img_20170126_215239.jpg

የእኛ ትምህርት እንቆቅልሽ: ክፍል-1 የሽምደዳ ዕውቀት ከቃላት አያልፍም!

አዲስ አድማስ ጋዜጣ በማህብረሰብ አምዱ “’2 ጊዜ 4’ ተማሪዎችን እያስጨነቀ ነው”በሚል ርዕስ ያቀረበው ዘገባ የሀገራችንን የትምህርት ጥራት ደረጃ ወደየት እየሄደ እንደሆነ በግልፅ የሚያሳይ ነው፡፡ ለትምህርት ጥራት መቀነስ በዋና ምክንያትነት ሲጠቀስ የነበረው የተማሪዎች ቁጥር በፍጥነት መጨመሩ፣ የመምህራን ብዛትና የትምህርት ደረጃ፣ የትምህርት መሳሪያዎች አቅርቦት እጥረት፣ እና የመሳሰሉት ጉዳዮች ነበሩ፡፡

በአስር አመታት ውስጥ የተማሪዎች ቁጥር ከ10 ሚሊዮን ወደ 21 ሚሊዮን ቢጨምርም በአንድ ክፍል ውስጥ የሚማሩ ተማሪዎች ብዛት ከ74 ወደ 54 ቀንሷል፤ የመምህራን ብዛትና የትምህርት ደረጃ፣ የመማሪያ መፅሃፍት ብዛትና ጥራት የተማሪዎች ቁጥር ከጨመረበት ፍጥነት ሁለትና ሦስት እጥፍ ፍጥነት ጨምሯል፡፡ ይሁን እንጂ፣ ከታች ባለው ሰንጠረዥ ላይ በግልፅ እንደሚታየው የተማሪዎች የትምህርት ብቃት በየአመቱ እየቀነሰ መጥቷል፡፡


በኢትዮጲያ ትምህርትን ለማስፋፋትና ጥራቱን ለማሳደግ የሚወጣው ወጪ በከፍተኛ ፍጥነት እየጨመረ በሄደ ቁጥር የተማሪዎቻችን የትምህርት ዕውቀት ደረጃ በተመሣሣይ ፍጥነት እየቀነሰ ነው፡፡ ታዲያ ለብዙዎች እንቆቅልሽ የሆነው ጥያቄ “ለምን?” የሚለው ነው፡፡ ይኼን እንቆቅልሽ ለመፍታት ከመሞከራችን በፊት ግን በአንድ ነገር ላይ በግልፅ ልንግባባ ያስፈልጋል።
የሞባይልና ኢንተርኔት ትውልድ ከራዲዮና ጋዜጣ ትውልድ የተሻለ የመረጃና ዕውቀት አቅርቦት አለው፡፡ በየትኛውም መመዘኛ ቢሆን፣ የ2002ቱ ተማሪ ከ1992ቱ ተማሪ የተሻለ ንቃተ-ህሊና እና የግንዛቤ ደረጃ አለው። ስለዚህ፣ የአዲሱ ትውልድ የትምህርት ብቃት ደረጃን ለችግሩ መንስዔ አድርጎ ለመጥቀስ መሞከር ፍፁም ስህተት ነው። ነገር ግን፣ በተሻለ ኑሮና በዘመናዊ ቴክኖሎጂ አማካኝነት አብዛኞቹ ተማሪዎች የላቀ ግንዛቤ እያዳበሩ ከሆነ ታዲያ የትምህርት ብቃታቸው ለምን ከግዜ ወደ ግዜ እያሽቆለቆለ ይሄዳል?

በዚህ ረገድ የሚቀርቡ አብዛኞቹ የጥናት ውጤቶች እና ትንታኔዎች የጨመረውን ከመደመር እና የቀነሰውን ከመቀነስ አያልፉም፡፡ ይሁን እንጂ፣ በትምህርት ዙሪያ ሁሉም ነገር በፍጥነት ሲጨምርና ሲቀንስ፣ ዘመናዊ ትምህርት ከተጀመረበት ግዜ ጀምሮ ያለ ምንም ለውጥ በነበረበት የቆሞ አንድ ነገር አለ፡- የሀገራችን የትምህርት ሥርዓት፡፡

ከትምህርት መስፋፋት፣ ጥራትና ብቃት ጋር ተያይዞ ለሚስተዋሉት ችግሮች ዋናው መንስዔ፥ የእንቆቅልሹ ፍቺ ያለው ከትምህርት ሥርዓቱ ውስጥ ነው፡፡ ነገር ግን፣ ይህን ችግር መረዳት ከራሱ ከችግሩ በላይ አስቸጋሪ ነው፡፡ ምክንያቱም፣ ችግሩ የሥርዓት ብቻ ሳይሆን የዕውቀት ጭምር ነው፡፡ በተሳሳተ መንገድ የሚሰጥ ትምህርት ዕውቀታችንን በዙሪያችን ካለው ነባራዊ እውነት ይልቅ በምናባዊ እሳቤ ላይ የተመሰረተ አድርጎታል፡፡ በተሳሳተ መንገድ የቀሰምነው ዕውቀት ስህተት ብቻ ሳይሆን ስህተታችንን ከማወቅ አግዶናል።

በተሳሳተ የትምህርት ሥርዓት አማካኝነት የምናገኘው በነባራዊ እውነታ ላይ ያልተመሰረተ ዕውቀት የሚፈጥረው ችግር “የሥነ-ዕውቀት ቀውስ” (Epistemological crisis) ይባላል፡፡ ኢትዮጲያን ጨምሮ፣ ከሞላ-ጎደል ሁሉም ከሰሃራ በታች ያሉ ሀገራት የሥነ-ዕውቀት ችግር አለባቸው፡፡ በእርግጥ ችግሩ ሀገራዊ ብቻ ሳይሆን አህጉራዊና ዓለም-አቀፋዊ ባህሪ አለው፡፡ ስለዚህ፣ ችግሩን በደንብ ለመረዳት እንዲያመቸን ከአህጉራዊና ዓለም-አቀፋዊ ኩነቶች ጋር አያይዘን መመልከት አለብን፡፡ በዚህ መሰረት፣ አንዳንድ የአፍሪካ ምሁራን የቀረቡ ጥናታዊ ፅሁፎችን ዋቢ በማድረግ ችግሩን በግልፅ ለመረዳት እንሞክራለን፡፡ በመጀመሪያ “ዕውቀትና ትምህርት ምንና ምን ናቸው?” ከሚለው ጥያቄ እንጀምራለን።

የኣማርኛ መዝገበ ቃላት “ዕውቀት” የሚለውን ቃል “የሰው ልጅ በትምህርት ወይም በልማድ የሚያገኘውና ለማሰብ፥ ለማስተዋል፥ ለመመራመር የሚያበቃው የአዕምሮ ችሎታ” የሚል ፍቺ ይሰጠዋል፡፡ በእርግጥ ሰው ትምህርት የምንማረው ዕውቀት ለማግኘት ነው፡፡ ሆኖም ግን፣ በትምህርት የምናገኘው ዕውቀት ምን መሆን አለበት? ይህን ለመረዳት “የትምህርት መሰረታዊ ዓላማ ምንድነው?” ብሎ መጠየቅ ያስፈልጋል፡፡ በዚህ ረገድ የቀድሞው የታንዛኒያ ፕረዜዳንት ጁሊየስ ኔሬሬ (Julius_Nyerere) የሰጡት ትንታኔ በዋቢነት የሚጠቀስ ነው፡፡ እንደ እሳቸው አገላለፅ፣ የትምህርት መሰረታዊ ዓላማ ሕብረተሰቡ ለዘመናት ያከማቸውን ዕውቀትና ጥበብ ለቀጣዩ ትውልድ በማስተላለፍ፣ ወጣቱን ትውልድ ለቀጣዩ ማህበራዊ ሕይወት ማዘጋጀትና ማብቃት፣ እንዲሁም የማህብረሰቡን ሕልውና እና ልማት ለማረጋገጥ በሚደረጉ እንቅስቃሴዎች ላይ ንቁ ተሳትፎ እንዲኖረው ማስቻል ነው፡፡

ከላይ ስለ ዕውቀት ምንነት እና ስለ ትምህርት ዓላማ ከተሰጡት ትንታኔዎች ሊሰመርባቸው የሚገቡ ሁለት ነጥቦች አሉ፡፡ አንደኛ፡- ለማሰብ፥ ለማስተዋልና ለመመራመር እንድንችል ዕውቀታችን ከንድፈ-ሃሳብ በተጨማሪ በነባራዊ እውነታ ላይ የተመሰረተ፣ ተግባር-ተኮር ሊሆን ይገባል፡፡ ሁለተኛ፡- የትምህርት ሥርዓት በነባራዊው እውነታና በሕዝቡ ማህበራዊ ሕይወት ላይ መሰረት አድርጎ ሊቀረፅ ይገባል፡፡ የአንድ ሀገር የትምህርት ሥርዓት በሀገሪቱ ነባራዊው ሁኔታና በሕዝቦቿ ኑሮና አኗኗር ላይ ካልተመሰረተ በትምህርት የምናገኘው ዕውቀት ፋይዳ-ቢስ ይሆናል፡፡ ምክንያቱም፣ ዕውቀታችን በአብዛኛው ከራሳችን እውነትና ሕይወት ጋር ተያያዥነት ከሌለው ለማሰብ፥ ለማስተዋልና ለመመራመር በቂ የሆነ የአዕምሮ ችሎታ ሊኖረን አይችልም፡፡

አሁን በሀገራችን ባለው የትምህርት ሥርዓት መሰረት አንድ ኢትዮጲያዊ ስለ ሀገሩ ታሪክና ሕዝብ ከሚያውቀው በላይ ስለ አሜሪካና አውሮፓ የሚያውቀው ይበልጣል። ለእሱ ከሀገሩ ይልቅ አሜሪካና አውሮፓ፣ ከዘርዓያቆብ ይልቅ አርስቶትልና ፕሌቶ ይቀርቡታል። ነገር ግን፣ በአሜሪካ እና አውሮፓ ስላለው ነባራዊ እውነታና ሕይወት የተግባር ተሞክሮና ዕውቀት የለውም። አንዳንድ የዘርፉ ምሁራን እንደሚገልፁት፣ የዚህ ዓይነት የትምህርት ስርዓት ከተፈጥሮ ሳይንስ ይልቅ ወደ ማህበራዊ ሳይንስ የሚያደላና የትምህርት አሰጣጡም ተግባር-ተኮር ሳይሆን ቃላትን አኝኮ በመትፋት “chew and pour” – “ሽምደዳ” ላይ የተመሰረተ እንደሚሆን ይገልፃሉ፡፡

በእርግጥ ኢትዮጲያ ውስጥ ትምህርት ማለት በወረቀት ላይ የተፃፉ የእንግሊዘኛ ቃላትን በአዕምሮ መሸምደድ ነው። ዕውቀት ደግሞ የተሸመደዱ ቃላትን መልሶ መናገር ወይም በወረቀት ላይ መፃፍ መቻል ነው። በዚህ መልኩ የተማርነው ትምህርት፣ የቀሰምነው ዕውቀት ሁላችንንም ለዝቅተኛ የአዕምሮ ችሎታ ዳርጎናል። መምህራን ይህን ተጨባጭ ያልሆነ ፅሁፍ-ወለድ ፅንሰ-ሃሳብ በባዕድ ሀገር ቋንቋ ተምረው፣ ይሄንኑ መልሰው ያስተምራሉ።

በተማሪነት የተማርነውና በመምህርነት የምናስተምረው ከሀገራችን ነባራዊ እውነታ የራቀና በተግባር ተሞክሮ ያልተደገፈ ፅንሰ-ሃሳብ ነው። ይህን የምናስተምርበት ቋንቋ ደግሞ በእለት-ከእለት ግንኙነታችን ለመግባቢያነት በማንጠቀምበት፣ በመማሪያ ክፍሎች ውስጥ ብቻ ተወስኖ በሚቀር የባዕድ ሀገር ቋንቋ ነው። በዚህ ዓይነት ሁኔታ ውስጥ፤ በእኛ ሀገር “ትምህርት” ማለት ሽምደዳ ነው፣ “ዕውቀት” ማለት ደግሞ የተሸመደዱ ቃላት ነው። “2 ጊዜ 4፣ ስንት ነው?” የሚለው ጥያቄ ግን ማሰብ፥ ማስተዋልና መመራመር – ዕውቀት – የሚጠይቅ የሂሳብ ስሌት ነው። ያልተማርነውን፥ ያላስተማርነውን ከየት እናምጣው?

በቀጣዩ ክፍል “በሀገራችን የትምህርት ዘርፍ ሁሉም ነገር ሲጨምርና ሲሻሻል የትምህርት ጥራትና የተማሪዎች ብቃት ለምን እያሽቆለቆለ ሄደ?” የሚለውን እንቆቅልሽ ለመፍታት “ሥርዓተ ትምህርቱ የማን ነው?” በሚል ርዕስ እንመለሳለን።

img_20170126_215239.jpg

የእኛ ትምህርት እንቆቅልሽ-ክፍል-2፡ “ሥርዓተ ትምህርቱ የማን ነው?”

በዚህ ክፍል “በሀገራችን የትምህርት ዘርፍ ሁሉም ነገር ሲጨምርና ሲሻሻል የትምህርት ጥራትና የተማሪዎች ብቃት ለምን እያሽቆለቆለ ሄደ?” የሚለውን እንቆቅልሽ ለመፍታት ችግሩን ከሀገሪቱ የትምህርት ሥርዓት አንፃር ለመመልከት እንሞከርራለን። “A Relevant Education for African Development” በሚል ርዕስ በቀረበ ጥናታዊ ፅኁፍ ውስጥ፣ የአፍሪካ ሀገራት ከቅኝ አገዛዝ ሥርዓት ነፃ ከወጡም በኋላ “አፍሪካዊ” ያደረጉት ነገር ቢኖር በትምህርት ተቋማቱ ውስጥ ያለውን የሰው ኃይል እንጂ የትምህርት ሥርዓታቸውን እንዳልሆነ እንዲህ ለማሳየት እንዲህ ይላል፡- ‘

¨There has been little effort at domestication or an epistemological shift informed by the awareness that the site – or community -specific knowledge ties in with the language and textical structures of a given language, local cosomologies and worldviews…” A Relevant Education for African Development; African Development, Vol. XXIX, No. 1, 2004, pp. 161-184

በጥናቱ መሰረት፣ በአጠቃላይ ከሰሃራ በታች ካሉ የአፍሪካ ሀገራት ውስጥ፤ ኢትዮጲያ፥ ሶማሊያ፥ ኬኒያ፥ ቦትስዋና እና ታንዛኒያ ብቻ የሀገር ውስጥ ቋንቋን በመጀመሪያና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ውስጥ በማስተማሪያ ቋንቋነት ይጠቀማሉ። ሆኖም ግን፣ እነዚህም ሀገራት ቢሆኑ የሀገር ውስጥ ቋንቋን ከመጀመሪያና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ውጪ ለማስተማሪያነት አይጠቀሙም። ይህ በተለይ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ሥርዓተ ትምህርት ከሀገራቱ ነባራዊ ሁኔታና ከሕዝቡ ማህበራዊ ሕይወት የተነጠለ እንዲሆን አድርጎታል፡፡ ከዚህ አንፃር፣ በኮሌጅ ደረጃ የሀገር ውስጥ ቋንቋን በዋና የማስተማሪያ ቋንቋነት የምትጠቀም አፍሪካዊ ሀገር ታንዛኒያ ብቻ ናት፡፡ ከዚያ በተረፈ ኢትዮጲያን ጨምሮ ሌሎች ከሰሃራ በታች ያሉ ሀገራት የማስተማሪያ ቋንቋቸው እንደ እንግሊዘኛ እና ፈረንሳይኛ ያሉ የባዕድ ሀገራት ቋንቋዎች ናቸው፡፡

ከትምህርት ሥርዓትና የማስተማሪያ ቋንቋ ጋር ተያይዞ ያሉት ችግሮች በዋናነት ከቅኝ-አገዛዝ ሥርዓት ጋር ተያይዘው የተፈጠሩ ችግሮች እንደሆኑ የዘርፉ ምሁራን ያስረዳሉ።ለምሳሌ፣ ታዋቂው የጋና ፈላስፋ “Kwasi Wiredu” የቅኝ-አገዛዝ ሥርዓትን አካላዊ ቅኝ-አገዛዝ እና የአስተሳሰብ (ሃሳባዊ) ቅኝ-አገዛዝ በማለት ለሁለት ይከፍለዋል። አካላዊ ቅኝ-አገዛዝ (Physical colonialization) አንድን ሉዓላዊ ሀገር ወይም ግዛት በጦር ኃይል አሸንፎ የፖለቲካ ስልጣንን መቆጣጠር ነው። የአስተሳሰብ ቅኝ-አገዛዝ (Conceptual colonialization) ደግሞ በተገዢው ሕዝብ ላይ የገዢዎችን እምነት፣ አመለካከት፣ ባህልና ሥርዓት በኃይል መጫን ነው። የመጀመሪያው በጦር መሣሪያና በወታደሮች አማካኝነት የሚከናወን ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ በትምህርት ሥርዓትና በመምህራን አማካኝነት እንደሆነ ጋናዊው ፈላስፋ ይገልፃል። በዚህ መሰረት፣ የቅኝ-አገዛዝ ስርዓት ፖለቲካዊ ብቻ ሳይሆን ስነ-ልቦናዊና ባህላዊ ጭምር እንደመሆኑ የአፍሪካ ሀገራትን የትምህርት ሥርዓት ክፉኛ በክሎታል።

በእርግጥ ኢትዮጲያ አካላዊ ቅኝ-አገዛዝን በአደዋ ድል በኃይል አሸንፋለች። ነገር ግን፣ የምዕራባዊያንን የትምህርት ሥርዓት በራሷና በሕዝቧ ላይ በመጫን በአስተሳሰብ ቅኝ-አገዛዝ ስር ወድቃለች። እንደ ሌሎች በቅኝ-አገዛዝ ሥር እንደነበሩ የአፍሪካ ሀገራት በነባራዊ እውነታና በሕዝቡ ሕይወት ላይ ያልተመሰረተ ሥርዓተ ትምህርት ተግባራዊ በማድረግ ራሷን በራሷ ለአስተሳሰብ ባርነት ዳርጋለች። በዚህ ምክንያት፣ እንደ አብዛኞቹ የአፍሪካ ሀገራት፣ የእኛም ትምህርት ሥርዓት ሦስት መዋቅራዊ ችግሮች (Structural Problems) አሉበት፡- ፅሁፍ-ወለድ ፅንሰ-ሃሳብ፣ ቋንቋና መዋቅር (text-borne concepts, languages, and structures)፡፡

ከሀገራችን የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ሥርዓተ-ትምህረት ጋር በማያያዝ ከላይ የተጠቀሱትን መዋቅራዊ ችግሮች በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል። ለምሳሌ እኔ የማስተምረው የሥራ-አመራር (Business Management) ትምህርት ሲሆን ከማስተምራቸው የትምህርት ዓይነቶች አንዱ “Financial Management” ይባላል፡፡ በዚህ የት/ት ዓይነት ስለ ካፒታል አፈጣጠር (Capital formation)፣ አክሲዮንና ቦንድ ዋጋ (Share and Bond Value)፣ አክሲዮን ገበያ (Stock Market)፣ …ወዘተ የመሳሰሉትን ፅንሰ-ሃሳቦች ከተቋሙ ተግባራዊ እንቅስቃሴዎች (Operational Activities) አንፃር ያላቸውን ተያያዥነትና ፋይዳ በተመለከተ አስተምራለሁ።

ነገር ግን፣ ኢትዮጲያ ውስጥ ከሰፈር ሱቆች እስከ የሀገሪቱ ዋና የገበያ ማዕከል፥ መርካቶ ድረስ ዋና የካፒታል ምንጭ ሆኖ የሚያገለግለው “ዕቁብ” እንጂ የአክሲዮን ወይም የቦንድ ሽያጭ አይደለም። ከዚህ በተጨማሪ፣ ኢትዮጲያ ውስጥ የአክሲዮን ገበያ የለም፡፡ እኔም ወደ ሌላ ሀገር ሄጄ ስለማስተምረው ትምህርት ተግባራዊ ዕውቀት የመቅሰም ዕድሉን አላገኘሁም። ስለዚህ፣ በዕቁብ ብር ለሚማር ተማሪ ስለ አሜሪካው “City Bank” እና ስለ እንግሊዙ “Barclays” ባንክ የአክሲዮን ገበያና ዋጋ፣ ገቢ መጨመርና መቀነስ በምሳሌነት እየተጠቀምኩ አስተምራለሁ፡፡

እንደ መምህር ስለአከሲዮን ገበያ በተግባር ላይ የተመሰረተ ልምድና ዕውቀት የለኝም። ስለዚህ፣ የእኔ ዕውቀት በተግባር ያልተደገፈ ፅሁፍ-ወለድ (text-borne concept) ነው። እኔም ሆንኩ ተማሪዎቼ በዕለት-ከዕለት ግንኙነታችን ለመግባቢያነት የምንጠቀመው ቋንቋ የሀገር ቤት ቋንቋ ነው። የተማርኩበትና የማስተምርበት ግን የእንግሊዘኛ ቋንቋ ነው። በመሆኑም፣ ሁላችንም በደንብ በማንግባባበት የባዕድ ሀገር ቋንቋ በተግባራዊ ዕውቀት ያልተደገፈ ትምህርት አስተምራቸዋለሁ። እኔ እንደ መምህር የሌለኝን ለተማሪዎቼ አልሰጥም። እነሱም እንደ ተማሪ ያልተሰጣቸውን ዕውቀት ከየትም ሊያመጡት አይችሉም። ከመማር ማስመሩ ጋር በተያያዘ ካሉት የዕውቀት እና የማስተማሪያ ቋንቋ ችግሮች በተጨማሪ ከጥናትና ምርምር ጋር በተያያዘም ሌላ ችግር አለ።

በሁሉም የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሚሰሩ የጥናትና ምርምር ፅሁፎች ላይ በጥራዝነት የሚያያዝ በእንግሊዘኛ እና በአማርኛ፥ ኦሮምኛ ወይም ሌላ የሀገር ቤት ቋንቋ ተተርጉሞ የተዘጋጀ የመረጃ መጠየቂያ (Questionnaire) ቅፅ አለ። ይህ ቅፅ በሀገር ቤት ቋንቋ የተዘጋጀበት ምክንያት ከተሳታፊው ወይም በጥናቱ መፍትሄ ሊሰጠው ስለታሰበው ችግር ሕብረተሰቡ በሚግባባበት ቋንቋ ትክክለኛውን መረጃ ለመሰብሰብ እንዲቻል ነው። ነገር ግን፣ ከመጠይቁ በስተቀር ያሉት የጥናቱ ክፍሎች፤ የጥናቱ ትንታኔ፣ መደምደሚያና የመፍትሄ ሃሳብ የሚፃፈው በእንግሊዘኛ ቋንቋ ነው። ለምን? በእርግጥ ይሄ ችግርን በሚያግባባ ቋንቋ ጠይቆ መፍትሄውን በማያግባባ ቋንቋ እንደመናገር አይደልም? ሌላው ብዙሃኑ የሀገራችን ማህብረሰብ በሚግባባቸው እንደ አማርኛ፣ ኦሮምኛ ወይም ሶማሊኛ ቋንቋዎች የተሰሩ ጥናትና ምርምር ውጤቶች የሚታተሙባቸው የሣይንስ ጆርናሎች የሉም። በተመሣሣይ፣ የችግሩ ባለቤት ለሆነው አብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍልና ባለድርሻ አካላት ተደራሽ እንዲሆን በሚያስችል መልኩ በሀገር ቤት ቋንቋ የጥናትና ምርምር ሥራ ሰርቶ ያቀረበ ተመራማሪ የሙያና የደረጃ እድገት አያገኝም።

በአጠቃላይ፣ የኢትዮጲያ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ሥርዓተ ትምህርት በነባራዊ እውነታና ከሕዝቡ የዕለት-ከዕለት ሕይወት ላይ ተመስርቶ የተቀረፀ ባለመሆኑ ምክንያት ተማሪዎች ተግባራዊ ዕውቀት እንዳያገኙ እና ችግር-ፈቺ ጥናትና ምርምሮች እንዳይሰሩ ዋና ማነቆ ሆኗል፡፡ከዚህ በተጨማሪ፣ በትምህርት ሥርዓቱ ውስጥ የሚስተዋለው ሦስተኛው መዋቅራዊ ችግር ደግሞ ከመንግስት ፖሊሲና የተቋማት አሰራር ጋር የተያያዘ ነው።

የሀገሪቱን የትምህርት ፖሊሲ ጨምሮ ሌሎች ሀገራዊ አጀንዳዎችን በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ተቀባይነት እንዲያገኙ በማድረጉ ረገድ የምሁራን ሚና ከፍተኛ ነው። በምሁራን ዘንድ ድጋፍ የሌለው የመንግስት ፖሊሲና አቅጣጫ በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ተቀባይነት የማግኘት እድሉ በጣም አነስተኛ ነው። ‘“Weiler, H.” የተባለው ተማራማሪ “Challenging the Orthodoxies of Knowledge” በሚል ርዕስ እ.አ.አ በ2006 ባቀረበው ጥናታዊ ፅሁፍ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ምሁራን በመንግስት ፖሊሲዎችንና አሰራሮች ዙሪያ ሙያዊ ድጋፍና ትንታኔ በመስጠት የመንግስትን ቅቡልነት (legitimacy) በመወሰን ረገድ ያላቸውን ቁልፍ ሚና “knowledge legitimizes power” በማለት ይገልፀዋል። መንግስት ደግሞ በተራው የትምህርት ሥርዓቱን ባለማሻሻል ምሁራኑን ውለታ ይመልሳል። ተመራማሪው ይህን ደግሞ “power legitimizes knowledge” በማለት ይገልፀዋል።

እነዚህ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ምሁራን የተሳሳተው የትምህርት ፖሊሲ ውጤቶች ናቸው። የእነሱ ዕውቀት ከንድፈ-ሃሳብ ያልዘለለና ተግባር-ተኮር ያልሆነ፣ በሀገሪቱና ሕዝቡ ሕይወት ላይ ተጨባጭ የሆነ ለውጥና መሻሻል ማምጣት የተሳነው ፋይዳ-ቢስ ነው። ይሁን እንጂ እንደ ምሁርና ባለሙያ ጥቅምና ተጠቃሚነታቸው አሁን ካለው የትምህርት ሥርዓት ጋር የተቆራኘ ነው። የትምህርት ሥርዓቱ ከቀየረ ግን በሀገሪቱ በማህበራዊ፥ ፖሊተካዊና ኢኮኖሚያ ጉዳዮች ዙሪያ ያላቸው የዕውቀትና የሞራል የበላይነት፣ እንዲሁም ተጠቃሚነት ይቀራል። በዚህ ምክንያት፣ በትምህርት ዕድል፣ ተማሪዎች፣ የጥናት ወረቀቶች፣ ፅሁፎችና ሌሎች ትምህርት ነክ ጉዳዮች ዙሪያ ምንም ዓይነት ለውጥና መሻሻል እንዳይመጣ በማድረግ ፋይዳ-ቢስ ለሆነው የትምህርት ሥርዓት ጥብቅና ይቆማሉ። በዚህ ላይ ከWeiler, H. (2006) ጥናታዊ ፅሁፉ ውስጥ የሚከተለውን እንመልከት፡-

“After all, it is the evaluation of scholars, students, research proposals, manuscripts, and publications that determines the principal rewards of academic life: peer recognition, institutional standing and influence, research grants and, most importantly, publication. It is no accident that this assessment process tends to be fundamentally conservative…Beyond being a reasonable safeguard for preserving valuable scientific legacies, this caution puts a strain and acts as a brake on the necessary process of constant renewal of our concepts of knowledge. It is here that the traditional hierarchies of knowledge manifest their power most clearly and effectively. “ Challenging the Orthodoxies of Knowledge: UNESCO Publishing, 2006, 61-87

ከመንግስትና ምሁራን በተጨማሪ፣ የተለያዩ የዓለም-አቀፍ ተቋማትና በጎ አድራጎት ድርጅቶች የትምህርት ሥርዓቱ እንዳይቀየር ከፍተኛ ሚና አላቸው። ለምሳሌ፣ በኢትዮጲያ ለትምህርት መስፋፋትና ጥራት የፋይናንስ ድጋፍ በማድረግ ግንባር ቀደም ሚና የሚጫወተው የዓለም ባንክ የትምህርት ሥርዓቱ እንዳይቀየር በማድረግ ረገድ ዋና ተዋናይ ነው። ለምሳሌ፣ የአለም ባንክ ለኢትዮጲያ የትምህርት ዘርፍ ብድር ለመስጠት ባዘጋጀው ሰነድ ላይ እንዲህ በኢትዮጲያ የትምህርት ጥራት መቀነስ አንዱ ምክንያት ፈጣን የሆነ የትምህርት መስፋፋት እንደሆነ ይገልፃል። ነገር ግን፣ የትምህርት መስፋፋት በሀገራችን እየታየ ላለው የትምህርት ጥራት ማሽቆልቆል በምክንያትነት ሊጠቀስ አንደማይችል በክፍል-1፡ “ትምህርት ሽምደዳ፥ ዕውቀት ቃላት ነው” ተመልክተናል። ከዚያ ይልቅ፣ እንደ “Weiler, H. (2006) አገላለፅ፣ ለኢትዮጲያ የትምህርት ጥራት መቀነስ አንዱ ምክንያት የተማሪዎች ቁጥር መጨመር ሳይሆን ራሱ የአለም ባንክ እንደሆነ እንዲህ ይገልፀዋል-

“The relationship of reciprocal legitimation between knowledge and power is particularly evident in the case of institutions such as the World Bank, whose role in the international system is by no means confined to exercising influence on economic activity and policy. Less well-known, but extremely effective is the influence the World Bank wields by imposing an orthodoxy of knowledge to which all countries and institutions that wish to enter into negotiations on financing and support with the World Bank must subscribe” Challenging the Orthodoxies of Knowledge: UNESCO Publishing, 2006, 61-87

በክፍል አንድ እንደተመለከትነው፣ ይህ የትምህርት ሥርዓት ከኢትዮጲያ ነባራዊ ሁኔታና ከሕዝቡ የእለት-ከዕለት እንቅስቃሴ አንፃር የተቃኘና ለተማሪዎችና አሰተማሪዎቻችን ተጨባጭ የሆነ ግንዛቤና ዕውቀት ለማስጨበጥ የሚያስችል አይደልም። በዚህ ክፍል በዝርዝር እንደተመለከትነው ደግሞ የትምህርት ሥርዓት በቅኝ-አገዛዝ ዘመን በአፍሪካዊያን ላይ የአስተሳሰብ ባርነት ለማስፈን እንዲያስችል ታስቦ የተቀረፀ ነው። በእርግጥ ይህን ሥርዓት በኢትዮጲያ ሕዝብ ላይ ተጭኖ የቆመበት ምክንያት፤ በአንድ በኩል መንግስት በሕዝብ ዘንድ ያለውን ተቀባይነት ላለማጣት ሲል፣ የሀገሪቱ ምሁራን ጥቅምና ተጠቃሚነታቸውን ላለማጣት ሲሉ፣ እንደ አለም ባንክ ያሉ ድርጅቶች ደግሞ የኒዮሊብራሊዝም መርህን ትክክለኝነት ለማረጋገጥ ሲሉ በፈጠሩት ጥምረትና ትብብር አማካኝነት ነው። ስለዚህ፣ “ሥርዓተ ትምህርቱ የማን ነው?” ለሚለው ጥየቄ መልሱ “የአድርባይ መንግስት፣ የራስ ወዳድ ምሁራን እና የግብዝ ኒዮሊብራሊስቶች ነው!” “የኢትዮጲያ ትምህርት እንቆቅልሽ” የመጨረሻ ክፍል-3፡ የእንቆቅልሹ ፍቺ ይሆናል ያልኩትን ሃሳብ ይዤ እቀርባለሁ፡፡

fb_img_1485546829786.jpg

ዶናልድ ትራፕ፡- ፍርሃት የወለደው መሪ!

አንድ ጓደኛዬ ከአዲስ አበባ በአግራሞት ተውጦ ደወለልኝና እንዲህ አለኝ፡ “ኧረ ጉድ…ሰውዬው አበደልህ!”። እኔም በሁኔታው ግራ ተጋብቼ “ማነው?…ምንድነው?” በማለት ጠየቅኩት። “ዶናልድ ትራፕ ነዋ! “ቶርቸር” እንዲደርግ ፈቅጄያለሁ ብሎ አረፈው እኮ!” አለኝና መሳቅ ጀመረ። ባለፈው ዓመት “ከጓንታናሞ እስከ ማዕከላዊ” በሚል መሪ ርዕስ ባወጣኋቸው ተከታታይ ፅሁፎች ውስጥ ተሰናባቹ የአሜሪካ ፕረዜዳንት የሥቃይ ምርመራን በማስቆሙና የጓንታናሞ አስር ቤትን በመዝጋት ሀገሪቱ ወደ ቀልቧ መልሷታል ስል ነበር። ታዲያ ጓደኛዬም ይህን ስለሚያውቅ ነው በጥድፊያ የደወለልኝ። በእርግጥ አሜሪካን እንደ ተምሳሌት እየጠቀስኩ፣ በኢትዮጲያም እንደ ማዕከላዊ ባሉ እስር ቤቶች የሚካሄደው የስቃይ ምርመራ (torture interrogation) ሊቆም ይገባል እያልኩ ስከራከር፣ ራሷ መልሳ መፍቀዷ በጣም አስደንጋጭ ነው።

አብዛኛው ሰው የስቃይ ምርመራን የሚቃወመው ከተጠርጣሪ እስረኞች መብት አንፃር ነው። ለእኔ ግን የስቃይ ምርመራ የፍርሃት ውጤት ነው። በእርግጥ በዓለም-አቀፉ የፀረ-ሽብር ጦርነት ወቅት የአሜሪካ መንግስት ከተለያዩ የዓለም ሀገራት በቁጥጥር ስር ባዋላቸው ሰዎች ላይ እንደ ጓንታናሞ ባሉ እስር ቤቶች የስቃይ ምርመራ አድርጓል። ይህ የሆነው ግን አብዛኞቹ የአሜሪካ ባለስልጣናት በወቅቱ በፍርሃት ውስጥ ስለነበሩ ነው። አሁንም ቢሆን አብዛኞቹ የዶናልድ ትራፕ ደጋፊዎች፥ መራጮች የፍርሃት ቆፈን የቀፈደዳቸው ናቸው። አዲሱ ፕረዜዳንትም ይህን በአብዛኛው አሜሪካዊ ዘንድ የተዳፈነውን ፍርሃትና ስጋት እየቆሰቆሱና እያመሱ ነው ወደ መሪነት የመጡት።ይህን የፍርሃት ቆፈን በልበ-ሙሉነት የተጋፈጠ የአንድ ባለስልጣንን አባባል መነሻ በማድረግ ሃሳቤን በዝርዝር ለማስረዳት እሞክራለሁ።

ለፍርሃት ቆፈን እጁን ያልሰጠው አሜሪካዊ ባለስልጣን በወቅቱ የአሜሪካ የውጪ ጉዳይ ሚኒስትሯ የኮንዶሊዛ ራይስ አማካሪ የነበረው “Philip D. Zelikow” ነው። በአልቃይዳ ተጠርጣሪ እስረኞች ላይ የስቃይ ምርመራ አንዲፈፀም የሚፈቅደውን የፕ/ት ጆርጅ ቡሹ መመሪያ “ከሞራል፣ ሕግና ከፖሊሲ አንፃር ስህተት ነው” በማለት በግልፅ ለመቃወም የደፈረ ብቸኛ ባለስልጣን ነው። ይህ ባለስልጣን በወቅቱ በአሜሪካ ላይ አጥልቶ የነበረውን የፍርሃት ድባብ አስመልክቶ በሰጠው አስተያየት እንዲህ ብሎ ነበር፡- “Fear and anxiety were exploited by zealots and fools”።

ከላይ የተጠቀሰችው አባባል መሬት ጠብ የሚል ነገር የላትም። የቀድሞ የአሜሪካ ፕረዜዳንት የጆርጅ ቡሽን እና የዶናልድ ትራፕን ስራና ባህሪ በደንብ ትገልፃለች። ፕ/ት ጆርጅ ቡሽ በጣም “ሞኝ” (fool) የሚባሉ ዓይነት ሲሆኑ ዶናልድ ትራም ደግሞ የለየለት የፖለቲካ ስግብግብ (zealot) ነው። የጆርጅ ቡሽ ሞኝነት በዋናነት ለአልቃይዳ የሽብር ጥቃት አፀፋ ለመስጠት በሚል፤ የራሳቸው የሆነ ሉዓላዊ ሀገር ከሌላቸው፣ የሚከላከሉት ዳር-ድንበር ከሌላቸው የሽብር ቡድኖች ጋር ጦርነት መግጠማቸው ነው። ሌላው ደግሞ ያለ በቂ ምክንያትና ማስረጃ ኢራቅን በመውረር ከአልቃይዳ የባሱ እንደ ”Islamic State in Iraq and Syria- ISIS” ያሉ የሽብር ቡድኖችን መፍጠራቸው ነው። ሞኙ ፕ/ት ቡሽ ያወጁት የፀረ-ሽብር ጦርነት የአሸባሪዎች ዓላማና ግብ ማስፈፀሚያ እንደሆነ ዛሬ ላይ ከናጄሪያ እስከ አፍጋኒስታን፣ ከሶሪያ እስከ ሶማሊያ ድረስ እየተፈለፈሉ ያሉትን የሽብር ቡድኖች ማየት በቂ ነው።

የቀድሞዋ እንግሊዝ የሀገር ውስጥ ደህንነት መስሪያ ቤት (MI5) ዳይሬክተር “Eliza Manningham Buller” እንግሊዝ ከአሜሪካን ጋር በመሆን ኢራቅን በመውረሯ ምክንያት በሀገሪቱ ላይ የሚጠነሰሰው የሽብር ጥቃት እጅግ በብዙ እጥፍ እንደ ጨመረ ትናገራለች። እንደ ዳይሬክተሯ አገላለፅ፣ አብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል የሚያውቀው በተግባር የተፈፀሙትን የሽብር ጥቃቶችን ነው። ነገር ግን፣ እንግሊዝ ውስጥ በአሸባሪዎች ሊፈፀሙ ታቅደው የነበሩና በድህንነት መስሪያ ቤቱ የከሸፉ የሽብር ሲራዎች በጣም ብዙና ሊያደርሱት ይችሉት የነበረው ጥፋት እጅግ ከፍተኛ መሆኑን ትጠቅሳለች። እነዚህ የሽብር ሴራዎች የሚጠነሰሱት ግን እንደቀድሞ ከአርብ ሀገር በመጡ አሸባሪዎች ብቻ ሳይሆን በራሷ በእንግሊዝ ዜጎች ጭምር ነው።

በአሜሪካ መሪነት የተጀመረውን ዓለም-አቀፉ የፀረ-ሽብር ጦርነትን (global war on terror) ተከትሎ መላው አውሮፓና አሜሪካን ይበልጥ ለሽብርተኝነትና አክራሪነት አጋልጧቸዋል። ከሰሜን አፍሪካ ጀምሮ በመካከለኛው ምስራቅ ከሚደርሱት የሽብር ጥቃቶች በተጨማሪ፣ እንደ አንግሊዝ፣ ፈረንሳይ፣ ጀርመን፣ ስፔንና ሌሎች የአውሮፓ ሀገራት እየደረሱ ያሉት የሽብር ጥቃቶች “ዓለም-አቀፉ የፀረ-ሽብር ጦርነት” የሚባለው የሞኞች ሥራ ውጤት ነው። ይህ ደግሞ በአብዛኞቹ የአውሮፓና አሜሪካ ሀገራት ላይ የፍርሃት ድባብ እንዲሰፍን ምክንያት ሆኗል። የፍርሃት ድባብ ደግሞ ለአክራሪና ዘረኛ የሆኑ ኣላዋቂና ስግብግብ ሰዎች ወደ መሪነት እንዲመጡ ምቹ ሁኔታ ይፈጥርላቸዋል።

የፍርሃት ድባብ (climate of fear) በሰፈነበት ሀገር ውስጥ ፖለቲካው ብቻ ሣይሆን የኢኮኖሚው እንቅስቃሴ ጭምር የፍርሃት ቆፈን ይይዘዋል። የዜጎች ፖለቲካዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ በፍርሃትና ስጋት የሚመራ ሲሆን ግን ደፋር መሳይ ስግብግብ መሪዎች ወደ ፖለቲካው ብቅ ይላሉ። ፍርሃትና ስጋት በዋጣቸው ደጋፊዎቻቸው ፊት ደፋርና ቆራጥ መስለው በመታየት፣ በውስጣቸው የተዳፈነውን ብሔራዊ ስሜት እየቆሰቆሱና በሀገራቸው ለሚታዩ ማህበራዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ችግሮች በሙሉ ሌሎችን ተጠያቂና ጥፋተኛ እያደረጉ፣ በምርጫ ቅስቀሳ ስም ዘረኝነትና ጥላቻን እየሰበኩ ወደ መሪነት ይመጣሉ።

ነፃነት በሰፈነበት፣ ግልፅ ተናጋሪና ብልህ የፖለቲካ ልሂቃንና መሪዎች ያሉበት ሀገር ግን ለአምባገነኖች ምቹ አይደልም። እንደ ዶናልድ ትራፕ ያሉ አምባገነኖች የሚበቅሉት የፍርሃት ድባብ በሰፈነበት ሀገር ውስጥ ነው። ምክንያቱም፣ እነሱ ወደ መሪነት የሚመጡት የሞኞችን ደካማነትና ስህተት፣ በሕዝቡ ዘንድ የሰፈነውን ፍርሃትና መከፋት ለራሳቸው የስልጣን ጥማት በመጠቀም ነው። ለዚህ ደግሞ በውሸት የሚያሞኙት፣ በፍርሃት የሚያስፈራሩት ብዛት ያለው ደጋፊ ያስፈላጋቸዋል። በዚህ መልኩ ወደ ስልጣን ከመጡት ውስጥ ከመንግስቱ ኃይለማሪያም እስከ ሞሶሎኒ፣ ከሂትለር እስከ ዶናልድ ትራፕ መጥቀስ ይቻላል።

አንዳንዶቻችሁ “ዶናልድ ትራፕ ወደ ስልጣን የመጣው የነፃነትና ዴሞክራሲ ተምሳሌት በሆነችው አሜሪካ፣ ፕ/ት ባራክ ኦባማን በመሰለ ግልፅ ተናጋሪና ብልህ መሪ እየተመራች እኮ ነው?” የሚል ጥያቄ እንደምታነሱ እገምታለሁ። በእርግጥ ፕ/ት ባራክ ኦባማ ከፕ/ት ጆርጅ ቡሽ የተረከበው በፋይንስ ቀውስ (financial crisis) እየተናጠ ያለ ኢኮኖሚ እና በዓለም-አቀፉ የፀረ-ሽብር ጦርነት እየታመሰ ያለ ፖለቲካ ነበረ። አሜሪካ በተለይ ደግሞ እንደ ጓናታናሞ እና አቡ-ግሬብ ባሉ እስር ቤቶች በፈጸመችው ተግባር እንደ ሀገር የተመሰረተችባቸውን የነፃነትና ዴሞክራሲ እሴቶች በመጣሷ ምክንያት በአለም-አቀፉ ማህብረሰብ ዘንድ የነበራትን የሞራል የበላይነት ተገፍፋ ነበር። ስለዚህ ባራክ ኦባማ የስልጣን ዘመኑን ፈጀው የጆርጅ ቡሽ አስተዳደር የፈፀማቸውን ስህተቶች በማረም ነው ማለት ይቻላል።

ፕ/ት ባራክ ኦባማ በፋይናንስ ቀውስ ሲናጥ የነበረውን የአሜሪካን ኢኮኖሚ እንዲያገግም አድርጓል። በዚህ ረገድ፣ ወደ ስልጣን ሲመጣ የነበረውን ከፍተኛ የሥራ-አጦች ቁጥር ወደ የምንግዜውም ዝቅተኛ ደረጃ ማድረሱ የሚጠቀስ ነው። የስቃይ ምርመራ እንዲቆምና ይህ ተግባር ሲፈፀምባቸው የነበሩትን እንደ ጓንታናሞ ያሉ እስር ቤቶች እንዲዘጉ በመወሰን፣ እንዲሁም ባለው መልካም የግል ስብዕና አሜሪካ በዓለም-አቀፉ ማህብረሰብ ዘንድ አጥታ የነበረውን የሞራል የበላይነት መልሳ እንድታገኝ ትልቅ አስተዋፅዖ አድርጓል። ይሁን እንጂ፣ የኦባማ ስኬት ለአብዛኞቹ የዶናልድ ትራፕ ደጋፊዎችና መራጮች ዘንድ የፈጠረው የኩራት ስሜት ሳይሆን ፍርሃትና ስጋት ነበር።

በቃ…አሜሪካ ገና ከአመሰራረቷ ጀምሮ እንዲህ ነች – የነፃነት እና ፍርሃት ጥምር ውጤት ናት። ለአንደኛው አሜሪካዊ ነፃነትና እኩልነት ሲረጋገጥ ለሌላኛው አሜሪካዊ ደግሞ ፍርሃትና ስጋት ይፈጥራል። የጥቁር አሜሪካዊያን መብትና ነፃነት ለማረጋገጥ ሁለት ክፍለ ዘመን ከፈጀባት በኋላ፣ በግማሽ ክፍለ ዘመን ውስጥ ጥቁር ፕረዜዳንት ትመርጣለች። አሁን ደግሞ ጥቁር ፕረዜዳንት በመረጠች ማግስት በዘረኝነት የናወዘ ፕረዜዳንት መርጣ እያስደመመች ነው። አሜሪካ የነፃነትና ፍርሃት ጥምር ውጤት መሆኗን በግልፅ ለመረዳት ከአመሰራረቷ ጀምሮ ማየት ያስፈልጋል።

አሜሪካ ገና እንደ ሀገር ስትመሰረት ያፀደቀችውን ሕገ-መንግስት ብንመለከት፣ ሁሉም ሰዎች እኩል መብትና ነፃነት እንዳላቸው ከሚደነግጉ አንቀፆች ጎን የባሪያ ንግድንና ጉልበት ብዝበዛን የሚፈቅዱ አንቀፆችን (አንቀፅ 1.2፣ 1.9 እና አንቀፅ 4.2) ተካተው ይገኙ ነበር። እነዚህ አንቀፆች በሕገ-መንግስቱ ውስጥ የገቡበት ዋና ምክንያት በደቡባዊ አሜሪካ የሚገኙ የነጭ አክራሪዎችን በህብረቱ ውስጥ ለማቆየት ሲባል ነበር። ከዚህ በተጨማሪ፣ የሕገ-መንግስቱ አርቃቂዎች በ”James Madison” ተፅፎ የተዘጋጀው ረቂቅ በሚስጥር እንዲያዝና ለቀጣይ 50 ዓመታት እንዳይታተም ስምምነት ነበራቸው። በዚህ ምክንያት ሕገ-መንግስቱ ለህትመት የበቃው እ.አ.አ. በ1840 ዓ.ም ነው። አርቃቂዎቹ ይህን ያደረጉት ዋና ምክንያት በሞት አማካኝነት በብዛት በደቡባዊ አሜሪካ በሚኖሩ የነጭ አክራሪዎች ዘንድ ከተጠያቂነት ለመዳን ነበር

በአሜሪካ ታሪክ የጥቁሮች መብትና እኩልነት ሲረጋገጥ በተለይ በደቡባዊ የአሜሪካ ክፍል የፍርሃት ድባብ ይሰፍናል። እነዚህን እንኳን የባራክ ኦባማ መመረጥ የሕገ-መንግስቱ መፅደቅ ራሱ ለፍርሃት ሲዳርጋቸው የነበሩ ናቸው። ጥቁር አሜሪካዊ ፕረዜዳንት ሆኖ ሲመረጥ በተለይ በዚህ አከባቢ ተዳፍኖ የከረመው የነጮች አክራሪነትና ዘረኝነት ፊት ለፊት አግጥጦ እንዲወጣ አድርጎታል።

በአጠቃላይ፣ አሜሪካ በኢኮኖሚው የነበራትን የበላይነት ከግዜ ወደ ግዜ እየቀነሰ መምጣቱ የፈጠረው ስጋት፣ የዓለም-አቀፉ የፀረ-ሽብር ጦርነት አሜሪካን ይበልጥ የአሸባሪዎች ኢላማ ስላደረጋት፣ እንዲሁም በባራክ ኦባማ ፕረዜዳንትነት ከምስረታዋ ግዜ ጀምሮ በውስጧ ታምቆ የነበረው የነጮች አክራሪነትና ዘረኝነት፣ የሀገሪቱን ፖሊቲካ በፍርሃት ድባብ ውስጥ ከተውታል። ዶናልድ ትራፕ ደግሞ የኢኮኖሚ ችግሩን ከሜክሲኮ በሚመጡ ስደተኞች ላይ በማላከክ፣ የሽብር ስጋቱን ደግሞ በሙስሊም አሜሪካኖች ላይ በመለጠፍ፣ እንዲሁም በኦባማ መመረጥ የፈነዳውን የነጮች አክራሪነትና ዘረኝነት በጥቁር አሜሪካዊያን በማነጣጠር፣ በአብዛኛው መራጭ አሜሪካዊ ልብ ውስጥ የተቀጣጠለውን የፍርሃት ስሜት እየቆሰቆሰና እያነደደ የሀገሪቱ ፕረዜዳንት ለመሆን በቅቷል። ስለዚህ፣ የዶናልድ ትራፕ ፍርሃት የወለደው ስግብግብ መሪ ነው!

img_20170126_215239.jpg

የእኛ ትምህርት እንቆቅልሽ፡ ክፍል-3 “የእንቆቅልሹ ፍቺ”

የኢትዮጲያ ትምህርት እንቆቅልሽ ክፍል አንድ በዝርዝር እንደተጠቀሰው የሀገራችን ትምህርት ሥርዓት መሰረታዊ የሆነ የሥነ-ዕውቀት (epistemological crisis) ችግር አለበት። በክፍል ሁለት ደግሞ የትምህርት ሥርዓቱ ያሉበትን ሦስት መዋቅራዊ ችግሮች (structural problems) በዝርዝር ተመልክተናል። በሌላ በኩል፣ ላለፉት አስር አመታት የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የትምህርት ጥራትን ለማሳደግ የሚደረገው ጥረት በብዙ እጥፍ እየጨመረ በሄደ ቁጥር የተማሪዎቻችን የትምህርት ዕውቀት/ብቃት በየአመቱ እያሽቆለቆለ ሄዷል። ስለዚህ ይህን እንቆቅልሽ እንዴት መፍታት ይቻላል?

የኢትዮጲያ ትምህርት እንቆቅልሽን መፍታት የሚቻለው በክፍል ሁለት በዝርዘር የተመለከትናቸውን መዋቅራዊ ችግሮች በዘላቂነት መቅረፍ ሲቻል ነው። የትምህርት ሥርዓቱ መዋቅራዊ ችግሮችን፤ ፅሁፍ-ወለድ ፅንሰ-ሃሳብ፣ የማስተማሪ ቋንቋ እና አስተዳደራዊ መዋቅር (text-borne concepts, languages, and structures) ለመፍታት የሚደረገው ጥረት ከየት መጀመር አለበት? የለውጥ እንቅስቃሴው በዋናነት መጀመር ያለበት ከሀገሪቱ ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ነው።

በዚህ ረገድ አንድ ሊጠቀስ የሚገባው ነገር የኢህአዴግ መንግስት ወደ ስልጣን እንደመጣ በትምህርት ሥርዓቱ ላይ ያደረገው ለውጥ ነው። በወቅቱ ህፃናት የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርታቸውን በአፍ-መፍቻ ቋንቋቸው እንዳይማሩ ራስ-ወዳድ ምሁራንና የኒዮሊብራል ኃይሎች ሲከራከሩ እንደነበር ይታወሳል። ከዚህ በተጨማሪ፣ የለውጡ እንቅስቃሴ የጀመረው ከመጀመሪያ ደረጃ ትምህርት ነው። ሆኖም ግን፣ የትምህርት ሥርዓቱን በሀገሪቱ ነባራዊ ሁኔታና ፍላጎት መሰረት ለመቅረፅ የሚደረገው ጥረት መጀመር ያለበት ከከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ነበር።

የትምህርት ሥርዓቱ መዋቅራዊ ችግሮች ሥረ-መሰረታቸው ያለው በክፍተኛ ትምህርት ተቋማት ውስጥ ነው። የኢትዮጲያ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ሥርዓተ ትምህርት በሀገሪቱ ነባራዊ እውነታና በሕዝቡ የዕለት-ከዕለት እንቅስቃሴ ላይ ተመስርቶ የተቀረፀ አለመሆኑ በተደጋጋሚ ተገልጿል። በዚህ ምክንያት መምህራን ለራሳቸው በተግባር ላይ የተመሰረተ ዕውቀትና ግንዛቤ የላቸውም፣ ችግር-ፈቺና ተደራሽ የሆኑ የጥናትና ምርምር ሥራዎችን እየሰሩ አይደለም። በዚሁ ልክ ለተማሪዎቻቸው ተግባር-ተኮር ዕውቀት እያስጨበጧቸው አይደለም።

ሌላው ደግሞ የሀገር ውስጥ ቋንቋን በማስተማሪያነት ተጠቅሞ የመጀመሪያና ሁለተኛ ደረጃ መምህራንን የሚያሰለጥን ዩኒቨርሲቲ ወይም ኮሌጅ የለም። በሁሉም የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ውስጥ እንግሊዘኛ ዋና የማስተማሪያ ቋንቋ ሆኖ እያገለገለ ይገኛል። ነገር ግን፣ አብዛኞቹ የሀገራችን ተማሪዎችና አስተማሪዎች በእንግሊዘኛ ቋንቋ የሚያነቧቸው፣ የሚናገሯቸውና የሚፅፏቸው ቃላትን ፅንሰ-ሃሳብ በደንብ አይረዱም። ይህ ከከፍተኛ ትምህርት ተቋማት መምህራን እስከ የመጀመሪያ ደረጃ መምህራን በግልፅ የሚታይ ሃቅ ነው።

ስለዚህ፣ የትምህርቱ ይዘት ፅሁፍ-ወለድና በተግባራዊ ዕውቀት ያልተደገፈ ከመሆኑ በተጨማሪ አብዛኞቹ የዩኒቨርሲቲና ኮሌጅ መምህራን በእንግሊዘኛ ቋንቋ ሃሳባቸውን በደንብ ለመግለፅ ይቸግራቸዋል። በንድፈ-ሃሳብ ላይ ብቻ የተመሰረተ የትምህርት ዕውቀታቸውን ለራሳቸው በደንብ ሳይገባቸው ለተማሪዎቻቸው ያስተማራሉ። ይህን ፅሁፍ-ወለድ የሆነ የትምህርት ዕውቀትና ክህሎት የሚያስተምሩት ደግሞ አብዛኞቹ መምህራንና ተማሪዎች ከመማሪያ ክፍል ውጪ በማይጠቀሙት ፅሁፍ-ወለድ ቋንቋ ነው። በደንብ ያልገባንን ፅንሰ-ሃሳብ በደንብ በማይገባን ቋንቋ እየተማርንና እያስተማርን ምን ዓይነት የትምህርት ጥራትና ዕውቀት እንጠብቃለን?

ባለፉት አስር አመታት ውስጥ ብቻ 68ሺህ የሁለተኛ ደረጃ መምህራን ከላይ በተጠቀሰው መልኩ ተምረው በዲግሪና በዲፕሎማ ተመርቀዋል። እነዚህ የሁለተኛ ደረጃ መምህራንም በዩኒቨርሲቲና ኮሌጅ የቀሰሙትን ፅሁፍ-ወለድ ዕውቀት ለራሳቸውም ሆነ ለተማሪዎቻቸው ግራ በሆነ ቋንቋ ያስተምራሉ። መምህራኑ ለራሳቸው የሌላቸውን ለተማሪዎቻቸው መስጠት አይችሉም። በደንብ ያልተገነዘቡትን ፅንሰ-ሃሳብ በደንብ በማይግባቡበት ቋንቋ ተምረው እያስተማሩ ምን ዓይነት የትምህርት ጥራትና ዕውቀት እንጠብቃለን?

ባለፉት አስር አመታት የመጀመሪያ ደረጃ መምህራን ከ140ሺህ ወደ 400ሺህ ጨምሯል። ከእነዚህ ውስጥ 300ሺህ ያህሉ የኮሌጅ ዲፕሎማ ያላቸው ናቸው። እነዚህ የመጀመሪያ ደረጃ መምህራን ትምህርታቸውን የተማሩት በእንግሊዘኛ ቋንቋ ነው። ለተማሪዎቻቸው የሚያስተምሩት ግን በአማርኛ፣ ኦሮሚኛ፣ ሶማሊኛ፣ ትግሪኛ፣ ….ወዘተ ነው። የአራተኛ ክፍል ሂሳብ ትምህርትን በአማርኛ ቋንቋ የሚያስተምር መምህር በምን አግባብ ነው የኮሌጅ ትምህርቱን በእንግሊዘኛ የሚማረው?

“2 ጊዜ 4፣ ስንት ነው?” እያለ የሚያስተምር መምህር ¨2 times 4 is equal to how much?” ተብሎ የሚማርበት ምክንያት ምንድነው? ለምሳሌ በአማርኛ “2 ጊዜ 4” የሚለውን የሂሳብ ስሌት፤ “አራትን ሁለት ግዜ ብትደምረው ስንት ይሆናል?”፣ “በነበሩህ አራት እርሳሶች ላይ ሌላ አራት እርሳሶች ብትደምር ስንት ይሆናሉ?” እና የመሳሰሉትን ተጨባጭ ምሳሌዎች በመስጠት ተማሪዎቹ የስሌቱን ፅንሰ-ሃሳብ እንዲገነዘቡ ማድረግ ይቻላል። ነገር ግን፣ በአንግሊዘኛ ¨2 times 4” ማለት “two times four” ማለት ብቻ ነው። ከላይ በአማርኛ የሰጠኋቸውን ተጨባጭ ምሳሌዎች በአንግሊዘኛ ቋንቋ እያብራራ የትምህርቱን ፅንሰ-ሃሳብ ማስገንዘብ የሚችል የኮሌጅ መምህር በጣም ውስን ነው።

በዚህ መልኩ የኮሌጅ ዲፕሎማቸውን የተማሩ የመጀመሪያ ደረጃ መምህራን በደንብ በማይግባቡበት ቋንቋ የተማሩትን ፅሁፍ-ወለድ ፅንሰ-ሃሳብ ወደ ተማሪዎቹ የአፍ-መፍቻ ቋንቋ እየተረጎሙ ያስተምራሉ። ነገር ግን፣ ከ9ኛ እስከ 12ኛ ክፍል፣ እንዲሁም በዩኒቨርሲቲና ኮሌጅ ደረጃ ከሚያስተምሩ መምህራን በተሻለ ማስተማር ይችላሉ። የሁለተኛ እና ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት መምህራን በደንብ ስለማያውቁት ፅንሰ-ሃሳብ በደንብ በማይግባቡበት ቋንቋ ስለሚያስተምሩ ነገሩ ሁሉ ትምህርት ሳይሆን መደናቆር ነው።

የመጀመሪያ ደረጃ መምህራን የትምህርት አሰጣጥ ከተቀሩት የትምህርት ደረጃዎች የተሻለ ስለመሆኑ ለአስር አመት የተካሄደው ተከታታይ ጥናት ያስረዳል። በክፍል አንድ ያለውን ሰንጠረዥ ብትመለከቱት የአራተኛና ስምንተኛ አማካይ የፈተና ውጤት ከአመት-አመት እየቀነሰ እንደሄደ ያሳያል። ይሁን እንጂ፣ በሁሉም አመታት የአራተኛ ክፍል ተማሪዎች አማካይ ውጤት ከስምንተኛ ክፍል ተማሪዎች ውጤት ይበልጣል። ምንም አንኳን ለግዜው በጥናት የተደገፈ መረጃ ባይኖረኝም፣ የስምንተኛ ክፍል ተማሪዎች አማካይ ውጤት ከዘጠንኛ ክፍል፣ የዘጠንኛ ክፍል ደግሞ ከዩንቨርሲቲ ተማሪዎች አማካይ ውጤት እንደሚበልጥ ጥርጥር የለኝም። ምክንያቱም፣ የትምህርት ደረጃው እየጨመረ በሄደ ቁጥር የትምህርት ይዘቱና የማስተማሪያ ቋንቋው ከነባራዊ እውነታውና ከተናጋሪው እየራቀ ይሄዳል።

በክፍል አንድ በዝርዝር እንደተጠቀሰው፣ ተማሪዎቻችን ለማሰብ፥ ለማስተዋልና ለመመራመር የሚያስችል ዕውቀት እንዲኖራቸው የሚሰጣቸው ትምህርት ከንድፈ-ሃሳብ ባለፈ በሀገሪቱ ነባራዊ ሁኔታ ላይ የተመሰረተና ተግባር-ተኮር ሊሆን ይገባል፡፡ ዕውቀታችን ከተግባራዊ አንቅስቃሴያችን ጋር ተያያዥነት የሌለው ከሆነ በተግባር ለማሰብ፥ ለማስተዋልና ለመመራመር በቂ የሆነ የአዕምሮ ችሎታ ሊኖረን አይችልም፡፡ ምክንያቱም፣ ከማህብረሰባችን ሕይወት የተነጠለ ትምህርትና ዕውቀት ፋይዳ-ቢስ ነው።

Nyamnjoh, F. (2004)፣ “A Relevant Education for African Development” በሚለው ጥናታዊ ፅሁፉ በግልፅ እንዳስቀመጠው፣ ማህብረሰብ ተኮር የሆነ ዕውቀት ከማህብረሰቡ የመግባቢያ ቋንቋ፣ የአፃፃፍ ስልት፣ ሥነ-ትዕይንትና አመለካከት ጋር የተቆራኘ ነው። ስለዚህ፣ የትምህርት ሥርዓቱ ከሕዝባችን ቋንቋ፣ ሥነ-ትዕይንት፣ ባህል፣ እሴትና አመለካከት አንፃር በተቃኘ መልኩ በድጋሜ ሊቀረፅ ይገባል። ለምሳሌ፣ የሂሳብ ትምህርትን በአማርኛ፥ ኦሮምኛ፥ ሶማሊኛ ወይም ትግሪኛ የሚያስተምር የመጀመሪያ ደረጃ መምህር ለምን የኮሌጅ ትምህርቱን በእንግሊዘኛ ቋንቋ ይማራል? የኢትዮጲያ ትምህርት እንቆቅልሽ ፍቺው ይኼ ነው!

የትምህርት ሥርዓቱ ባለበት የሚቀጥል እስከሆነ ድረስ፣ የትምህርት ጥራትና የተማሪዎች ብቃት እንደ ባለፉት አመታት ሁሉ በቀጣዮቹ አመታትም እያሽቆለቆለ ይሄዳል። የተማሪዎች ቁጥር ከ10 ሚሊዮን ወደ 21 ሚሊዮን ቢጨምር፣ የዲፐሎማ ያላቸው መምህራን ከ5ሺህ ወደ 300ሺህ፣ የሁለተኛ ደረጃ መምህራን ደግሞ ከ15ሺህ ወደ 80ሺህ ቢጨምሩ፣ ለስርዓተ ትምህርት ክለሳ፥ ለመማሪያ መፃህፍት ዝግጅትና ለህትመት 6 ቢሊዮን ብር ወጪ ቢሆን፣ በ2 ቢሊዮን ብር 140 ሚሊዮን የመማሪያ መፃህፍት ቢታተሙ…ወዘተ፣ ይህን እንቆቅልሽ በዘላቂነት መፍታት አይሻሻልም።

በአጠቃላይ፣ በተሳሳተ መንገድ እየተጓዘን እስከሆነ ድረስ ምንም ያህል ብንፈጥን ከአሰብንበት አንደርስም። ስለዚህ፣ በተሳሳተ የትምህርት ሥርዓት ውስጥ ብዙ ሺህ መምህራን፣ ብዙ ሚሊዮን ተማሪዎች፣ ብዙ ቢሊዮን ብሮች ብናፈስ የትምህርት ጥራት፣ የአስተማሪዎችና ተማሪዎች ብቃት ከግዜ ወደ ግዜ እያሽቆለቆለ እንጂ እየተሻሻለ አይሄድም።

ማጣቀሻዎች

  • የአማርኛ መዝገበ ቃላት፣ የኢትዮጲያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል (1993 ዓ.ም፣ ገፅ፡-331)
  • Julius_Nyerere, Education for Self-Reliance” (1968, p. 268)
  • Abdi A. (2006), Eurocentric Discourses and African Philosophies and Epistemologies of Education, International Education, Fall 2006.
  • Andrews N. and Okpanachi E. (2012), Trends of Epistemic Oppression and Academic Dependency in Africa’s Development: The Need for a New Intellectual Path፣ The Journal of Pan African Studies, vol.5, no.8, December 2012,
  • Nyamnjoh, F.B. (2004), A Relevant Education for African Development – Some Epistemological Considerations, African Development, Vol. XXIX, No. 1, 2004, pp. 161-184
  • Wiredu, K. (1998), Toward Decolonizing African Philosophy and Religion, African Studies Quarterly | Volume 1, Issue 4 | 1998.
  • Weiler, H.N., (2006). Challenging the Orthodoxies of Knowledge: Epistemological, Structural, and Political Implications for Higher Education: UNESCO Publishing, 2006, 61-87
eprdf-1.jpg

የኢህአዴግ ተሃድሶና የምርጫ2012 ሞት-ሽረት

የኢህአዴግ ተሃድሶ መጀመሪያና መጨረሻ በሚለው ፅሁፍ ተሃድሶው ከየት ተነስቶ የት መድረስ እንዳለበት ለመጠቆም ሞክሬያለሁ፡፡ ይህ ፅሁፍ ደግሞ በተሃድሶው መነሻና መድረሻ መሃል ምን መደረግ አለበት በሚለው ዙሪያ ያጠነጥናል፡፡ አሁን ሀገሪቱ ያጋጠማትን የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር በዘላቂነት ለመፍታት ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ያስፈልጋል? ተሃድሶው እንዴትና እስከ መቼ ተግባራዊ ሊደረግ ይገባል? የሚሉትንና ሌሎች ተያያዥ ጉዳዮችን በዝርዝር ለማየት እንሞክራለን፡፡

ከልማታዊ መንግስት (developmental state) አቅጣጫ በተጨማሪ፣ እ.አ.አ በ1987 ዓ.ም በደቡብ ኮሪያ ተከስቶ የነበረው ከኢትዮጲያ ጋር ተመሳሳይ የሆነ ሕዝባዊ አመፅና ተቃውሞ፣ እንዲሁም የደቡብ ኮሪያ መንግስት የወሰደው የለውጥ እርምጃን እንደ መነሻ ሊወሰድ የሚችል ነው፡፡ በተጠቀሰው ወቅት በደቡብ ኮሪያ የተደረገው ተሃድሶን አስመልከቶ “Political Liberalization and Economic Development” በሚል ርዕስ የቀረበው አንድ ጥናታዊ ፅሁፍ የሚከተለውን የድምዳሜ ሃሳብ አስቀምጧል፡-

¨…It can be generalized that a bureaucratic authoritarian regime will not be efficient unless it can co-opt societal interests, especially when prolonged economic success nullifies the effectiveness of material gains at the cost of political freedom. …For its own survival the authoritarian regime will need to adjust its political structure in a more inclusive and democratic direction.” Korea Journal of Population and Development, Volume 20, Number l, July 1991

የልማታዊ መንግስት አቅጣጫን በመከተል ፈር-ቀዳጅ የሆነው የደቡብ ኮሪያ መንግስት ከወሰደው የለውጥ እርምጃ መገንዘብ የሚገባን ዋና ነጥብ ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት ለዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት ተለዋጭ ሆኖ ሊቀጥል አለመቻሉን ነው፡፡ “3ኛው ማዕበልና የልማታዊ መንግስት ፈተና” በሚለው ፅሁፌ በዝርዘር ለማሳየት እንደሞከርኩት፣ ሀገራት ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት እያስመዘገቡ በሄዱ ቁጥር በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች እያቆጠቆጡ ይመጣልሉ፡ በሰብያዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ላይ የተጣሉ ገደቦች ከግዜ ወደ ግዜ ይበልጥ እየተጋለጡ ስለሚሄዱ የሕዝቡ አመፅና ተቃውሞ እየተጋጋለ ይሄዳል፡፡ ከዚህ አንፃር፣ ከፊል ተሃድሶ (partial reform) ለማድረግ መሞከር ችግሩን ይበልጥ ከማባባስ የዘለለ ፋይዳ የለውም፡፡ ስለዚህ፣ እንደ ኢህአዴግ ያሉ ፈላጭ-ቆራጭ መንግስታት ያላቸው ብቸኛ አማራጭ ሙሉ ተሃድሶ (full reform) በማድረግ ስኬታማ የሆነ ተሃድሶ ማድረግ ነው፡፡

ስኬታማ የሆነ የተሃድሶ ፕሮግራም ለማካሄድ በቅድሚያ “በየትኛው ዘርፍ ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ሊደረግ ይገባል?” ብሎ መጠየቅ ያስፈልጋል፡፡ ይህ ደግሞ “ተሃድሶው ለምን አስፈለገ?” ከሚለውን ጥያቄ ይጀምራል፡፡ በእርግጥ የኢህአዴግ መንግስት ተሃድሶ ለማድረግ የተነሳበት ዋና ምክንያት ከቅርብ ግዜ ወዲህ ታይቶ የማይታወቅ የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ስላጋጠመው ነው፡፡ ከፀጥታና አለመረጋጋት ችግሩ በስተጀርባ ያሉት ደግሞ የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትህ ጥያቄዎች ናቸው፡፡

በመሰረቱ ዴሞክራሲ ማለት የብዙሃኑ እኩልነት፣ ነፃነትና ፍትህ የሚረጋገጥበት ፖለቲካዊ ሥርዓት ነው፡፡ ስለዚህ፣ የተሃድሶው ዋና ምክንያት በአብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ እየተነሳ ያለው “የዴሞክራሲ ጥያቄ” ነው፡፡ በመሆኑም፣ በሀገሪቱ እየታየ ያለውን የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር በዘላቂነት ለመፍታት በዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ ረገድ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥና መሻሻል ሊደረግ ይገባል፡፡ ስለዚህ፣ የኢህአዴግ መንግስት ሕልውናውን ለማረጋገጥ የሚያስችል ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ለመገንባት ምን ዓይነት ለውጥና መሻሻል ማድረግ ይጠበቅበታል?

በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ እየተነሱ ያሉትን ጥያቄዎች በጥቅሉ ለሁለት ክፍሎ ማየት ይቻላል፡፡ የመጀመሪያው የዴሞክራሲያዊ መብትና ነፃነት መከበር ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የመልካም አስተዳደር እጦት ነው፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ከሕዝቡ እየተነሱ ያሉትን የዴሞክራሲ ጥያቄዎች በአግባቡ ለመመለስ የሚያደርገውን የተሃድሶ እንቅስቃሴ ፖለቲካዊ እና አስተዳደራዊ ብሎ ለሁለት መክፈል ይቻላል፡፡

1ኛ፡- ፖለቲካዊ ተሃድሶ (Political reform)
የፖለቲካ ተሃድሶ መሰረታዊ ዓላማው የብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል እኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት የተረጋገጠበት ፖለቲካዊ ሥርዓት – ዴሞክራሲ – መገንባት ነው፡፡ ይህ በሕገ-መንግስቱ ዋስትና የተሰጣቸውን የዜጎች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ያለ ምንም መሸራረፍ ማክበርና ማስከበር ይጠይቃል፡፡ ይህ ደግሞ በተራው በተለያየ ግዜ የወጡና የዜጎችን መብትና ነፃነት የሚገድቡ ፖሊሲዎችን፣ አዋጆችን፣ ደንቦችንና መመሪያዎችን፣ እንዲሁም ከሕገ-መንግስታዊ መርሆች ውጪ የሆኑ ሥራና አሰራሮችን ሙሉ ለሙሉ መቀየር ያስፈልጋል፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ስኬታማ የሆነ ፖለቲካዊ ተሃድሶ ለማድረግ እንዲችል ሊያከናውናቸው ከሚገቡ ዋና ዋና ተግባራት ውስጥ የሚከተሉት ይጠቀሳሉ፡-

  • የታሰሩ ፖለቲከኞችን፣ ጋዜጠኞችን፣ የመብት ተሟጋቾችን እና ሌሎች የፖለቲካ እስረኞችን ያለ ምንም ቅድመ ሁኔታ መፍታት፣
  • የዜጎች ዴሞክራሲያዊ መብቶችን የሚገድበውን የፀረ-ሽብር አዋጁን መሻርና ከሕገ-መንግስቱ ጋር በተጣጣመ መልኩ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የመንግስትና የግል ሚዲያ ተቋማትን ሥራና አሰራር ከፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ ማድረግ፣ ለዘርፉ እድገት ማነቆ የሆነውን የመረጃ ነፃነትና ሚዲያ አዋጅ ከሕገ-መንግስቱ ጋር በተጣጣመ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የሙያና ሲቪል ማህበራት በሀገሪቱ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ላይ ንቁ ተሳትፎ እንዲያደርጉ ምቹ ሁኔታ መፍጠር፣ ለተቋማቱ አንቅስቃሴ ማነቆ የሆነውን የበጎ አድራጎት ድርጅቶች ማቋቋሚያ አዋጅ እንደገና ማርቀቅ፣
  • የተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅቶችን እና ሌሎች የፖለቲካ ኃይሎችን “ፀረ-ስላም…ፀረ-ሕዝብ…ፀረ-ልማት” ብሎ በመፈረጅ የጠላትነት መንፈስ እንዲያቆጠቁጥ ከማድረግ ይልቅ መልካም ግንኙነት ማዳበርና ለብሔራዊ መግባባት መስራት ይጠበቅበታል፡፡

2ኛ፡- አስተዳደራዊ ተሃድሶ (Administrative reform)
ከሕዝቡ እየተነሱ ያሉትን ጥያቄዎች ሕገ-መንግስታዊ መብቶችን በማከበር ብቻ ምላሽ መስጠት አይቻልም፡፡ ሕዝቡን ከዴሞክራሲ መብቱና ነፃነቱ በተጨማሪ የመልካም አስተዳደር እጦት ክፉኛ አማሮታል፡፡ ከተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች እየተነሱ ያሉት የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች ከመልካም አስተዳደር እጦት ጋር በቀጥታ የተያያዙ ናቸው፡፡ ስለዚህ ከፖለቲካ ተሃድሶ በተጨማሪ በመንግስት አስተዳደራዊ መዋቅር ላይ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥ ያስፈልጋል፡፡

የመልካም አስተዳደር ችግርን ለመፍታት ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል፡፡ በዚህ መልኩ የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓቱን ጥራት ለማሻሻል በቅድሚያ ብቃት ያለው አመራር ሊኖር ይገባል፡፡ ነገር ግን፣ በመንግስት አስተዳደራዊ መዋቅር ውስጥ ከታች እስከ ላይ ድረስ ያለው አመራር፣ እንዲሁም በሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስና የልማት ተቋማት ጭምር በሙያተኞች ሳይሆን በፖለተካ ተሿሚዎች የሚመሩ ናቸው፡፡ ከሙያዊ ብቃት ይልቅ በፖለቲካ ታማኝነት ላይ የተመሰረተ አመራር ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበትና ጥራት ያለው አስተዳደርና የአገልግሎት አሰጣጥ ለመዘርጋት ዋና ማነቆ ነው፡፡ በዚህ ረገድ ሥር-ነቀል የሆነ ለውጥ ማድረግ ካልተቻለ ሕዝቡን ክፉኛ እያማረረ ያለውን የመልካም አስተዳደር እጦት ችግርን በዘላቂነት መቅረፍ አይቻልም፡፡

ስለዚህ፣ የኢህአዴግ የፖለቲካ ሹመኞች በተለይ ከሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስ መዋቅር ውስጥ ማስወጣት አለበት፡፡ “ኢህአዴግ ቢሸነፍም-ባይሸነፍም ለውጥ አይመጣም” በሚለው ፅሁፍ በዝርዘር ለማሳየት እንደሞከርኩት፣ የሀገሪቱ ሲቪል ሰርቪስ መዋቅር በፖለቲካ ሹመኞች የሚመራ እስከሆነ ድረስ የመልካም አስተዳደር ችግርን መቅረፍ አይቻልም፡፡ ከአመራር ብቃት ማነስ በተጨማሪ፣ እነዚህ የፖለቲካ ሹመኞች እንዴት በአመራር ወጥመድ (leadership trap) እንደተጠለፉና ለውጥና መሻሻል ዋና እንቅፋት እንደሆኑ “ኢህአዴግን የጠለፈው የአመራር ወጥመድ” በሚለው ፅሁፍ በዝርዝር ተገልጿል፡፡

ስለዚህ፣ የኢህአዴግ ተሃድሶ በተለይ የሀገሪቱን ሲቪል ሰርቪስ መዋቅርን ከታማኝ የፖለቲካ ሹመኞች እጅ ፈልቅቆ በማውጣት ብቃት ላላቸው ሙያተኞች መስጠት ያስፈልጋል፡፡ ይህ ሲሆን ከማንኛውም የፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ የሆነ፣ ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት የአስተዳደርና አገልግሎት አሰጣጥ ሥርዓት በመዘርጋት የመልካም አስተዳደር እጦት ችግርን በዘላቂነት መቅረፍ ይቻላል፡፡

የምርጫ 2012 ሞት-ሽረት
ከላይ በዝርዝር ለማሳየት እንደተሞከረው፣ በቀጣይ ሦስት ዓመታት ውስጥ በሚደረጉ ሥር-ነቀል የሆኑ ፖለቲካዊ እና አስተዳደራዊ ለውጦችና መሻሻሎች በ2012 ዓ.ም ለሚካሄደው ሀገራዊ ምርጫ ምቹ ሁኔታ መፍጠር ይቻላል፡፡ በዚህም ምርጫ 2012 የኢህአዴግ ተሃድሶ ስኬት መለኪያ ሆኖ ያገለግላል፡፡ በዚህ መሠረት፣ ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች ያለ ገደብና ጫና በነፃነት ተንቀሳቅሰው ፕሮግራማቸውን የሚያስተዋውቁና የሚቀሰቅሱ ከሆነ፣ የሲቪል ማህበራት በምርጫው ዙሪያ ንቁ ተሳትፎ የሚያደርጉ ከሆነ፣ ምርጫ ቦርድና የሚዲያ ተቋማት ከፖለቲካ ወገንተኝነት ነፃ በሆነ መልኩ ተግባርና ኃላፊነታቸውን የሚወጡ ከሆነ፣ ዜጎች ሃሳባቸውን በነፃነት የመግለፅ፥ እንዲሁም የመሰብሰብ፥ የመደራጀትና በአደባባይ አቤቱታቸውን የመግለፅ መብታቸው ከተከበረ፣ የሀገሪቱ የሲቪል ሰርቪስ ከገዢው ፓርቲ ተፅዕኖ በፀዳ መልኩ መንቀሳቀስ ከቻለ፣ በአጠቃለይ በ2012 ዓ.ም ነፃና ግልፅ የሆነ ዴሞክራሲያዊ ምርጫ ማድረግ ከተቻለ፣ በምርጫው አሸናፊ ማንም ይሁን ማን፣ ኢህአዴግ ግን ደማቅ ታሪክ ፅፎ ያልፋል፡፡

በ2012 የሚካሄደው ምርጫ ልክ እንደ 2002ቱ እና 2007ቱ ዓይነት ከሆነ ግን ኢህአዴግ አጉል አወዳደቅ ይወድቃል፡፡ ከሶስት ዓመት በኋላ ኢህአዴግ በሕዝቡ ውስጥ ያለውን ተቀባይነት አንጠፍጥፎ ጨርሶ፣ እንደ ጨው አልጣፍጥ ብሎ እንደ ድንጋይ ተወርውሮ ይወድቃል፡፡ ይህ እስካሁኑ በሕዝባዊ አመፅና ተቃውሞ ብቻ የሚሆን አይደለም፡፡ ከዚያ ይልቅ፣ የሀገሪቱ የፀጥታና ደህንነት ኃይሎች እንኳን ለሀገርና ሕዝብ ለራሱም የማይበጅ የፖለቲካ ቡድንን እንዳይወድቅ ታቅፈውና ደግፈው የሚቀጥሉበት ምክንያት ያጣሉ። ይህ ሲሆን ምን ሊከሰት እንደሚችል መገመት ቀላል ነው፡፡ ስለዚህ፣ ምርጫ2012 የኢህአዴግ ተሃድሶ ስኬት ወይም ውድቀት፣ የሥርዓቱ ሞትና ሽረት በግልፅ የሚለይበት ይሆናል፡፡ ምርጫ2012 ከማንም በላይ ኢህአዴግ ሕለውናውን ለማረጋገጥ የሞት-ሽረት ትግል የሚያደርግበት ወቅት ነው። 


eprdf-1.jpg

የኢህአዴግ ተሃድሶ መጀመሪያና መጨረሻ

በጦላይ የተሃድሶ ሥልጠና ማጠናቀቂያ ፕሮግራም ላይ በአካል ተገኝተው የነበሩት ጠ/ሚ ኃይለማሪያም ደሳለኝ እንዲህ ሲሉ ተናግረው ነበር፤ “እናንተ በዚህ የተሃድሶ ስልጠና ‘ታድሳችኋል’! አሁን የቀረው ደግሞ የመንግስት ተሃድሶ ነው። እኛም እንደ እናንተ ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ለማድረግ ተዘጋጅተናል!” አንዱ ከበስተኋላዬ አንዲህ ሲል ሰማሁት “ኧረ በለው…ምድረ ባለስልጣን እንደ እኛ በጦላይ ፍዳውን ሊቀምስ ነው!?” እንደው ግን ለመሆኑ ይኼ “ተሃድሶ” የሚባለው ነገር ምንድነው?፣ መጀመሪያና መጨረሻው የት ነው?

በመሰረቱ አንድ ነገር የሚታደሰው ስለተበላሸ፤ እንደቀድሞ መደበኛ ተግባሩን ወይም አገልግሎቱን በሚገባ መስጠት ሳይችል ሲቀር ነው። መንግስት “ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ያስፈልገኛል” ካለ በእርግጥ በውስጡ የተበላሸ ነገር ስለመኖሩ ማረጋገጫ እየሰጠ ነው። ስለዚህ፣ ልዩነት ሊኖር የሚችለው በተሃድሶ አስፈላጊነት ላይ ሳይሆን “የት ተጀምሮ የት ይጠናቀቃል?” በሚለው ላይ ነው። ከዚህ አንፃር፣ ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎችን ጨምሮ አብዛኞቹ ባለድርሻ አካላት ግልፅ የሆነ አቅጣጫና ግንዛቤ ያላቸው አይመስለኝም፡፡ በዚህ ፅሁፍ መንግስት ሊደረግ ያታቀደው ጥልቅ ተሃድሶ የት ተጀምሮ የት መድረስ አንዳለበት በዝርዝር ለማየት እንሞክራለን፡፡

1ኛ) የተሃድሶው መጀመሪያ ራስን ማደስ ነው!
መንግስት እንደ ትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት ያሉ ጥገኛ አመለካከቶችን በሀገሪቱ ለታየው አመፅና አለመረጋጋት ዋና መንስዔ እንደሆኑ በተደጋጋሚ ሲጠቅስ ይሰማል። እነዚህ የአመለካከት ችግሮች በአንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ብቻ ሳይሆን በገዢው ፓርቲ ውስጥም ከዝቅተኛ እስከ ከፍተኛ ደረጃ ባሉ አመራሮች ዘንድ እንደሚስተዋሉ ይገልፃል። በሌላ በኩል እንደ ጦላይ ባሉ የተሃድሶ ስልጠና ማዕከሎች የሚሰጠው ስልጠና በዋናነት እስረኞችን/ሰልጣኞችን በአመፅና ረብሻ ተግባራት እንዲሰማሩ ያደረጓቸው እነዚህ የተሳሳቱ አመለካከቶች ናቸው በሚል እምነት ላይ የተመሠረተ ነበር፡፡ ታዲያ ጠ/ሚ ኃይለማሪያም ደሳለኝ “እኛም እንደ እናንተ ጥልቅ የሆነ ተሃድሶ ለማድረግ ተዘጋጅተናል!” ሲሉ መንግስት ሊያደርግ ያሰበው ተሃድሶም በተመሣሣይ የትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት አመለካከቶች ላይ ያነጣጠረ እንዳይሆን እፈራለሁ፡፡

በእርግጥ ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን ለታየው አመፅና አለመረጋጋት ዋናው መንስዔ በአንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የሚስተዋለው የአመለካከት ችግር ሳይሆን በራሱ በመንግስት ዘንድ የነበረው የአመለካከት ችግር እና የሥራና አሰራር ክፍተት ነው። ችግሩ በተለያየ ደረጃ ያለው የመንግስት ሥራና አሰራር የዜጎችን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ባረጋገጠ መልኩ ባለመከናወኑ ምክንያት የተፈጠረ ነው። ስለዚህ፣ በተለያዩ የሀገሪቱ አከባቢዎች ከታየው የአመፅና አለመረጋጋት ችግር በስተጀርባ ያለው የዜጎች የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ እንጂ የአመለካከት ችግር አይደለም።

ከዚህ በተጨማሪ፣ ከሕዝቡ ለሚነሱት ጥያቄዎች የድጋፍ ወይም ለዘብተኛ የሆነ አቋም የሚያራመዱ ግለሰቦች፣ እንዲሁም የገዢው ፓርቲ አባላትና አመራሮች በአንድም ሆነ በሌላ መልኩ በትምክህተኝነት ወይም በጠባብ ብሔርተኝነት እየተፈረጁ ያሉበት ሁኔታ ነው ያለው። በገዢው ፓርቲ ለአመፁና አለመረጋጋቱ በመንስዔነት እየተጠቀሱ ያሉት የትምክህትና ጠባብ ብሔርተኝነት አመለካከቶች ከሕዝቡ እየተነሱ ላሉው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ነፀብራቆች እንጂ በራሳቸው እንደ ችግር ሊጠቀሱ የሚችሉ አይደሉም። ስለዚህ፣ መንግስት የሌሎችን አመለካከት ለማስቀየር ከመኳተን ይልቅ የራሱን አመለካከት፣ ሥራና አሰራር ለማሻሻል ጥረት ቢያደርግ ይመረጣል፡፡

በአጠቃላይ፣ የኢህአዴግ ተሃድሶ ሀገሪቷን ያጋጠሟት ችግሮች በአንዳንድ ሰዎች የተሳሳተ አመለካከት አማካኝነት ሳይሆን በተሳሳተ የመንግስት ፖሊሲ፣ አሰራርና ሥራ አማካኝነት የተፈጠሩ መሆናቸውን አምኖ መቀበል ይጠይቃል፡፡ በዚህ መሠረት፣ የተሃድሶው የመጀመሪያ ተግባር መንግስት ስለ ችግሩ ያለውን አመለካከት መቀየር ይሆናል። በቅድሚያ ከሕዝቡ የሚነሱትን ጥያቄዎች እንደ ከዚህ ቀደሙ የተሳሳተ አመለካከት ውጤቶች ናቸው ብሎ ከመፈረጅ ሊቆጠብ ይገባል፡፡ ከዚያ ይልቅ፣ አግባብነት ያላቸው የእኩልነት፣ ነፃነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄዎች መሆናቸውን አመኖ መቀበል አለበት፡፡ ጥልቅ ተሃድሶ የሚጀምረው የመንግስትን የተሳሳተ አመለካከት በማደስ ነው፡፡ በአጠቃላይ፣ የተሃድሶ መጀመሪያ ራስን ማደስ ነው!

2ኛ) የተሃድሶው መጨረሻ ሕገ-መንግስቱን ማክበር ነው!
ከላይ ሀገሪቷ ያጋጠሟት ችግሮች በዋናነት በተሳሳቱ የመንግስት ፖሊሲዎች፣ አዋጆች፣ ደንቦች፣ መመሪያዎች እና ውሳኔዎች አማካኝነት የተፈጠሩ መሆናቸውን አይተናል፡፡ ከዚህ በመቀጠል፣ “የተሃድሶው መጨረሻ ምንድነው?” የሚለውን እንመለከታል፡፡

በመሠረቱ የዴሞክራሲያዊ መንግስት ህልውናው የተመሰረተው፣ የሥራና አሰራሩ አግባብነት የሚወሰነው ከሕገ-መንግስቱ አንፃር ነው፡፡ በኢትዮጲያም የመንግስታዊ ሥርዓቱ ዋስትና ያለው በዋናነት በሕገ-መንግስቱ ላይ ነው፡፡ ስለዚህ፣ መንግስት ከዚህ በፊት፣ አሁንም ሆነ ወደፊት ተግባራዊ ያደረጋቸውና የሚያደርጋቸው ፖሊሲዎች፣ አዋጆች፣ ደንቦች፣ መመሪያዎች እና ውሳኔዎች በሙሉ ከሕገ-መንግስቱ አንፃር መቃኘት አለባቸው፡፡ 

በተቃራኒው የኢህአዴግ መንግስት ሀገሪቱ እያስመዘገበች ያለውን ፈጣን የኢኮኖሚ እድገትና የመስረተ ልማት መስፋፋት በስልጣን ላይ ለመቀየት እንደ ዋስትና ሲጠቅስ ይስተዋላል፡፡ በተለይ ካለፈው አመት ጀምሮ ከተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ እየተነሱ ያሉ ጥያቄዎች ግን “ከኢኮኖሚ እድገቱ እኩል ተጠቃሚ አልሆንም፣ በሀገሪቱ ያለው የሃብትና ስልጣን ክፍፍል ፍትሃዊ አይደለም” በሚል እሳቤ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። ለምሳሌ፣ አንዳንድ የሕብረተሰብ ክፍሎች “በኢኮኖሚ እድገቱ ውስጥ የበይ-ተመልካች ሆነናል!” ወይም “በልማት ስም ያለ በቂ ካሳ ተፈናቅለናል” በማለት ለተቃውሞና አመፅ ወደ አደባባይ ወጥተዋል፡፡ በእንዲህ ያለ ሁኔታ ውስጥ፤ “የእናንተ ጥቅምና ተጠቃሚነት ቢረጋገጥም፣ ባይረጋገጥም ዓለም የመሰከረለት ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት አስመዝግበናል” እያሉ መደስኮር “በሰው ቁስል…” የሚሉት ዓይነት ነው፡፡

በማንኛውም አጋጣሚ ቢሆን የሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ ድንጋጌዎችና መርሆች መሸራረፍ የለባቸውም፤ የዜጎች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች እኩል ሊከበሩ ይገባል፡፡ ማንኛውም ዓይነት የመንግስት ፖሊሲ፣ አዋጅ፣ ደንብ፣ መመሪያ ወይም ውሳኔ የዜጎችን ሕገ-መንግስታዊ መብትና ነፃነት የሚፃረር እስከሆነ ድረስ መንግስትን በሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት እያሳጣውና የሕልውና መሰረቱን እየናደ መሄዱ የማይቀር ነው፡፡ ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ላለፉት አስር አመታት የልማታዊ መንግስት አቅጣጫን በመከተል ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን ከማክበርና ማስከበር ይልቅ ፈጣን የሆነ የኢኮኖሚ እድገት በማስመዝገብ ላይ ትኩረት ማድረጉ የሚታወቅ ነው፡፡

አንድ ማሣያ ለመጥቀስ ያህል፣ በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 43 መሰረት ዜጎች የተሻለ የኑሮ ሁኔታና የማያቋርጥ እድገት የማግኘት መብት አላቸው፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ አንቀፅ 29 ዜጎች “የአመለካከት እና ሀሳብን በነፃ የመያዝና የመግለፅ መብት” እንዳላቸው ይደነግጋል፡፡ ነገር ግን፣ በተለይ ከ1997 ዓ.ም ጀምሮ የኢህአዴግ መንግስት ሲከተለው የነበረው የልማት አቅጣጫ አንቀፅ 43ን በአንቀፅ 29 የሚለውጥ – የልማት መብትን በፖለቲካዊ መብት ልዋጭ አድርጎ የሚያቀርብ እንደሆነ መገንዘብ ይቻላል፡፡

ከላይ በተጠቀሰው መልኩ፣ ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በመሸራረፍ በከፊል ተግባራዊ ለማድረግ መሞከር ሀገሪቷን አሁን ላይ ላጋጠማት የፀጥታና አለመረጋጋት ችግር ዳርጓታል፡፡ ይህን ችግር በዘላቂነት ለመፍታት ሕገ-መንግስቱን ያለ ምንም መሸራረፍ ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ በመሆኑም፣ መንግስት ሊያደርግ ያቀደው ተሃድሶ የመጨረሻ ግብ፤ ሕገ-መንግስታዊ መብቶችን የሚገድቡ አዋጆች፣ ደንቦችና መመሪያዎች ማንሳት፤ በሕገ-መንግስቱ መሰረት ከተሰጠ ስልጣንና ኃላፊነት ውጪ የተሰሩ ሥራዎችና የተዘረጉ አሰራሮችን ማስተካከል፣ እንዲሁም በሁሉም የስልጣን እርከኖች ላይ ያሉትን ሥራዎችና አሰራሮች በሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ላይ የተመሰረቱ እንዲሆኑ በማድረግ የዜጎችን የሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በማክበርና ማስከበር ላይ ማዕከል ሊያደርግ ይገባል፡፡ በዚህ መሰረት፣ የተሃድሶው መጨረሻ ሕገ-መንግስቱን ማክበርና ማስከበር ይሆናል!

በአጠቃላይ፣ ሊደረግ የታቀደው ተሃድሶ መጀመሪያው ኢህአዴግ ራሱን ማደስ ሲሆን መጨረሻው ደግሞ ሕገ-መንግስቱን ማክበርና ማስከበር ነው! ከዚህ ውጪ የሚደረግ ተሃድሶ የሀገሪቱን ዘርፈ-ብዙ ችግሮች ይበልጥ ከማወሳሰብ የዘለለ ፋይዳ አይኖረውም፡፡

dsc_1808.jpg

ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋት ዋናው ተጠያቂ አንድ ሰው ነው

ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን የታየውን አመፅና አለመረጋጋት በማነሳሳት ረገድ ተጠያቂ ናቸው የሚባሉት አካላት ብዙ ናቸው። ግብፅና ኤርትራ፣ ኦነግና ግንቦት7፣ የኒዮሊብራል አራማጆች እና የቀለም-አብዮት አቀንቃኞች፣…ወዘተ። ከእነዚህ ውስጥ እኔ በየትኛው እንደምመደብ ባላውቅም “ሕዝብን ለአመፅ በማነሳሳት” በሚል ወንጀል ተከስሼ ለ82 ቀናት ያህል በእስር ቤት እና በተሃድሶ ስልጠና ላይ ቆይቼያለሁ። በጦላይ በተሰጠኝ የተሃድሶ ስልጠና መሰረት አንድ የተገነዘብኩት ነገር ቢኖር ከላይ ከተጠቀሱት ኃይሎች ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋት የነበራቸው ሚና አንድ ላይ ቢደመር እንኳን ከአንድ ግለሰብ ሚና እንደማይበልጥ ነው። ለመሆኑ በዋናነት ተጠያቂ የሆኑት እኚህ ግለሰብ ማን ናቸው፣ ለምንና እንዴት?

በጦላይ የሚሰጠው የተሃድሶ ስልጠና በዶክመንተሪ ፊልሞች እና በዜና ዘገባ ጥንቅሮች የተደገፈ ነበር። ማታ ከ2፡00 በኃላ ሰልጣኞች/እስረኞች ከመኝታ ክፍሎቻችን አቅራቢያ በሚገኝ ሜዳ ላይ እንቀመጥና የተዘጋጁትን ቪዲዮዎች በፕሮጀክተር እንመለከታለን። ከእነዚህ ውስጥ እንቅልፍ ሳይወስደኝ በንቃት የተከታተልኩት ዶክመንተሪ የቀድሞ ጠ/ሚ መለስ ዜናዊ በ1995 ዓ.ም በሀገራዊ ፖሊሲ ዙሪያ ለከፍተኛ አመራሮች የሰጡትን ስልጠና ነው። ከዚያ በፊት በተደጋጋሚ ተመልክቼዋለሁ። ነገር ግን፣ አሁን ካለው ነባራዊ ሁኔታ ጋር አያይዤ በጥልቀት ለመመልከት እድልና ግዜ አልነበረኝም።

በተጠቀሰው ወቅት ጠ/ሚኒስትሩ በከፍተኛ ውጥረት ውስጥ እንደነበሩ በግልፅ ያስታውቃል። በተደጋጋሚ በሚከሰተው ድርቅና ረሃብ፣ እንዲሁም ዝቅተኛ በሆነ የኢኮኖሚ ዕድገት ላይ የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ሲጨመርበት ድህነት በሀገሪቱ ላይ የሕልውና አደጋ እንደጋረጠ ተገንዝበዋል። ጠ/ሚኒስትሩም በወቅቱ ለገጠማቸው ችግር መፍትሄ ለመሻት ብዙ ዘመናት ወደኋላ ተጉዘው የህዝቡን ኑሮና አኗኗር እንደገና ለማጤን ተገደዋል። አቶ መለስ የተናገሩትን ቃል-በቃል ለማስታወስ ቢከብደኝም ዋና ፍሬ ሃሳቡን ግን እንደሚከተለው ለማስቀመጥ እሞክራለሁ፡-

“ለብዙ ዘመናት በተራራዎች ተከበን፣ ከሌላው ዓለም ተነጥለን በድህነት ውስጥ ስንኖር ነበር። በድሮ ግዜ በድህነት ውስጥ በዘላቂነት (sustainably) መኖር ይቻል ነበር። አሁን እየጨመረ ካለው የሕዝብ ቁጥር አንፃር፣ በድህነት ውስጥ እንኳን እንደ ድሮ መኖር የማንችልበት ደረጃ ላይ ደርሰናል። ስለዚህ ፈጣንና ተከታታይ የኢኮኖሚ እድገት ማስመዝገብ የሕልውና ጉዳይ ነው። …ልክ እንደ ድህነት የመልካም አስተዳደር ችግርም ለኢትዮጲያ ሕዝብ አዲስ ነገር አይደለም። ከዚያ ይልቅ፣ ለሕዝቡ አዲስ ሊሆን የሚችለው መልካም አስተዳደር ራሱ ነው…”

በዚህ መልኩ ለሀገሪቱ ክፍተኛ አመራሮች በሰጡት ስልጠናና አመራር ከ1995 ዓ.ም በኋላ ባሉት አስር አመታት ሀገሪቱ ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት ለማስመዝገብ በቃች። ከመሰረተ ልማት ግንባታ ጋር በተያያዘ በመንገድ፣ ትምህርት፣ የኢንፎርሜሽን ኮሚዩኒኬሽን ቴክኖሎጂ (ICT) እምርታ ሊባል የሚችል ለውጥ ተመዘገበ።

የቀድሞ ጠ/ሚ አቋም በጥቅሉ ሲታይ፣ ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት በማስመዝገብ ድህነትን መዋጋትና መቀነስ ካልተቻለ በስተቀር ሀገሪቱ የመበታተን አደጋ ያጋጥማታል።…ለኢኮኖሚ እድገት ቀጥተኛ የሆነ አስተዋፅዖ ባይኖረውም፣ ዴሞክራሲ በራሱ ጠቃሚና አስፈላጊ ነው ብለው ያምናሉ። እዚህ ጋር አቶ መለስና ተከታዮቻቸው ፈጣንና ተከታታይ የሆነ የኢኮኖሚ እድገት የመልካም አስተዳደርና የዴሞክራሲ ጥያቄን ከቀን ወደ ቀን እንዲጨምር እንደሚያደርገው በደንብ የተገነዘቡት አይመስለኝም። የእሳቸውን ሌጋሲ እናስቀጥላለን ከሚሉት ውስጥም አብዛኞቹ ይህን እውነታ በግልፅ የተገነዘቡት አይመስለኝም።

በእርግጥ አንዳንድ የኢህአዴግ ባለስልጣናት በሀገሪቱ እየታየ ላለው የሕዝብ አመፅና ተቃውሞ መንስዔው ሀገሪቱ ላለፉት 25 ዓመታት እያስመዘገበችው ልማትና እድገት እንደሆነ ሲናገሩ ይሰማል። ነገር ግን፣ ልማትና እድገት እንዴት ለአመፅና አለመረጋጋት መንስዔ እንደሚሆን የጠራ ግንዛቤ ያላቸው አይመስለኝም። ፅንሰ-ሃሳቡን በግልፅ ለመረዳት በቅድሚያ በልማትና እድገት እና በዴሞክራሲና የመልካም አስተዳደር ችግር መካከል ያለውን ቁርኝት በዝርዝር መረዳት ያስፈልጋል።

ልማትን “ሰላም፥ ጤና፥ ትምህርት እና የመሰረተ ልማት መስፋፋት” በማለት በአጭሩ መግለፅ ይቻላል። እነዚህ አራት መሰረታዊ ነገሮች የዳበረ ማህበራዊ ግንኙነት እና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ እንዲኖር በማስቻል የዜጎችን ኑሮና አኗኗር እንዲሻሻል ያስችላሉ፣ ምርትና ምርታማነት እንዲጨምር ያደርጋሉ። ስለዚህ፣ ልማት ከቦታና ግዜ አንፃር የዜጎችን ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ግንኙነት ፈጣንና ቀልጣፋ ያደርጋል። “ፖለቲካ” ደግሞ የሕዝቡ ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ግንኙነት የሚመራበት ሥርዓት ነው። ስለዚህ፣ ፈጣን የሆነ እድገትና ልማት ማስመዝገብ ፖለቲካዊ ስርዓት ወደ ላቀ ደረጃ ከማሻሻል ጋር በቀጥታ የተያያዘ ነው። በዚህ መሰረት፣ በአንድ ሀገር ውስጥ ልማትና እድገት እስካለ ድረስ ሀገሪቱ የምትመራበት የፖለቲካ ስርዓት ከቀን ወደ ቀን እየተሻሻለ መሄድ አለበት።

በመሰረቱ፣ ማንኛውም የልማት ስራ ዓላማው ብዙኑን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ ማድረግ ነው። ምክንያቱም፣ በአንድ ሀገር ውስጥ ልማት ሊኖር የሚችለው በብዙሃኑ የሕብረተሰብ ክፍል ዘንድ ሰላምና ደህንነት ሲኖር፤ የጤና፥ ትምህርትና ሌሎች ተቋማት አገልግሎት ተደራሽ ሲሆኑ፤ የመንገድ፣ ውሃ፥ መብራት፥ ቴሌኮምዩኒኬሽን መሰረተ-ልማት አውታሮች ሽፋን ሲጨምር ነው። ስለዚህ፣ ልማት ብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ በማድረግ እኩልነት (equality) እና ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን ማረጋገጥ ያስችላል።

የልማት መሰረታዊ ዓላማ አብዛኛውን የሕብረተሰብ ክፍል ተጠቃሚ ማድረግ ነው። እኩልነትን ለማረጋገጥ በቅድሚያ በዜጎች መካከል ያለው ልዩነት (Inequality) መጋለጥና መታወቅ አለበት። በዚህ መሰረት፣ የልማት የመጀመሪያው ግብ ደግሞ በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ያለው ልዩነት ማጋለጥ ነው። ይህ የልማቱ አካል በሆኑት የመገናኛና ኮሚዩኒኬሽን አውታሮች አማካኝነት የሚከናወን ይሆናል። በዚህ መልኩ፣ ልማት የእኩልነት እና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄን ያስከትላል። ልማት የዴሞክራሲ ጥያቄን ይወልዳል።

በሀገራችን ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ የተመዘገበው ፈጣን እድገት በዜጎች መካከል ያለውን የገቢ ልዩነት አስፍቶታል። በተለይ በመንገድ፣ ትምህርትና በኢንፎርሜሽን ኮሚዩኒኬሽን ቴክኖሎጂ ረገድ የተመዘገበው ፈጣን የሆነ የመሰረተ ልማት መስፋፋት በዜጎች መካከል ያለውን የመረጃ ፍሰት በብዙ እጥፍ አሳድጎታል። ይህ በገጠርና በትናንሽ ከተሞች የሚኖሩት ወጣቶችን በውጪና በሀገር ውስጥ በሚገኙ ትላልቅ ከተሞች ያለውን የተቀናጣ ኑሮና አኗኗር በቀላሉ እንዲያውቁ ያስችላቸዋል። በገጠርና በትናንሽ ከተሞች የሚገኙ ወጣቶች በኑሮና አኗኗር ደረጃ ቀድሞ የነበረውና አሁን እየተፈጠረ ስላለው ልዩነት ግንዛቤ ተፈጥሯል። ይህን ተከትሎ በተለይ በልማቱ እኩል ተጠቃሚ ባልሆኑ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ተነስቷል። ከእነዚህ የሕብረተሰብ ክፍሎች የሚነሱ ጥያቄዎች በሂደት ወደ አመፅና ተቃውሞ እየተቀየሩ ለግጭትና አለመረጋጋት ምክንያት ይሆናሉ።

በአጠቃላይ ሀገራት ፈጣን የሆነ ልማትና እድገት ማስመዝገብ ሲጀምሩ ግጭቶችና አለመረጋጋቶች በብዙ እጥፍ ይጨምራሉ። ለምሳሌ ቻይና ፈጣን የሆነ የኢኮኖሚ እድገት ባስመዘገበችባቸው አስር ዓመታት ውስጥ የአመፅና አለመረጋጋት አደጋዎች ከአስር ሺህ ወደ ስልሳ ሺህ ጨምሯል። ይህ በሀገራችን በተጨባጭ እየታየ ከመሆኑ በተጨማሪ፣ እንደ ቻይናና ህንድ ባሉ ሀገራት ጭምር በተግባር የተረጋገጠ ክስተት ስለመሆኑ የዘርፉ ተመራማሪዎች ከነምክንያቱ እንዲህ ሲሉ ይገልፃሉ፡-

“Inequality results in unsustainable life styles among both those who consume excessively as well as among those who are compelled to ravage their environment for their very survival. Widening income disparities have also been linked to social unrest and violence in developing countries, threatening the sustainability of society itself. In an age of mass communication, rising prosperity in one section of the population raises expectations of a better life everywhere. Television carries images of luxurious life in the metropolis and overseas to impoverished urban slums and outlying rural villages. When this growing awareness is not accompanied by growing opportunities, it gives rise to increasing frustration, social tensions and violence, as expressed by the increasing incidents of violence in China between 1993 and 2003, a period of rapid economic growth.” Human Capital and Sustainability

በኢትዮጲያ የተመዘገበውን ፈጣን እድገት ተከትሎ አዲስ አበባን ጨመሮ በሀገሪቱ ትላልቅ ከተሞች የተፈጥሮ ሀብትና አገልግሎት ፍላጎት በከፍተኛ ሁኔታ እንደጨመረ ግልፅ ነው። የዜጎችን ፍትሃዊ የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት ከማረጋገጥ አንፃር ቁልፍ ሚና ያለው መሬት ነው። ኢኮኖሚው በፍጥነት እያደገ በሄደ ቁጥር በመሬት ፍላጎትና አቅርቦት ረገድ ያለው ልዩነት በጣም እየሰፋ መምጣቱ እርግጥ ነው።

በተለይ የከተማ ነዋሪዎች፣ ባለሃብቶችና የመንግስት የመሬት ፍላጎት በከፍተኛ ፍጥነት እየጨመረ በሄደ ቁጥር በከተማ ዙሪያ ያሉ የገጠር ቀበሌ ነዋሪዎችን የመሬት ይዞታ ያለ በቂ ካሳና የመልሶ ማቋቋሚያ ድጋፍ መቀራመት ተጀመረ። ለዘመናዊ የሪል ስቴት መኖሪያ ቤቶች ግንባታ የደሃ አርሶ አደር ጎጆ ቤት ሲፈርስ፣ ባለሃብት ለሚገነባው ፋብሪካ የጤፍ እርሻ መሬቱን የተቀማ አርሶ አደር፣ ለወደፊት የሚመኘው ቀርቶበት በእጁ ላይ ያለውን የተቀማ ወጣት፣ … በአጠቃላይ፣ በተለይ ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ ያሉት ዓመታት የአንደኛው የሕብረተሰብ ክፍልን የተሻለ ሕይወት ፍላጎት በሌላኛው ኪሳራ ለማርካት የተሞከረበት ወቅት ነበር። ይህ የአከባቢውን ወጣቶች በፌስቡክና በስልክ እየተወያዩ፣ ስለ ራሳቸውና ስለ ቤተሰቦቻቸው እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ እንዲያነሱ አድርጓቸዋል። ጥያቄያቸው በአግባቡ ምለሽ ሳያገኝ ሲቀር ለአመፅና ተቃውሞ አደባባይ መውጣት፣ ይህም ወደ ግጭትና አለመረጋጋት ቢወስድ ሊገርመን አይገባም። የነገ ተስፋውን የተቀማ ወጣት ዛሬ ላይ አመፅና ሁከት የሚፈራበት ምክንያት የለውም።

በአጠቃላይ፣ የብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት በማረጋገጥ ያልታገዘ ልማትና እድገት መጨረሻው አመፅና አለመረጋጋት ነው። የብዙሃኑን እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነትን እያረጋገጡ ለመሄድ ልክ እንደ ኢኮኖሚው ሁሉ ለዴሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታም ቁርጠኛ መሆን ይጠይቃል። “ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት ማስመዝገብ የሕልውና ጉዳይ ነው፣ ያለ ዴሞክራሲ መኖር ግን ልማዳችን ነው” እያሉ ወደፊት መሮጥ መጨረሻው ከሌላ የሕልውና አደጋ ጋር በድንገት መላተም ነው።

በእርግጥ ድህነት የጋረጠውን የሕልውና አደጋ ለማስወገድ በሚል የተመዘገበው ፈጣን የኢኮኖሚ እድገት የዴሞክራሲ ጥያቄን በማስከተል ሌላ የሕልውና አደጋ ፈጥሯል። አሁን ላይ የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ከድህነት ባልተናነሰ ሁኔታ በሀገሪቱ ላይ የተጋረጠ ተጨማሪ የሕልውና አደጋ ሆኗል። ስለዚህ፣ ካለፈው ዓመት ጀምሮ በሀገራችን ለታየው አመፅና አለመረጋጋት በዋና መንስዔነት ሊጠቀስ የሚገባው ከ1995 ዓ.ም ጀምሮ የተመዘገበው ፈጣን ግን ደግሞ በዴሞክራሲ ያልታገዘ ግንጥል የሆነ ልማትና እድገት ነው። ለዚህ ደግሞ ፖሊሲና ስትራቴጂ ከመንደፍ ጀምሮ ስልጠናና አመራር እስከመስጠት ድረስ ትልቁን ሚና የተጫወቱት የቀድሞ ጠ/ሚ መለስ ዜናዊ ናቸው።

በተመሣሣይ፣ በተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የተነሳው የእኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ወደ አመፅና አለመረጋጋት እንዲቀየር ያደረገው ደግሞ የኢህአዴግ መንግስት በዴሞክራሲና መልካም አስተዳደር ረገድ ልክ አንደ ኢኮኖሚው ቁርጠኛ የሆነ አቋም ስላልነበረውና ተከታታይ የሆነ ለውጥና መሻሻል ማድረግ አለመቻሉ ነው። ለዚህ ደግሞ የቀድሞ ጠ/ሚኒስትር በዴሞክራሲ ላይ የነበራቸው ለዘብተኛ አቋም ያሳደረው ተፅዕኖ በጣም ከፍተኛ እንደሆነ መገመት ይቻላል።

ሀገሪቱ ላስመዘገበችው ፈጣን ልማትና እድገት ሆነ ዘገምተኛ ለሆነው የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ትልቁ አስተዋፅዖ የአቶ መለስ ዜናዊ እንደመሆኑ በዚህ ምክንያት ለተከሰተው አመፅና አለመረጋጋትም ግንባር ቀደሙን ድርሻ ሊወስዱ ይገባል። ከላይ ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ እንደ ግብፅና ኤርትራ፣ ኦነግና ግንቦት7፣ ወይም ደግሞ የኒዮሊብራል አቀንቃኞችና የቀለም አብዮተኞች በሀገሪቱ በአመፅና አለመረጋጋቱ እንዲከሰት የተጫወቱት ሚና አንድ ላይ ቢደመር እንኳን ከአቶ መለስ ሚና ጋር አይቀራረብም። ታዲያ አንግዲህ፤ “ለተከሰተው አመፅና ግጭት ዋናው ተጠያቂ የቀድሞ ጠ/ሚኒስትር ናቸው” ብል “ተሳስተሃል!” የሚለኝ አለ? ካለም ሃሳቡን በዝርዝር ያስቀምጥና በግልፅ እንከራከር።