ ለአመፁና አለመረጋጋቱ በመንስዔነት እየተጠቀሱ ያሉት የትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት አመለካከቶች ከሕዝቡ እየተነሱ ላሉው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ነፀብራቆች እንጂ በራሳቸው እንደ ችግር ሊጠቀሱ የሚችሉ አይደሉም። ስለዚህ፣ መንግስት የሌሎችን አመለካከት ለማስቀየር ከመኳተን ይልቅ የራሱን አመለካከት፣ ሥራና አሰራር ለማሻሻል ጥረት ቢያደርግ ይመረጣል፡፡

በአጠቃላይ፣ የኢህአዴግ ተሃድሶ ሀገሪቷን ያጋጠሟት ችግሮች በአንዳንድ ሰዎች የተሳሳተ አመለካከት አማካኝነት ሳይሆን በተሳሳተ የመንግስት ፖሊሲ፣ አሰራርና ሥራ አማካኝነት የተፈጠሩ መሆናቸውን አምኖ መቀበል ይጠይቃል፡፡ በዚህ መሠረት፣ የተሃድሶው የመጀመሪያ ተግባር መንግስት ስለ ችግሩ ያለውን አመለካከት መቀየር ይሆናል። በቅድሚያ ከሕዝቡ የሚነሱትን ጥያቄዎች እንደ ከዚህ ቀደሙ የተሳሳተ አመለካከት ውጤቶች ናቸው ብሎ ከመፈረጅ ሊቆጠብ ይገባል፡፡ ከዚያ ይልቅ፣ አግባብነት ያላቸው የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች መሆናቸውን አመኖ መቀበል አለበት፡፡ ጥልቅ ተሃድሶ የሚጀምረው የመንግስትን የተሳሳተ አመለካከት በማደስ ነው፡፡ በአጠቃላይ፣ የተሃድሶ መጀመሪያ ራስን ማደስ ነው!

2ኛ) የተሃድሶው መጨረሻ ሕገ-መንግስቱን ማክበር ነው!
ከላይ ሀገሪቷ ያጋጠሟት ችግሮች በዋናነት በተሳሳቱ የመንግስት ፖሊሲዎች፣ አዋጆች፣ ደንቦች፣ መመሪያዎች እና ውሳኔዎች አማካኝነት የተፈጠሩ መሆናቸውን አይተናል፡፡ ከዚህ በመቀጠል፣ “የተሃድሶው መጨረሻ ምንድነው?” የሚለውን እንመለከታል፡፡

በመሠረቱ የዴሞክራሲያዊ መንግስት ህልውናው የተመሰረተው፣ የሥራና አሰራሩ አግባብነት የሚወሰነው ከሕገ-መንግስቱ አንፃር ነው፡፡ በኢትዮጲያም የመንግስታዊ ሥርዓቱ ዋስትና ያለው በዋናነት በሕገ-መንግስቱ ላይ ነው፡፡ ስለዚህ፣ መንግስት ከዚህ በፊት፣ አሁንም ሆነ ወደፊት ተግባራዊ ያደረጋቸውና የሚያደርጋቸው ፖሊሲዎች፣ አዋጆች፣ ደንቦች፣ መመሪያዎች እና ውሳኔዎች በሙሉ ከሕገ-መንግስቱ አንፃር መቃኘት አለባቸው፡፡ 

በተቃራኒው የኢህአዴግ መንግስት ሀገሪቱ እያስመዘገበች ያለውን ፈጣን የኢኮኖሚ እድገትና የመስረተ ልማት መስፋፋት በስልጣን ላይ ለመቀየት እንደ ዋስትና ሲጠቅስ ይስተዋላል፡፡ በተለይ ካለፈው አመት ጀምሮ ከተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ እየተነሱ ያሉ ጥያቄዎች ግን “ከኢኮኖሚ እድገቱ እኩል ተጠቃሚ አልሆንም፣ በሀገሪቱ ያለው የሃብትና ስልጣን ክፍፍል ፍትሃዊ አይደለም” በሚል እሳቤ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። ለምሳሌ፣ አንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች “በኢኮኖሚ እድገቱ ውስጥ የበይ-ተመልካች ሆነናል!” ወይም “በልማት ስም ያለ በቂ ካሳ ተፈናቅለናል” በማለት ለተቃውሞና አመፅ ወደ አደባባይ ወጥተዋል፡፡ በእንዲህ ያለ ሁኔታ ውስጥ፤ “የእናንተ ጥቅምና ተጠቃሚነት ቢረጋገጥም፣ ባይረጋገጥም ዓለም የመሰከረለት ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት አስመዝግበናል” እያሉ መደስኮር “በሰው ቁስል…” የሚሉት ዓይነት ነው፡፡

በማንኛውም አጋጣሚ ቢሆን የሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ ድንጋጌዎችና መርሆች መሸራረፍ የለባቸውም፤ የዜጎች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች እኩል ሊከበሩ ይገባል፡፡ ማንኛውም ዓይነት የመንግስት ፖሊሲ፣ አዋጅ፣ ደንብ፣ መመሪያ ወይም ውሳኔ የዜጎችን ሕገ-መንግስታዊ መብትና ነፃነት የሚፃረር እስከሆነ ድረስ መንግስትን በሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት እያሳጣውና የሕልውና መሰረቱን እየናደ መሄዱ የማይቀር ነው፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ላለፉት አስር አመታት የልማታዊ መንግስት አቅጣጫን በመከተል ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን ከማክበርና ማስከበር ይልቅ ፈጣን የሆነ የኢኮኖሚ እድገት በማስመዝገብ ላይ ትኩረት ማድረጉ የሚታወቅ ነው፡፡

አንድ ማሣያ ለመጥቀስ ያህል፣ በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 43 መሰረት ዜጎች የተሻለ የኑሮ ሁኔታና የማያቋርጥ እድገት የማግኘት መብት አላቸው፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ አንቀፅ 29 ዜጎች “የአመለካከት እና ሀሳብን በነፃ የመያዝና የመግለፅ መብት” እንዳላቸው ይደነግጋል፡፡ ነገር ግን፣ በተለይ ከ1997 ዓ.ም ጀምሮ የኢህአዴግ መንግስት ሲከተለው የነበረው የልማት አቅጣጫ አንቀፅ 43ን በአንቀፅ 29 የሚለውጥ – የልማት መብትን በፖለቲካዊ መብት ልዋጭ አድርጎ የሚያቀርብ እንደሆነ መገንዘብ ይቻላል፡፡

ከላይ በተጠቀሰው መልኩ፣ ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በመሸራረፍ በከፊል ተግባራዊ ለማድረግ መሞከር ሀገሪቷን አሁን ላይ ላጋጠማት የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ዳርጓታል፡፡ ይህን ችግር በዘላቂነት ለመፍታት ሕገ-መንግስቱን ያለ ምንም መሸራረፍ ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ በመሆኑም፣ መንግስት ሊያደርግ ያቀደው ተሃድሶ የመጨረሻ ግብ፤ ሕገ-መንግስታዊ መብቶችን የሚገድቡ አዋጆች፣ ደንቦችና መመሪያዎች ማንሳት፤ በሕገ-መንግስቱ መሰረት ከተሰጠ ስልጣንና ኃላፊነት ውጪ የተሰሩ ሥራዎችና የተዘረጉ አሰራሮችን ማስተካከል፣ እንዲሁም በሁሉም የስልጣን እርከኖች ላይ ያሉትን ሥራዎችና አሰራሮች በሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ላይ የተመሰረቱ እንዲሆኑ በማድረግ የዜጎችን የሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በማክበርና ማስከበር ላይ ማዕከል ሊያደርግ ይገባል፡፡ በዚህ መሰረት፣ የተሃድሶው መጨረሻ ሕገ-መንግስቱን ማክበርና ማስከበር ይሆናል!

በአጠቃላይ፣ ሊደረግ የታቀደው ተሃድሶ መጀመሪያው ኢህአዴግ ራሱን ማደስ ሲሆን መጨረሻው ደግሞ ሕገ-መንግስቱን ማክበርና ማስከበር ነው! ከዚህ ውጪ የሚደረግ ተሃድሶ የሀገሪቱን ዘርፈ-ብዙ ችግሮች ይበልጥ ከማወሳሰብ የዘለለ ፋይዳ አይኖረውም፡፡

dsc_1808.jpg

ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋት ዋናው ተጠያቂ አንድ ሰው ነው

ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን የታየውን አመፅና አለመረጋጋት በማነሳሳት ረገድ ተጠያቂ ናቸው የሚባሉት አካላት ብዙ ናቸው። ግብፅና ኤርትራ፣ ኦነግና ግንቦት7፣ የኒዮሊብራል አራማጆች እና የቀለም-አብዮት አቀንቃኞች፣…ወዘተ። ከእነዚህ ውስጥ እኔ በየትኛው እንደምመደብ ባላውቅም “ሕዝብን ለአመፅ በማነሳሳት” በሚል ወንጀል ተከስሼ ለ82 ቀናት ያህል በእስር ቤት እና በተሃድሶ ስልጠና ላይ ቆይቼያለሁ። በጦላይ በተሰጠኝ የተሃድሶ ስልጠና መሰረት አንድ የተገነዘብኩት ነገር ቢኖር ከላይ ከተጠቀሱት ኃይሎች ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋት የነበራቸው ሚና አንድ ላይ ቢደመር እንኳን ከአንድ ግለሰብ ሚና እንደማይበልጥ ነው። ለመሆኑ በዋናነት ተጠያቂ የሆኑት እኚህ ግለሰብ ማን ናቸው፣ ለምንና እንዴት?

በጦላይ የሚሰጠው የተሃድሶ ስልጠና በዶክመንተሪ ፊልሞች እና በዜና ዘገባ ጥንቅሮች የተደገፈ ነበር። ማታ ከ2፡00 በኃላ ሰልጣኞች/እስረኞች ከመኝታ ክፍሎቻችን አቅራቢያ በሚገኝ ሜዳ ላይ እንቀመጥና የተዘጋጁትን ቪዲዮዎች በፕሮጀክተር እንመለከታለን። ከእነዚህ ውስጥ እንቅልፍ ሳይወስደኝ በንቃት የተከታተልኩት ዶክመንተሪ የቀድሞ ጠ/ሚ መለስ ዜናዊ በ1995 ዓ.ም በሀገራዊ ፖሊሲ ዙሪያ ለከፍተኛ አመራሮች የሰጡትን ስልጠና ነው። ከዚያ በፊት በተደጋጋሚ ተመልክቼዋለሁ። ነገር ግን፣ አሁን ካለው ነባራዊ ሁኔታ ጋር አያይዤ በጥልቀት ለመመልከት እድልና ግዜ አልነበረኝም።

በተጠቀሰው ወቅት ጠ/ሚኒስትሩ በከፍተኛ ውጥረት ውስጥ እንደነበሩ በግልፅ ያስታውቃል። በተደጋጋሚ በሚከሰተው ድርቅና ረሃብ፣ እንዲሁም ዝቅተኛ በሆነ የኢኮኖሚ ዕድገት ላይ የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ሲጨመርበት ድህነት በሀገሪቱ ላይ የሕልውና አደጋ እንደጋረጠ ተገንዝበዋል። ጠ/ሚኒስትሩም በወቅቱ ለገጠማቸው ችግር መፍትሄ ለመሻት ብዙ ዘመናት ወደኋላ ተጉዘው የህዝቡን ኑሮና አኗኗር እንደገና ለማጤን ተገደዋል። አቶ መለስ የተናገሩትን ቃል-በቃል ለማስታወስ ቢከብደኝም ዋና ፍሬ ሃሳቡን ግን እንደሚከተለው ለማስቀመጥ እሞክራለሁ፡-

“ለብዙ ዘመናት በተራራዎች ተከበን፣ ከሌላው ዓለም ተነጥለን በድህነት ውስጥ ስንኖር ነበር። በድሮ ግዜ በድህነት ውስጥ በዘላቂነት (sustainably) መኖር ይቻል ነበር። አሁን እየጨመረ ካለው የሕዝብ ቁጥር አንፃር፣ በድህነት ውስጥ እንኳን እንደ ድሮ መኖር የማንችልበት ደረጃ ላይ ደርሰናል። ስለዚህ ፈጣንና ተከታታይ የኢኮኖሚ እድገት ማስመዝገብ የሕልውና ጉዳይ ነው። …ልክ እንደ ድህነት የመልካም አስተዳደር ችግርም ለኢትዮጲያ ሕዝብ አዲስ ነገር አይደለም። ከዚያ ይልቅ፣ ለሕዝቡ አዲስ ሊሆን የሚችለው መልካም አስተዳደር ራሱ ነው…”

በዚህ መልኩ ለሀገሪቱ ክፍተኛ አመራሮች በሰጡት ስልጠናና አመራር ከ1995 ዓ.ም በኋላ ባሉት አስር አመታት ሀገሪቱ ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት ለማስመዝገብ በቃች። ከመሰረተ ልማት ግንባታ ጋር በተያያዘ በመንገድ፣ ትምህርት፣ የኢንፎርሜሽን ኮሚዩኒኬሽን ቴክኖሎጂ (ICT) እምርታ ሊባል የሚችል ለውጥ ተመዘገበ።

የቀድሞ ጠ/ሚ አቋም በጥቅሉ ሲታይ፣ ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት በማስመዝገብ ድህነትን መዋጋትና መቀነስ ካልተቻለ በስተቀር ሀገሪቱ የመበታተን አደጋ ያጋጥማታል።…ለኢኮኖሚ እድገት ቀጥተኛ የሆነ አስተዋፅዖ ባይኖረውም፣ ዴሞክራሲ በራሱ ጠቃሚና አስፈላጊ ነው ብለው ያምናሉ። እዚህ ጋር አቶ መለስና ተከታዮቻቸው ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት የመልካም አስተዳደርና የዴሞክራሲ ጥያቄን ከቀን ወደ ቀን እንዲጨምር እንደሚያደርገው በደንብ የተገነዘቡት አይመስለኝም። የእሳቸውን ሌጋሲ እናስቀጥላለን ከሚሉት ውስጥም አብዛኞቹ ይህን እውነታ በግልፅ የተገነዘቡት አይመስለኝም።

በእርግጥ አንዳንድ የኢህአዴግ ባለስልጣናት በሀገሪቱ እየታየ ላለው የሕዝብ አመፅና ተቃውሞ መንስዔው ሀገሪቱ ላለፉት 25 ዓመታት እያስመዘገበችው ልማትና እድገት እንደሆነ ሲናገሩ ይሰማል። ነገር ግን፣ ልማትና እድገት እንዴት ለአመፅና አለመረጋጋት መንስዔ እንደሚሆን የጠራ ግንዛቤ ያላቸው አይመስለኝም። ፅንሰ-ሃሳቡን በግልፅ ለመረዳት በቅድሚያ በልማትና እድገት እና በዴሞክራሲና የመልካም አስተዳደር ችግር መካከል ያለውን ቁርኝት በዝርዝር መረዳት ያስፈልጋል።

ልማትን “ሰላም፥ ጤና፥ ትምህርት እና የመሰረተ ልማት መስፋፋት” በማለት በአጭሩ መግለፅ ይቻላል። እነዚህ አራት መሰረታዊ ነገሮች የዳበረ ማህበራዊ ግንኙነት እና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ እንዲኖር በማስቻል የዜጎችን ኑሮና አኗኗር እንዲሻሻል ያስችላሉ፣ ምርትና ምርታማነት እንዲጨምር ያደርጋሉ። ስለዚህ፣ ልማት ከቦታና ግዜ አንፃር የዜጎችን ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ግንኙነት ፈጣንና ቀልጣፋ ያደርጋል። “ፖለቲካ” ደግሞ የሕዝቡ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ግንኙነት የሚመራበት ሥርዓት ነው። ስለዚህ፣ ፈጣን የሆነ እድገትና ልማት ማስመዝገብ ፖለቲካዊ ስርዓት ወደ ላቀ ደረጃ ከማሻሻል ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው። በዚህ መሰረት፣ በአንድ ሀገር ውስጥ ልማትና እድገት እስካለ ድረስ ሀገሪቱ የምትመራበት የፖለቲካ ስርዓት ከቀን ወደ ቀን እየተሻሻለ መሄድ አለበት።

በመሰረቱ፣ ማንኛውም የልማት ስራ ዓላማው ብዙኑን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ ማድረግ ነው። ምክንያቱም፣ በአንድ ሀገር ውስጥ ልማት ሊኖር የሚችለው በብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ሰላምና ደህንነት ሲኖር፤ የጤና፥ ትምህርትና ሌሎች ተቋማት አገልግሎት ተደራሽ ሲሆኑ፤ የመንገድ፣ ውሃ፥ መብራት፥ ቴሌኮምዩኒኬሽን መሰረተ-ልማት አውታሮች ሽፋን ሲጨምር ነው። ስለዚህ፣ ልማት ብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ በማድረግ እኩልነት (equality) እና ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን ማረጋገጥ ያስችላል።

የልማት መሰረታዊ ዓላማ አብዛኛውን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ ማድረግ ነው። እኩልነትን ለማረጋገጥ በቅድሚያ በዜጎች መካከል ያለው ልዩነት (Inequality) መጋለጥና መታወቅ አለበት። በዚህ መሰረት፣ የልማት የመጀመሪያው ግብ ደግሞ በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ያለው ልዩነት ማጋለጥ ነው። ይህ የልማቱ አካል በሆኑት የመገናኛና ኮሚዩኒኬሽን አውታሮች አማካኝነት የሚከናወን ይሆናል። በዚህ መልኩ፣ ልማት የእኩልነት እና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄን ያስከትላል። ልማት የዴሞክራሲ ጥያቄን ይወልዳል።

በሀገራችን ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ የተመዘገበው ፈጣን እድገት በዜጎች መካከል ያለውን የገቢ ልዩነት አስፍቶታል። በተለይ በመንገድ፣ ትምህርትና በኢንፎርሜሽን ኮሚዩኒኬሽን ቴክኖሎጂ ረገድ የተመዘገበው ፈጣን የሆነ የመሰረተ ልማት መስፋፋት በዜጎች መካከል ያለውን የመረጃ ፍሰት በብዙ እጥፍ አሳድጎታል። ይህ በገጠርና በትናንሽ ከተሞች የሚኖሩት ወጣቶችን በውጪና በሀገር ውስጥ በሚገኙ ትላልቅ ከተሞች ያለውን የተቀናጣ ኑሮና አኗኗር በቀላሉ እንዲያውቁ ያስችላቸዋል። በገጠርና በትናንሽ ከተሞች የሚገኙ ወጣቶች በኑሮና አኗኗር ደረጃ ቀድሞ የነበረውና አሁን እየተፈጠረ ስላለው ልዩነት ግንዛቤ ተፈጥሯል። ይህን ተከትሎ በተለይ በልማቱ እኩል ተጠቃሚ ባልሆኑ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ተነስቷል። ከእነዚህ የሕብረተሰብ ክፍሎች የሚነሱ ጥያቄዎች በሂደት ወደ አመፅና ተቃውሞ እየተቀየሩ ለግጭትና አለመረጋጋት ምክንያት ይሆናሉ።

በአጠቃላይ ሀገራት ፈጣን የሆነ ልማትና እድገት ማስመዝገብ ሲጀምሩ ግጭቶችና አለመረጋጋቶች በብዙ እጥፍ ይጨምራሉ። ለምሳሌ ቻይና ፈጣን የሆነ የኢኮኖሚ እድገት ባስመዘገበችባቸው አስር ዓመታት ውስጥ የአመፅና አለመረጋጋት አደጋዎች ከአስር ሺህ ወደ ስልሳ ሺህ ጨምሯል። ይህ በሀገራችን በተጨባጭ እየታየ ከመሆኑ በተጨማሪ፣ እንደ ቻይናና ህንድ ባሉ ሀገራት ጭምር በተግባር የተረጋገጠ ክስተት ስለመሆኑ የዘርፉ ተመራማሪዎች ከነምክንያቱ እንዲህ ሲሉ ይገልፃሉ፡-

“Inequality results in unsustainable life styles among both those who consume excessively as well as among those who are compelled to ravage their environment for their very survival. Widening income disparities have also been linked to social unrest and violence in developing countries, threatening the sustainability of society itself. In an age of mass communication, rising prosperity in one section of the population raises expectations of a better life everywhere. Television carries images of luxurious life in the metropolis and overseas to impoverished urban slums and outlying rural villages. When this growing awareness is not accompanied by growing opportunities, it gives rise to increasing frustration, social tensions and violence, as expressed by the increasing incidents of violence in China between 1993 and 2003, a period of rapid economic growth.” Human Capital and Sustainability

በኢትዮጲያ የተመዘገበውን ፈጣን እድገት ተከትሎ አዲስ አበባን ጨመሮ በሀገሪቱ ትላልቅ ከተሞች የተፈጥሮ ሀብትና አገልግሎት ፍላጎት በከፍተኛ ሁኔታ እንደጨመረ ግልፅ ነው። የዜጎችን ፍትሃዊ የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት ከማረጋገጥ አንፃር ቁልፍ ሚና ያለው መሬት ነው። ኢኮኖሚው በፍጥነት እያደገ በሄደ ቁጥር በመሬት ፍላጎትና አቅርቦት ረገድ ያለው ልዩነት በጣም እየሰፋ መምጣቱ እርግጥ ነው።

በተለይ የከተማ ነዋሪዎች፣ ባለሃብቶችና የመንግስት የመሬት ፍላጎት በከፍተኛ ፍጥነት እየጨመረ በሄደ ቁጥር በከተማ ዙሪያ ያሉ የገጠር ቀበሌ ነዋሪዎችን የመሬት ይዞታ ያለ በቂ ካሳና የመልሶ ማቋቋሚያ ድጋፍ መቀራመት ተጀመረ። ለዘመናዊ የሪል ስቴት መኖሪያ ቤቶች ግንባታ የደሃ አርሶ አደር ጎጆ ቤት ሲፈርስ፣ ባለሃብት ለሚገነባው ፋብሪካ የጤፍ እርሻ መሬቱን የተቀማ አርሶ አደር፣ ለወደፊት የሚመኘው ቀርቶበት በእጁ ላይ ያለውን የተቀማ ወጣት፣ … በአጠቃላይ፣ በተለይ ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ ያሉት ዓመታት የአንደኛው የሕብረተሰብ ክፍልን የተሻለ ሕይወት ፍላጎት በሌላኛው ኪሳራ ለማርካት የተሞከረበት ወቅት ነበር። ይህ የአከባቢውን ወጣቶች በፌስቡክና በስልክ እየተወያዩ፣ ስለ ራሳቸውና ስለ ቤተሰቦቻቸው እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ እንዲያነሱ አድርጓቸዋል። ጥያቄያቸው በአግባቡ ምለሽ ሳያገኝ ሲቀር ለአመፅና ተቃውሞ አደባባይ መውጣት፣ ይህም ወደ ግጭትና አለመረጋጋት ቢወስድ ሊገርመን አይገባም። የነገ ተስፋውን የተቀማ ወጣት ዛሬ ላይ አመፅና ሁከት የሚፈራበት ምክንያት የለውም።

በአጠቃላይ፣ የብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት በማረጋገጥ ያልታገዘ ልማትና እድገት መጨረሻው አመፅና አለመረጋጋት ነው። የብዙሃኑን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን እያረጋገጡ ለመሄድ ልክ እንደ ኢኮኖሚው ሁሉ ለዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታም ቁርጠኛ መሆን ይጠይቃል። “ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት ማስመዝገብ የሕልውና ጉዳይ ነው፣ ያለ ዴሞክራሲ መኖር ግን ልማዳችን ነው” እያሉ ወደፊት መሮጥ መጨረሻው ከሌላ የሕልውና አደጋ ጋር በድንገት መላተም ነው።

በእርግጥ ድህነት የጋረጠውን የሕልውና አደጋ ለማስወገድ በሚል የተመዘገበው ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት የዴሞክራሲ ጥያቄን በማስከተል ሌላ የሕልውና አደጋ ፈጥሯል። አሁን ላይ የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ከድህነት ባልተናነሰ ሁኔታ በሀገሪቱ ላይ የተጋረጠ ተጨማሪ የሕልውና አደጋ ሆኗል። ስለዚህ፣ ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን ለታየው አመፅና አለመረጋጋት በዋና መንስዔነት ሊጠቀስ የሚገባው ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ የተመዘገበው ፈጣን ግን ደግሞ በዴሞክራሲ ያልታገዘ ግንጥል የሆነ ልማትና እድገት ነው። ለዚህ ደግሞ ፖሊሲና ስትራቴጂ ከመንደፍ ጀምሮ ስልጠናና አመራር እስከመስጠት ድረስ ትልቁን ሚና የተጫወቱት የቀድሞ ጠ/ሚ መለስ ዜናዊ ናቸው።

በተመሣሣይ፣ በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የተነሳው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ወደ አመፅና አለመረጋጋት እንዲቀየር ያደረገው ደግሞ የኢህአዴግ መንግስት በዴሞክራሲና መልካም አስተዳደር ረገድ ልክ አንደ ኢኮኖሚው ቁርጠኛ የሆነ አቋም ስላልነበረውና ተከታታይ የሆነ ለውጥና መሻሻል ማድረግ አለመቻሉ ነው። ለዚህ ደግሞ የቀድሞ ጠ/ሚኒስትር በዴሞክራሲ ላይ የነበራቸው ለዘብተኛ አቋም ያሳደረው ተፅዕኖ በጣም ከፍተኛ እንደሆነ መገመት ይቻላል።

ሀገሪቱ ላስመዘገበችው ፈጣን ልማትና እድገት ሆነ ዘገምተኛ ለሆነው የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ትልቁ አስተዋፅዖ የአቶ መለስ ዜናዊ እንደመሆኑ በዚህ ምክንያት ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋትም ግንባር ቀደሙን ድርሻ ሊወስዱ ይገባል። ከላይ ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ እንደ ግብፅና ኤርትራ፣ ኦነግና ግንቦት7፣ ወይም ደግሞ የኒዮሊብራል አቀንቃኞችና የቀለም አብዮተኞች በሀገሪቱ በአመፅና አለመረጋጋቱ እንዲከሰት የተጫወቱት ሚና አንድ ላይ ቢደመር እንኳን ከአቶ መለስ ሚና ጋር አይቀራረብም። ታዲያ አንግዲህ፤ “ለተከሰተው አመፅና ግጭት ዋናው ተጠያቂ የቀድሞ ጠ/ሚኒስትር ናቸው” ብል “ተሳስተሃል!” የሚለኝ አለ? ካለም ሃሳቡን በዝርዝር ያስቀምጥና በግልፅ እንከራከር።

ethiothinkthank.com

ከፖለቲካ ነፃ የሆነ ምሁር የለም!

እስር ቤት ሳለሁ ፖሊሶች በተደጋጋሚ ሲጠይቁኝ የነበረውና በቀጥታ ለመመለስ የተሳነኝ ጥያቄ እንዲህ ይላል፡- “ከሰለጠንክበት የመምህርነት ሙያ ውጪ የፖለቲካ ፅሁፎችን እንድትፅፍና እንድታሳትም ማን ፈቀደልህ?” ይህን ጥያቄ ለመመለስ ያደረኩት ጥረት ፍሬ-አልባ ነበር። ይህ እንደ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 29 መሰረት ዴሞክራሲያዊ መብቴ፣ እንዲሁም በከፍተኛ ት/ት ተቋማት አዋጅ አንቀፅ 4(3) እና በአምቦ ዩኒቨርሲቲ መተዳደሪያ ደንብ አንቀፅ 13(2) መሠረት ማህበራዊ ግዴታዬ ነው። የፖሊሶቹ ጥያቄ ግን ዴሞክራሲያዊ መብቴንና ማህበራዊ ግዴታዬን እንደ ወንጀል በሚቆጥር የተሳሳተ እሳቤ ላይ የተመሠረተ ነው። ስለዚህ፣ ለእንዲህ ያለ የተሳሳተ ጥያቄ ትክክለኛው መልስ ራሱ ጥያቄውን ማስተካከል ነው፡፡ ነገር ግን፣ የእኛ ፖሊሶች ለጠየቁት ጥያቄ መልስ እንጂ ማስተካከያ አይሹም። 

በእርግጥ ሁሉም ፖሊሶች የማህብረሰቡ አካል ናቸው። በእነሱ ጥያቄ ውስጥ ያለው የተሳሳተ እሳቤ በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ በስፋት የሚንፀባረቅ ነው። እንደ እኔ በመምህርነት ወይም በሌላ የሙያ መስክ ከተሰማራ ሰው የሚጠበቀው “ሙያተኝነት” (professionalism) ነው። ምክንያቱም፣ እያንዳንዱ ባለሙያ በሰለጠነበት የሙያ መስክ ላይ ብቻ እንዲያተኩር ይፈለጋል። ብዙውን ግዜ ከመደበኛ ሥራው በተጓዳኝ የሚደረጉ እንቅስቃሴዎች አይበረታቱም። በተለይ ደግሞ ከፖለቲካ ጋር የሚነካካ ከሆነ ፍፁም ተቀባይነት የለውም። 

እንዲህ ባለ ማህብረሰብ ውስጥ የምሁራን ሚና ምን መሆን አለበት? በዚህ ዙሪያ “Edward Said” የተባለው ልሂቅ “Representations of an Intellectual” በሚል ርዕስ ጥልቅ ትንታኔ የሰጠ ሲሆን የምሁራንን (intellectuals) ችግር እንዲህ ሲል ይገልፀዋል፡- 

“The particular threat to the intellectual today, whether in the West or the non-Western world, is not the academy, nor the suburbs, nor the appalling commercialism of journalism and publishing houses. Rather the danger comes from an attitude that I shall be calling professionalism; that is, thinking of your work as an intellectual as something you do for a living, between the hours of nine and five with one eye on the clock, and another cocked at what is considered to be proper, professional behaviour – not rocking the boat, not straying outside the accepted paradigms or limits, making yourself marketable and above all presentable, hence uncontroversial and unpolitical and “objective”” Edward Said (1993): Representations of an Intellectual, Reith Lectures 1993

ከላይ እንደተገለፀው፣ ሙያተኝነት ወይም ፕሮፌሽናሊዝም (professionalism) በአብዛኞቹ የሀገራችን ምሁራን ዘንድ በግልፅ የሚስተዋል ችግር ነው። በእርግጥ ሙያተኝነት በራሱ እንደ ችግር ሊወሰድ አይገባም። እያንዳንዱ ባለሙያ በሰለጠነበት መስክ የሚጠበቅበትን አገልግሎት የመስጠት ሃላፊነትና ግዴታ አለበት። ስለዚህ፣ ሙያተኛ ከመደበኛ ሥራውና ከሙያ ስነ-ምግባሩ ውጪ ይሁን እያልኩ አይደለም። ከዚያ ይልቅ፣ እንደ አንድ የተማረ ሰው ሙያተኝነት የተጣለብንን ማህበራዊ ኃላፊነት ከመወጣት ሊያግደን አይገባም ነው። በአጠቃላይ፣ ሙያና ሙያተኝነት እንደ መደበቂያ፣ ከኃላፊነት መሸሸጊያ ተደርጎ መወሰድ የለበትም። 

አንድ የተማረ ሰው በሰለጠነበት ሙያ (profession) ስም ከሚፈፅማቸው ስህተቶች በጣም የከፋው መደበኛ ሥራውን በተለመደው መንገድ እየሰራ፣ በከረመ አስተሳሰብ አንድ ዓይነት ሃሳብ እያመነዠከ፣ በማህበራዊ ሕይወት ውስጥ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት በሚደረገው ጥረት የሚጠበቅበትን ድርሻ ሳይወጣ ሲቀርና፣ በዚህም ከማንኛውም ዓይነት ውዝግብና ፖለቲካ ነፃ ለመሆን ሲሞክር ነው። በዚህ መልኩ፣ “እኔ ከውዝግብና ፖለቲካ ነፃ ነኝ” እያሉ የሚመፃደቁ ምሁራን የተጣለባቸውን ማህበራዊ ኃላፊነት በአግባቡ ለመወጣት እንደተሳናቸው በራሳቸው ላይ እየመሰክሩ ያሉ ናቸው። 

የተማረ ሰው ከመደበኛ ሥራው ባለፈ ያለበት ማህበራዊ ኃላፊነት ምንድነው? በተለይ እንደ ኢትዮጲያ ባሉ ሀገራት የብዙሃን ሕይወት በዘርፈ-ብዙ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች የተተበተበ መሆኑ እርግጥ ነው። እነዚህን ችግሮች መቅረፍ የሚቻለው የማያቋርጥ ለውጥና መሻሻል ሲኖር ነው። ከዚህ አንፃር ምሁራን ከመደበኛ ሥራቸው በተጓዳኝ አስፈላጊውን ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የበኩላቸውን መወጣት ይጠበቅባቸዋል። “ይህን ኃላፊነታቸውን በአግባቡ ለመወጣት እንዲችሉ የምሁራኑ ሚና ምን መሆን አለበት?” የሚለውን አስመልክቶ “Edward Said” የሚከተለውን ትንታኔ ሰጥቷል፡-

“Every intellectual has an audience and a constituency. The issue is whether that audience is there to be satisfied, and hence a client to be kept happy, or whether it is there to be challenged, and hence stirred into outright opposition, or mobilised into greater democratic participation in the society. But in either case, there is no getting around authority and power, and no getting around the intellectual’s relationship to them. How does the intellectual address authority: as a professional supplicant, or as its unrewarded, amateurish conscience?” Edward Said (1993): Representations of an Intellectual, Reith Lectures 1993

እያንዳንዱ ምሁር በሙያዊ ገለልተኝነት ስም በስልጣን ላይ ላለ አካል ድጋፍ ሰጪ ሆኖ ከማገልገል ይልቅ በራሱ ሕሊና እየተመራ የተጣለበትን ማህበራዊ ኃላፊነት መወጣት ይጠበቅበታል። ሆኖም ግን፣ ምሁራን በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ለውጥና መሻሻል ለማምጣት የሚያደርጉት ማንኛውም እንቅስቃሴ ከውዝግብና ከፖለቲካ ተፅዕኖ ነፃ ሊሆን አይችልም። ስለዚህ፣ ምሁራን ከአወዛጋቢነትና ከፖለቲካዊ ተፅዕኖ ነፃ በሆነ መልኩ ሚናቸውን መወጣት አይችሉም። 

በመደበኛው ሥራና አሰራር ላይ ብቻ ተወስኖ መቅረት ማህበራዊ ኃላፊነትን ካለመወጣት በተጨማሪ በስልጣን ላይ ካለው ኃይል ጋር በመተባበር በሕዝቡ ላይ በደል እንደመፈፀም ይቆጠራል። ምክንያቱም፣ ያለ ምሁራን ተሳትፎ ትርጉም ያለው ለውጥ ማምጣት አይችልም። ምሁራን ራሳቸውን ከአወዛጋቢና ፖለቲካዊ ከሆኑ ተግባራት ባገለሉበት ሁኔታ ደግሞ ዘላቂ የሆነ ሰላም፣ ዴሞክራሲና ልማት ማረጋገጥ አይችልም። 

ምሁራኑ ከፖለቲካው መድረክ ገለልተኛ በመሆናቸው ምክንያት ተጎጂ የሚሆነው በፖለቲካ ስልጣን ላይ ያለው አካል ጭምር ነው። ምክንያቱም፣ ዘላቂ ሰላም፣ ዴሞክራሲና ልማት ማረጋገጥ የተሳነው ፖለቲካዊ ስርዓት ሕልውና ሊኖረው አይችልም። ስለዚህ፣ ምሁራን ከፖለቲካ ነፃና ገለልተኛ ከሆኑ በሁሉም የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋ ይመነምናል። በዚህ መሰረት፣ በሙያተኝነት ስም አወዛጋቢና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ነፃ ሆኖ ለመንቀሳቀስ መሞከር ፍፁም የሆነ አገልጋይነት እንጂ ትክክለኛ የምሁራን ባህሪ አይደለም። በአጠቃላይ፣ “ከፖለቲካ ነፃ የሆነ አገልጋይ እንጂ ምሁር የለም” ብሎ መደምደም የሚቻል ይመስለኛል። 

ለዚህ ፅሁፍ መነሻ ወደሆነው ጥያቄ ስንመለስ፣ “ከሰለጠንክበት የመምህርነት ሙያ ውጪ የፖለቲካ ፅሁፎችን እንድትፅፍና እንድታሳትም ማን ፈቀደልህ?” ይላል። ነገር ግን፣ ፅሁፎችን መፃፍና በተለያዩ ድረገፆች ላይ ማሳተም የዜግነት መብቴ ብቻ ሳይሆን እንደ ተማረ ሰው የተጣለብኝን ማህበራዊ ግዴታ ለመወጣት ጥረት የማደርግበት መንገድ ነው። መጀመሪያ ላይ እንደገለፅኩት ለተሳሳተ ጥያቄ ትክክለኛው መልስ ጥያቄውን ማስተካከል ነው። ስለዚህ፣ ለፖሊሶቹ ጥያቄ ትክክለኛው መልስ፤ “እንደ ተማረ ሰው ከመደበኛ ሥራህ ውጪ የተለያዩ ፅሁፎችን በመፃፍና በማሳተም መብትና ግዴታህን እንድትወጣ ማን ፈቀደልህ?” የሚለው ይመስለኛል። ከምር ግን በወቅቱ እንዲህ ብለው ቢጠይቁኝ ኖሮ መልስ አይኖረኝም ነበር። 

ብሔራዊ መግባባት ወይስ ግራ-መጋባት?

የሕወሃት/ኢህአዴግ መስራችና ከፍተኛ አመራር አቦይ ስብሃት ነጋ ከአዲስ ዘመን ጋር ያደረጉት ቃለ-ምልልስ ከተለመደው ወጣ ያለና በገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ ላይ ጠንከር ያለ ትችት የሰነዘሩበት ነው። አቦይ ስብሃት ከሁሉም ባለስልጣናት በተለየ ሃሳባቸውን በነፃነት ሲገልፁ በተደጋጋሚ ይስተዋላል። አሁንም የገዛ ፓርቲያቸውን ልክ-ልኩን የነገሩት እኮ! መቼም እንደሳቸው የተሰማውን በነፃነት መናገር የማይሻ ሰው ይኖራል ብዬ አላስብም። ይሁን እንጂ፣ አሁን ባለው ሁኔታ ልክ እንደ እሳቸው በነፃነት ወይም በድፍረት ለመናገር የሚደፍር ሰው መኖሩን እጠራጠራለሁ። በእርግጥ “ከሁላችንም በተሻለ ኢህአዴግን ያለ ስጋት የመተቸት ዕድል ያለው እሳቸው ብቻ ናቸው” ብል ማጋነን አይሆንም። 

ይህ ፅኁፍ አቦይ ስብሃት “ለእኔ ብሔራዊ መግባባት ያለ አይመስለኝም። አሁን ላይ ያለው ትምክህት፣ ጠባብነት እና አክራሪነት ነው” በማለት በሰጡት አስተያየት ዙሪያ የሚያጠነጥን ነው። በእርግጥ እሳቸው እንዳሉት በሀገራችን ብሔራዊ መግባባት የለም። ነገር ግን፣ ብሔራዊ መግባባት እንዳይኖር ያደረገው ዋና ምክንያት ምንድነው? አቦይ ስብሃት የጠቀሱዋቸው የትምክህት፣ ጠባብነት እና የአክራሪነት አመለካከቶችን ከብሔራዊ መግባባት አለመኖር ጋር ተያያዥነት አላቸው? እነዚህንና ሌሎች ተያያዥ ጥያቄዎችን እንደሚከተለው ለመዳሰስ እሞክራለሁ። 

በመሰረቱ በአንድ ሀገር ብሔራዊ መግባባት ሊኖር የሚችለው በሀገራዊ ጉዳዮች ላይ የጋራ የሆነ አቋምና አመለካከት ሲኖር ነው። ለዚህ ደግሞ በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ በሀገራዊ ጉዳዮች ዙሪያ ግልፅና ነፃ የሆነ ውይይት በማድረግ የጋራ ግንዛቤ ሊፈጠር ይገባል። በመሆኑም፣ ብሔራዊ መግባባት እንዲኖር ዜጎች በተለያዩ ጉዳዮች ዙሪያ ውይይት የሚያደርጉበት፤ ሃሳብ የሚለዋወጡበት፣ እምነትና አመለካከታቸውን የሚያንፀባርቁበት፣ ያሏቸውን ጠቃሚ ልምዶች፥ ዕሴቶችና ባህሎች የሚጋሩበት…ወዘተ፣ ከፖለቲካዊ ወገንተኝነት የፀዳ የጋራ የሆነ መድረክ ሊኖራቸው ይገባል። 

ይህ ካልሆነ በሀገራዊ ጉዳዮች ዙሪያ የጋራ የሆነ ግንዛቤ በዜጎች ዘንድ መፍጠር አይቻልም። በሀገራዊ ጉዳዮች ላይ በቂ የሆነ ግንዛቤ የሌላቸው ዜጎች ብሔራዊ መግባባትን በሚያሳይ መልኩ የጋራ አቋምና አመለካከት እንዲያንፀባርቁ መጠበቅ “ላም ባልዋለበት…” የሚሉት ዓይነት ነው። ስለዚህ፣ በሀገራችን ብሔራዊ መግባባት ላለመኖሩ በዋና ምክንያትነት ሊጠቀስ የሚገባው ነገር ነፃና ገለልተኛ የሆነ የውይይት መድረክ አለመኖር ነው።  

በተመሣሣይ፣ እንደ ትምክህት፥ ጠባብነትና አክራሪነት ያሉ ፅንፈኛ አመለካከቶች በሀገሪቱ ውስጥ እንዲስፋፉ ያደረገው ነፃ የውይይት መድረክ አለመኖሩ ነው። በተለይ ባለፉት 25 ዓመታት፤ ስለ ብሔራዊ አንድነትና የቀድሞ ታሪክ የሚናገሩትን ወገኖች “ትምክህተኞች”፣ የብሔርተኝነትና እኩልነት ጥያቄ የሚያነሱትን ወገኖች ደግሞ “ጠባቦች”፣ እንዲሁም ስለ ሃይማኖትና እምነት ነፃነት የሚጠይቁትን “አክራሪዎች” ብሎ በጅምላ በመፈረጅ ያላቸውን የተለየ ሃሳብና አመለካከት በነፃነት እንዳያንፀባርቁ ተደርገዋል። 

ነገር ግን፣ ሃሳብና አመለካከታቸውን በነፃነት የሚያንፀባርቁበት የጋራ መድረክ አለመኖሩ ወይም መነፈጋቸው ይበልጥ ፅንፈኛ እየሆኑ እንዲሄዱና ይህንንም ባገኙት አጋጣሚ ሁሉ በማህብረሰቡ ውስጥ ለማስረፅ ጥረት እንዲያደርጉ አድርጓቸዋል። ከዚህ በተጨማሪ፣ በውይይት ያልዳበረና በምክንያታዊ ዕውቀት ላይ ያልተመረኮዘ ግንዛቤ የሌለው ማህብረሰብ ለፅንፈኛ አመለካከቶች ተጋላጭ ቢሆን ሊገርመን አይገባም። ስለዚህ፣ ከብሔራዊ መግባባት በተጨማሪ፣ ለትምክህት፥ ጠባብነትና አክራሪነት አመለካከቶች በሀገሪቱ እንዲስፋፉ በዋና ምክንያትነት ሊጠቀስ የሚገባው ነገር በድጋሜ ነፃና ገለልተኛ የሆነ የውይይት መድረክ አለመኖሩ ነው። 

ከላይ በዝርዝር ለመጥቀስ እንደተሞከረው፣ ለብሔራዊ መግባባት መጥፋት እና ለትምክህት፥ ጠባብነትና አክራሪነት መፈጠር ዋና ምክንያቱ ነፃና ገለልተኛ የሆነ መድረክ አለመኖር ነው። ነፃና ገለልተኛ የሆነ የውይይት መድረክ እንዲኖር ደግሞ በቅድሚያ ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ መብት ያለ ምንም መሸራረፍ ሊከበር ይገባል። ምክንያቱም፣ ስለ ራሱ ችግር በግልፅ ለመናገር የሚፈራ ሰው ስለ ሌሎች ሰዎች ችግር ለመስማት ፍላጎት አይኖረውም። ስለ ራሱ መብትና ነፃነት መከበር በግልፅ ለመናገር ዕድል የሌለው ዜጋ ስለ ሀገር አንድነትና ልማት እንዲናገር መጠበቅ “የራሷ እያረረባት የሰው ታማስላለች” የሚሉት ዓይነት ይሆናል። 

በፅሁፉ መግቢያ ላይ የሕወሃት/ኢህአዴግ ከፍተኛ አመራር የሆኑት አቦይ ስብሃት ነጋ “ከሁላችንም በተሻለ ኢህአዴግን ያለ ስጋት የመተቸት ዕድል ያላቸው እሳቸው ብቻ ናቸው” ብዬ ነበር። ነገር ግን፣ እንደ ችግር ለጠቀሷቸው የብሔራዊ መግባባት አለመኖር ሆነ ለትምክህት፣ ጠባብነት እና አክራሪነት አመለካከቶች መስፋፋት ዋናው ምክንያት አብዛኞቻችን ልክ እንደ እሳቸው የመናገር ነፃነት ማጣታችን ነው። ስለዚህ ችግሮቹ ዘላቂ መፍትሄ የሚያገኙት እኛም እንደ እሳቸው ሃሳብና አመለካከታችንን በነፃነት መግለፅ ስንችል ነው። 

እኔም ሆንኩ ሌሌሎች ልክ እንደ አቦይ ስብሃት የራሳችንን የፖለቲካ አቋምና አመለካከት፥ የወደፊት ተስፋና ስጋት በመንግስት ሚዲያዎች ላይ ያለ ፍርሃት የማንፀባረቅ ዕድል ሊኖረን ይገባል። ይሁን እንጂ፣ እንኳን እንደ እኔ ያለው ተራ ፀኃፊ ቀርቶ ሌሎች ከፍተኛ ባለስልጣናት ራሳቸው ከተለመደው የፓርቲ አቋም ትንሽ ወጣ ያለ ሃሳብና አስተያየት ለመስጠት ድፍረት/ነፃነት ያላቸው አይመስለኝም።

በአጠቃላይ፣ እርስ-በእርስ ለመነጋገር ሁላችንም እኩል የመናገር ነፃነት ሊኖረን ይገባል። እኩል ካልተነጋገርን አንግባባም፤ እኛ ካልተግባባን ብሔራዊ መግባባት አይኖርም። የተለያየ ቋንቋ፣ ባህል፣ ታሪክ፣ እምነት፣ ሃይማኖት፣…ወዘተ ያላቸው ብሔሮች፥ ብሔረሰቦችና ህዝቦች፣ የተለየ የፖለቲካ ልምድ፣ አቋምና አመለካከት ያላቸው የፖለቲካ ልሂቃን በነፃነት የሚነጋገሩበት የጋራ መድረክ በሌለበት እንዴት መግባባት ይቻላቸዋል? 

ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ መብት ባልተከበረበት ሀገር፤ “በማያዳምጡ ተናጋሪዎች” እና “በማይናገሩ አድማጮች” መካከል ሊኖር የሚችለው ብሔራዊ መግባባት ሳይሆን “ግራ-መጋባት” ነው። መደማመጥ በሌለበት መነጋገር ራስንና ሌሎችን ግራ-ከማጋባት የዘለለ ፋይዳ የለውም። 

አቦይ ስብሃትን ጨምሮ ሁላችንም ብሔራዊ መግባባት እንጂ ግራ-መጋባትን የምንሻ አይመስለኝም። አሁን ላይ በግልፅ እንደሚስተዋለው ግን በሀገራችን ብሔራዊ መግባባት የለም። እርስ-በእርስ ተነጋግሮ ከመግባባት ይልቅ ሳይደማመጡና ሳይነጋገሩ በባዶ በሚጯጯሁ ሰዎች መካከል ምን ዓይነት መግባባት ሊኖር ይችላል? 

አሁን በሀገራችን ያለው ሁኔታ ከግራ-መጋባት በስተቀር ለብሔራዊ-መግባባት ፍፁም አመቺ አይደለም። በሕገ-መንግስቱ መሠረት ዜጎች ሃሳብና አመለካከታቸውን ያለ ማንም ጣልቃ-ገብነት የሚገልፁበት ነፃና ገለልተኛ የሆነ መድረክ በመፍጠር፤ ብሔራዊ መግባባት እንዲሰፍን፣ ብሎም እንደ ትምክህት፥ ጠባብነትና አክራሪነት ያሉ ፅንፈኛ አመለካከቶች በሕብረተሰቡ ውስጥ እንዳይስፋፉ ለማድረግ ስር-ነቀል የሆነ ለውጥ ያስፈልጋል። ገዢው ፓርቲ ይህን ደረጃ ስር-ነቀል ለውጥ ለማምጣት ተግባራዊ እንቅስቃሴ ማድረግ እስካልጀመረ ድረስ በሀገራችን ላይ ከብሔራዊ መግባባት ይልቅ ግራ-መጋባት ጥላውን እንዳጠላ ይቀጥላል። ስለዚህ ጥያቄው “ብሔራዊ መግባባት ወይስ ግራ-መጋባት?” የሚል ነው።

Oromia State Chief

የሥራ-ዕድል በብር አይገዛም! 

አንድ ወዳጄ ካለፈው ዓመት ጀምሮ በኦሮሚያ ክልል “የሥራ-ዕድል ለመፍጠር አንቅስቃሴ ተጀምሯል” በሚል ርዕስ የቀረቡ ዘገባዎችን ሰብስቦ በፌስቡክ ገፁ ላይ ለጥፎ አነበብኩ። ጏደኛዬ “በክልሉ ከተፈጠረው የሥራ-ዕድል ይልቅ ‹የሥራ-ዕድል ሊፈጠር ነው› የሚለው ዜና ቁጥር ሊበልጥ ነው” የሚል ትችት ሰንዝሯል። ለምሳሌ፣ ታህሳስ 26/2009 ዓ.ም የቀረበው የዜና ዘገባ፤ “የኦሮሚያ ክልል 6.6 ቢሊዮን ብር ለሥራ-ዕድል ፈጠራ ለማዋል ወስኗል” ይላል። 

በእርግጥ የተመደበው በጀት በጣም ከፍተኛ ነው። በጀቱ የተመደበለት ዓላማ ደግሞ ይበልጥ ወሣኝ ነው። ምክንያቱም፣ አንዳንድ የጥናት ውጤቶች እንደሚጠቁሙት፣ ሥራ-አጥነት (unemployment)፤ ከድህነት፥ ከማህበራዊ መገለል፥¸ከወንጀል፥ ከጤና ችግር፥ ከቤተሰብ መበተን፣ ከማህበራዊ፥ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ አለመረጋጋት፣ ከአመፅ፣ እንዲሁም ከሽብርተኝነት ጋር ቀጥተኛ የሆነ ተያያዥነት እንዳለው ይጠቁማሉ። በመሆኑም፣ የሥራ-አጥነት ችግርን ለመቅረፍ የሚመደብ በጀት በማንኛውም መለኪያ ችግሩ ከሚያስከትለው ጉዳትና ወጪ አይበልጥም። ስለዚህ፣ በዘርፉ እየተመደበ ያለው ከፍተኛ የበጀት መጠን ተገቢነቱ አያጠራጥርም። 

የዚህ ፅሁፍ ዋና ትኩረት “በኦሮሚያ ክልልም ሆነ እንደ ሀገር፣ እየተመደበ ያለውን ከፍተኛ በጀትን ለታለመለት ዓላማ ለማዋል እና የሚፈለገውን ያህል የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚያስችል አደረጃጀት፣ አሰራርና አመራር አለ ወይ?” የሚለው ነው። ለምሳሌ፣ ለፅሁፉ መነሻ በሆኑት የዜና ዘገባዎች መሰረት፣ ባለፉት ዘጠኝ ወራት ብቻ “በኦሮሚያ ክልል የሥራ-ዕድል ለመፍጠር እንቅስቃሴ ተጀመረ” በሚል በቢሊዮን የሚቆጠር በጀትና ከዚህ ተጠቃሚ የሚሆኑ በመቶ ሺህዎች የሚቆጠሩ ሰዎች እየተጠቀሱ ተዘግቧል። ይህ በራሱ ለዘጠኝ ወራት ያህል የክልሉ መንግስት ከዝግጅት ባለፈ በተጨባጭ ሊታይ የሚችል ተግባራዊ እንቅስቃሴ አለመጀመሩን ይጠቁማል። 

ስለዚህ ሊሰራ የታቀደው ሥራ ከዝግጅት ምዕራፍ አልፎ በተጨባጭ ለውጥ ማስመዝገብ ያልተቻለበት ምክንያት ምንድነው? በእርግጥ ችግሩ ከላይኛው አመራር ጀምሮ እስከ ታችኛው የድጋፍ አሰጣጥ ድረስ የተወሳሰበ ነው። ሆኖም ግን፣ ዋናው ችግር በመንግስት አመራሮች ዘንድ ያለው የግንዛቤ እጥረት ነው፡፡

መንግስት አመራሮች ዘንድ የሚስተዋለው የግንዛቤ ችግር ስለ ከሥራ-ዕድል (Employment) ምንነትና ፋይዳ ይጀምራል። የሥራ-ዕድል የዜጎችን አቅም አሟጥጦ ለመጠቀም ዋንኛ መንገድ ስለመሆኑ ግንዛቤ የሌለው አመራር አለ ማለት ይከብዳል። ነገር ግን፣ አብዛኞቹ አመራሮች የሥራ-ዕድል ፈጠራን የሰው ሀብት (human capital) እድገት፣ ልማትና ዘላቂነት የሚረጋገጥበት ዋንኛ መንገድ ስለመሆኑ በቂ ግንዛቤ አላቸው ለማለት አያስደፍርም። 

በመሠረቱ የሰው ሀብት ልማት በሌለበት ዘላቂ ልማት (Sustainable development) ማረጋገጥ አይቻልም። ዘላቂ የሰው-ሃብት ልማት ለማረጋገጥ ደግሞ በቂ የሆነ የሥራ-ዕድል መፍጠር የግድ ነው። ስለዚህ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚደረገው እንቅስቃሴ በሙሉ ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማት በማረጋገጥ ላይ ማዕክል ማድረግ አለበት። በመሆኑም፣ “የሥራ-ዕድል ለመፍጠር” በሚል የሚመደበው በጀት ሆነ የሥራ አፈፃፀም መመዘን ያለበት የሥራ-ዕድል ከተፈጠረላቸው ሰዎች አንፃር ብቻ መሆን የለበትም። ከዚያ ይልቅ፣ “የተሰራው ሥራ ዘላቂ የሆነ የሰው ሃብት ልማት ማረጋገጥ አስችሏል ወይ?” ከሚለው አንፃር ነው። የሥራ-ዕድል የሚፈጠረው ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት እድገትና ልማት ለማረጋገጥ እስከሆነ ድረስ አፈፃፀሙ ከዋናው ግብ ተለይቶ ሊታይ አይችልም። ለዚህ ደግሞ “ዘላቂ የሰው ሀብት ልማት እንዴት ይረጋገጣል?” በሚለው ላይ ግልፅ የሆነ ግንዛቤ ሊኖረን ይገባል። 

በመሰረቱ ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማት የግለሰባዊ ልማት (individual development) እና የማህበራዊ ልማት (Social development) ጥምር ውጤት ነው። በዚህ ረገድ፣ ሁለት የዘርፉ ምሁራን “Human Capital and Sustainability” በሚል ርዕስ ባቀረቡት ጥናታዊ ፅሁፍ ከሰጡት ትንታኔ የሚከተለውን እንመልከት፡-  

“Social development is a product of individual development and vice versa. Social progress begins with the generation of new ideas, higher values, more progressive attitudes leading to pioneering initiatives by individuals, which are later accepted and imitated by other individuals, organized and multiplied, and eventually assimilated by the social collective. … So too, the development of individuality is itself a product of social organizations, institutions and a cultural atmosphere, which impart knowledge, skills and values, make available to each member the cumulative advances of the collective, and provide freedom and opportunity for unique individual characteristics to develop. The sustainability of human capital depends on finding the right balance and relationship between these two poles of human existence.” Human Capital and Sustainability

ከላይ በጥቅሱ ውስጥ በግልፅ እንደተገለፀው፣ ግለሰባዊ ልማት (individual development) የሚረጋገጠው የተለየና አዳዲስ የፈጠራ ሃሳብ ያላቸውና ለራሳቸውና ለማህብረሰቡ የሥራ-ዕድል መፍጠር የሚችሉ ግለሰቦችን በማፍራት ነው። በተመሣሣይ፣ ማህበራዊ ልማት (Social development) ሊረጋገጥ የሚችለው ሥራ-ፈጣሪ ለሆኑ ግለሰቦች ምቹ የሆነ ማህበራዊ አደረጃጀትና አሰራር በመዘርጋት፣ ዕውቀት፥ ሞያና ልምዶቻቸውን ለብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል በማጋራት፣ እንዲሁም የተለየ አስተሳሰብና አመለካከት ያላቸው ሰዎች ሃሳብና አስተያየታቸውን በነፃነት የሚገልፁበት መድረክ በመፍጠር ነው። 

ግለሰባዊ ልማት እና ማህበራዊ ልማትን በጥምረት ማረጋገጥ ሲቻል ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማትን ማረጋገጥ ይቻላል። ነገር ግን፣ ሁለቱን በጥምረት ማረጋገጥ ካልተቻለ ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማት አይመጣም። ስለዚህ፣ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር በሚል የሚሰራው ሥራ የግለሰባዊ ልማት እና ማህበራዊ ልማትን እኩል ማረጋገጥ አለበት፡፡ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚሰራው ሥራ ወደ ግለሰባዊ ልማት ወይም ማህበራዊ ልማት ያዘነበለ ከሆነ ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማት ማረጋገጥ አይቻልም፡፡ የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚሰራው ሥራ ከሁለት ወደ አንዱ ያዘነበለ ከሆነ መሠረታዊ ዓላማውን የሳተ ነው። 

ቀደም ሲል ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ አብዛኞቹ የመንግስት አመራሮች የሥራ-ዕድል ፈጠራን ከግለሰባዊ ልማት አንፃር ብቻ የማየት ዝንባሌ ይታይባቸዋል። ለምሳሌ፣ የሥራ-ዕድል ከመፍጠር ጋር ተያይዞ የሚቀርቡ አብዛኞቹ የአፈፃፀም ሪፖርቶች እና የዜና ዘገባዎች የሥራ-ዕድል የተፈጠረላቸውን ሰዎች ብዛት እንደ ዋና የአፈፃፀም መለኪያ የሚጠቀሙ ናቸው። እንዲሁም ለውጥና መሻሻልን ለመለካት ካፒታል እና/ወይም የሰራተኞች ብዛትን እንደ መስፈርት ይጠቀማሉ። ይህ የሥራ-ዕድል ፈጠራን ከግለሰባዊ ልማት አንፃር ብቻ አጥብቦ ከማየት የመነጨ ነው። 

ነገር ግን፣ የሥራ-ዕድል የሚፈጠረው ዘላቂ የሆነ የሰው-ሃብት ልማት ለማምጣት ነው። ከላይ እንደተገለፀው የግለሰባዊ ልማት (individual development) እና ማህበራዊ ልማት (Social development) ጥምር ውጤት ነው። የሥራ-ዕድል ለመፍጠር በሚል የተሰራው ሥራ በማህበራዊ ልማት ረገድ ከተመዘገበው ለውጥና መሻሻል አንፃር ካልታየ ዋና ግቡን ስለማሳካቱ ሆነ አለማሳካቱ በእርግጠኝነት መናገር አይቻልም። በመሆኑም፣ የሥራ-ዕድል የተፈጠረላቸውን ሰዎች ብዛት እና የድርጅት ካፒታል/የሰራተኞች ብዛትን እንደ መለኪያ በመውሰድ የሚያቀርቡት ሪፖርቶች ለውጥና መሻሻልን በግልፅ አያሳዩም። ስለዚህ፣ አብዛኞቹ የመንግስት ኃላፊዎች በቅድሚያ ሊያስተካክሉት የሚገባው ነገር የሥራ-ዕድል ፈጠራን ከግለሰባዊ ልማት በተጨማሪ ከማህበራዊ ልማት አንፃር ማየት ነው። 

የሥራ-ዕድል ለመፍጠር የሚደረገውን ጥረት ከማህበራዊ ልማት አንፃር ለማየት በቅድሚያ በዚህ ረገድ ለሥራ-ዕድል ፈጠራ ማነቆ የሆኑ ችግሮችን በግልፅ ለይቶ ማስቀመጥ ያስፈልጋል። ከላይ በተጠቀሰው ጥናታዊ ፅሁፍ ውስጥ ለማህበራዊ ልማት ማነቆ የሆኑ ችግሮች እንደሚከተለው ተጠቅሰዋል፡-   

“Some forms of social organization actively support the development and flowering of individual capacity, whereas others retard, suppress or stifle it altogether. …All forms of violence are examples of human capital directed for self-destruction as well as for destruction of other forms of capitals. Lack of education and education that degenerates into indoctrination prevents the effective development and utilization of human capital. Social structures that demand conformity´ and uniformity can suppress both the development and expression of human capacity.” Human Capital and Sustainability

 ከፖለቲካዊ አለመረጋጋት፣ ትምህርት አሰጣጥ እና ተቋማዊ አሰራር አንፃር የተጠቀሱት ዋና ዋና ችግሮች በሀገራችን በስፋት የሚስተዋሉ ናቸው። ከፖለቲካና ትምህርት ጋር ተያይዞ ያሉትን ችግሮች ለሌላ ግዜ እንተውና፣ በማህበራዊ መዋቅሮች ረገድ ያሉ ችግሮችን እንመልከት። በአጠቃላይ፣ ለሥራ-ፈጠራና ሥራ-ፈጣሪዎች ምቹ ያልሆኑ አደረጃጀቶች፣ ተቋማዊ አሰራሮች እና የአመለካከትና አቅም ችግሮች ናቸው። ሥራ-ፈጣሪ ለሆኑ ግለሰቦች ምቹ የሆነ አደረጃጀትና አሰራር በበቂ ሁኔታ አልተዘረጋም፣ የዳበረ ልምድና ተሞክሮ ያላቸው ሥራ-ፈጣሪዎች ልምድና ዕውቀታቸውን ለብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል እንዲያጋሩ ምቹ ሁኔታ አልተዘረጋም፣ ከተለመደው ውጪ የሆኑ ሃሳቦችና አስተያየቶች በነፃነት የሚንፀባረቁባቸው ነፃ መድረኮች የሉም፣ ከተለመዱ የሥራ መስኮች ዉጪ አዳዲስ የፈጠራ ሃሳቦችን ተቀብሎ ለማስተናገድና አስፈላጊውን ድጋፍ ለመስጠት ምቹ የሆነ አሰራር አልተዘረጋም። 

ከማህበራዊ ልማት ጋር ተያይዞ በተግባር ከሚስተዋሉት ችግሮች ውስጥ የተወሰኑትን ለመጥቀስ ያህል፤ የጥቃቅንና አነስተኛ ተቋማት ልማትና ድጋፍ አሰጣጥ በግል ብቃትና ችሎታ የሚንቀሳቀሱ ግለሰቦችን ፍፁም የሚያገልና ለኪራይ ሰብሳቢነት ችግር የተጋለጠ ነው። ከሥራ-ዕድል ፈጠራ ጋር በተያያዘ ያለው አደረጃጀትና አሰራር ለሥራ-አጦች እንጂ ለሥራ-ፈጣሪዎች ምቹ አይደለም፣ በተለያየ ደረጃ ያሉ የድጋፍና አገልግሎት ሰጪ ሰራተኞች ዘርፈ-ብዙ የሆነ የአቅምና አመለካከት ችግር ይስተዋልባቸዋል። ከሥራ-ዕድል ፈጠራ ጋር በተያያዘ የተመዘገቡ ስኬቶችን፣ እንዲሁም ልምድና ተሞክሮን ለማጋራት የሚሰራው ሥራ የገዢው ፓርቲ ፖለቲካዊ ተፅዕኖ ነፃ ባለመሆኑ በብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ተዓማኒነት አሳጥቶታል፣ ከከፍተኛ የትምህርትና ምርምር ተቋማት ጋር በመቀናጀት በዕውቀት ላይ የተመሰረተ የማማከርና ድጋፍ አገልግሎት ለመስጠት የሚያስችል አሰራር አልተዘረጋም፣ በአብዛኛው የሥራ-ዕድል ፈጠራ እንቅስቃሴ በገበያ ጥናት የተደገፈ አይደለም፣ …ወዘተ

በአጠቃላይ፣ የሥራ-ዕድል ፈጠራ ዋና ግብ ዘላቂ የሆነ የሰው ሃብት ልማትን ማረጋገጥ እንደሆነ በሁሉም አካላት ዘንድ በቂ ግንዛቤ መፍጠር ግዜ ሊሰጠው አይገባም። የሥራ-ዕድል ለመፍጠር በሚል የሚሰራው ሥራ ግለሰባዊና ማህበራዊ ልማትን እኩል ማረጋገጥ በሚያስችሉ ተግባራት ላይ ሊያተኩር ይገባል፡፡ በተለይ ለማህበራዊ ልማት ማነቆ የሆኑ ከፖለቲካ፣ ትምህርትና ማህበራዊ መዋቅሮች ጋር የተያያዙ ችግሮችን ደረጃ በደረጃ መፍታት ያስፈልጋል፡፡ በዚህ መሠረት፣ የሥራ-ዕድል ፈጠራ ረገድ ያለው አፈፃፀም ከአደረጃጀት፣ አሰራርና ከአቅም-ግንባታ አንፃር ከተመዘገቡ ለውጦችና መሻሻሎች አንፃር መገምገም አለበት። 

በዚህ መልኩ በዕውቀት ላይ የተመሠረተ ተግባራዊ እንቅስቃሴ ካልተደረገ ብዙ ቢሊዮን ብር በጀት መመደብ ብቻውን የሥራ-ዕድል አይፈጥርም። “ይሄን ያህል ቢሊዮን ብር ለሥራ-ዕድል ፈጠራ ለማዋል ተወስኗል…እንቅስቃሴ ተጀምሯል” በማለት ብቻ የሥራ-ዕድል አይፈጠርም። የሥራ-ዕድል ፈጠራ በዕውቀት የሚመጣ ለውጥ እንጂ በብር የሚገዛ ቁስ አይደለም። ይህ የፀሃፊው የግል አመለካከት ብቻ ሣይሆን ከላይ በተጠቀሰው ጥናታዊ ፅሁፍ ድምዳሜ (conclusion) ላይ በግልፅ የተቀመጠ ሃቅ ነው፦

“In the history of the collective as in the history of the individual, everything depends on the development of consciousness. Thus, the progressive development of human capital made possible by the continuous evolution of human consciousness is the ultimate determinant of sustainability. [We] call for a much more profound shift in thought and action to make the development of human capacities and fostering of human welfare and well-being the centre-piece of sustainable development strategy.”  Human Capital and Sustainability

ethiothinkthank.com

የፍርሃት ቆፈን በውይይት ይፍታታል

“ተስፋና ፍርሃት በእስር ቤት” በሚለው ፅሁፍ ላይ በዝርዝር ለመግለፅ እንደሞከርኩት፣ እስር ቤት ነገን ተስፋ በማድረግ ዛሬን በፍርሃት የሚኖርበት ቦታ ነው። ነገር ግን፣ ከጦላይ ከወጣሁ በኋላ በመጀመሪያ የታዘብኩት ነገር ከእስር ቤት ውጪ ያለው ሕይወት በተመሣሣይ የፍርሃት ድባብ ውስጥ መሆኑን ነው። በዚህ ፅሁፍ ተስፋና ፍርሃት የሕይወት አካል መሆናቸውን በመዳሰስ፣ በተለይ በሀገሪቱ ፖለቲካ ላይ የሰፈነው የፍርሃት ድባብ ለማስወገድ ከየት መጀመር እንዳለብን ለመጠቆም እሞክራለሁ።

በመሰረቱ ሰው ያለ ተስፋ መኖር አይችልም። እያንዳንዱ እንቅስቃሴ የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋን ለማለምለም ያለመ ነው። በተመሣሣይ የሰው-ልጅ ከፍርሃት ነፃ ሆኖ መንቀሳቀስ አይቻለውም። ምክንያቱም ተስፋ እስካለ ድረስ እሱን የማጣት ስጋት ሁሌም አብሮት አለና። ሕይወት የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋችንን ለማለምለም በሚደረጉ እንቅስቃሴዎች የተሞላች ናት።

የእኛን ተስፋ ለማለምለም የምናደርገው ማንኛውም እንቅስቃሴ የሌሎችን ተስፋ ማቀጨጭ የለበትም። የእኛ ተስፋ በሌሎች ላይ ፍርሃት መፍጠር የለበትም፤ እኛም በፍርሃት የሌሎችን ተስፋ ማጨለም የለብንም። ይህ “የሌሎችን መብት በማይነካ መልኩ በራስ ምርጫና ፍላጎት መሠረት መንቀሳቀስ መቻል” በሚለው መሰረታዊ የነፃነት መርህ ላይ የተመሰረተ ነው። ይሁን እንጂ፣ በራሳችንም ሆነ በሌሎች ሕይወት ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ የሌለው ተግባራዊ እንቅስቃሴን ለማድረግ መፍራት የለብንም።

አሁን በሀገራችን ባለው ነባራዊ እውነታ ዜጎች የሌሎችን መብትና ነፃነት በማይነካ መልኩ ለመንቀሳቀስ እንኳን ይፈራሉ። ዜጎች ሃሳብና አመለካከታቸውን በነፃነት መግለፅ አይችሉም። በተለያዩ ጉዳዮች ዙሪያ ያላቸውን የተለየ ሃሳብና አስተያየት በግልፅ ከማንፀባረቅ በሚያግድ የፍርሃት ቆፈን ውስጥ ናቸው። ይህ ደግሞ በግልና የጋራ ጉዳዮች ዙሪያ ነፃ ውይይት እንዳያደርጉ፣ በዚህም የጋራ የሆነ ግንዛቤ እንዳይኖራቸው አንቅፋት ሆኗል። በዚህ ምክንያት በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች መካከል የአለመተማመን መንፈስ ሰፍኗል።

የሀገሪቱ የፖለቲካ ሁኔታ የአብዛኞቻችንን ተስፋ የሚያጨልምና ሁላችንንም በፍርሃት ቆፈን ውስጥ የሚከት ነው። በግልና በጋራ የምናደርገው እንቀስቃሴ በሙሉ በፍርሃት የተሞላ ነው። ምክንያቱም በመካከላችን መተማመን የለም። አለመተማመን በሰፈነበት ፍርሃት ይነግሳል። በመንግስትና በሕዝብ መካከል ያለው የመተማመን መንፈስ ተሟጥጦ አልቋል። ሕዝብ መንግስትን፣ መንግስት ደግሞ ሕዝብን አያምንም።

ዜጎች ሃሳብና አመለካከታቸውን በነፃነት የሚገልፁበት ዕድል ባለመኖሩ ተስፋና ፍርሃታቸውን አይጋሩም። በዚህ ምክንያት ዜጎች እርስ-በእርስ አይተዋወቁም፤ ስለማይተዋወቁ አይተማመኑም፤ ስለማይተማመኑ አይነጋገሩም፤ ስለማይነጋገሩ አይተዋወቁም። የነፃነት እጦት ፍርሃት ውስጥ ከትቶናል፤ ፍርሃት በተራው ነፃነት አሳጥቶናል።

ፍርሃት የፈጠረውን ችግር መልሶ በፍርሃት መፍታት አይቻልም። እርስ-በእርስ ከመፈራራት ይልቅ መተማመን አለብን። እርስ-በእርስ ለመተማመን በጋራ ጉዳዮቻችን ላይ በግልፅ መነጋገር ይኖርብናል። ለዚህ ደግሞ ሁሉም የሕብረተሰብ ክፍሎች ሃሳብና አስተያታቸውን በነፃነት የሚገልፁበት መድረክ ሊኖር ይገባል። በዚህ መልኩ የጋራ ግንዛቤና መግባባት ይፈጠራል፤ ለጋራ ችግሮቻችን የጋራ መፍትሄ ይሰጣል። ይህ ሲሆን አሁን ላይ የቀፈደደን የፍርሃት ቆፈን በነፃነት ሙቀት ይፍታታል።

ለዚህ ደግሞ በጦላይ በነበሩት እስረኞች/ሰልጣኞች እና የፌዴራል ፖሊስ አባላት መካከል የነበረው ግንኙነት እንደ ጥሩ ማሳያ ሊጠቀስ ይችላል። በእርግጥ መጀመሪያ ላይ ፖሊሶቹ ከእኛ ጋር መነጋገርና መግባባት ቀርቶ ፊት-ለፊት ለመተያየት እንኳን ፍላጎት አልነበራቸውም። ሆኖም ግን፣ የአብሮነት ቆይታችን እየቀጠለ በሄደ ቁጥር ቀስ-በቀስ መነጋገርና መግባባት እየተፈጠረ መሄዱ አልቀረም። በሰላምታ የጀመረ መግባባት ቀስ-በቀስ እየጎለበተ ሄዶ የወደፊት ተስፋና ፍርሃትን ወደ መጋራት ይደርሳል።

በዚህ መልኩ እስረኞች/ሰልጣኞች እና የፌደራል ፖሊሶቹ እርስ-በእርስ ሲነጋገሩ እየተዋወቁ፤ ሲተዋወቁ እየተማመኑ፤ እርስ-በእርስ ሲተማመኑ ደግሞ መተዛዘን ጀምረዋል። መጀመሪያ ቀን ወደ ጦላይ ስንገባ “መጣህልኝ!” እያሉ በስድብና በዛቻ የተቀበሉን ፖሊሶች መጨረሻ ላይ እስከ ግቢው መውጫ በር ድረስ እየተከተሉ “ደህና ግቡ” ብለው ሲሰነባበቱ፣ ከአንዳንዶቹ ጋር ደግሞ “እንደዋወል…!” እያሉ ስልክ ቁጥር ሲቀያየሩ ተመልክቼያለሁ።
እስር ቤት ውስጥ በእስረኞች/ሰልጣኞች መካከል የነበረው የፍርሃትና ያለመተማመን ስሜት በመነጋገርና በመግባባት ቀስ-በቀስ እንደተፈታ ተመልክተናል። በተመሣሣይ በሀገሪቱ ፖለቲካ ላይ ያጠላውን የፍርሃት ድባብ በንግግርና በውይይት በማስወገድ ሀገራዊ መግባባት መፍጠር ይቻላል። ለዚህ ደግሞ በቅድሚያ ዜጎች ሃሳብና አስተያየታቸውን በነፃነት የሚገልፁበት የጋራ መድረክ ሊኖር ይገባል።