ጥቂት ዕውነቶች ስለጣና ሐይቅ

በሙሉቀን ተስፋው (Save Lake Tana)

  1. ከ10% እስከ 15% ወይም ከሦስት ሚሊዮን በላይ የሚሆነው የዐማራ ሕዝብ ኑሮው የተመሠረተው በጣና ሐይቅ ላይ ነው፡፡ የባሕር ዳር ከተማን ጨምሮ በምዕራብ ጎጃም፣ በደቡብና በሰሜን ጎንደር ዞኖች የሚገኙ 54 ቀበሌ ገበሬ ማኅበራት ኢኮኖሚያዊ መሠረታቸው ከጣና ሐይቅ በሚገኝ የአሣ ምርትና መስኖ ነው፡፡
  2. የኢትዮጵያን 50% የንጹህ ውኃ ክምችት የያዘ ጣና ነው፡፡
  3. ከ40 በላይ ወንዞችና ጅረቶች ወደ ጣና ሐይቅ ይፈሳሉ፤ የዓለማችን በርዝመቱ ትልቁ ወንዝ ዓባይ ከጣና ሐይቅ ይነሳል፡፡ ወደ ሐይቁ ከሚገቡ ወንዞችና ጅረቶች መካከል ግልገል ዓባይ፣ ርብ፣ ጉማራ፣ እንፍራንዝና መገጭ ይገኙበታል፡፡
  4. በጣና ሐይቅ ውስጥ ከ31 በላይ ደሴቶች አሉ፡፡ ትልቁ ደሴት የደቅ ደሴት ሲሆን 16 ካሬ ኪሎ ሜትር አለው፤ 4,816 ሰዎች በደሴቱ ላይ ይኖራሉ፡፡ ደሴቶቹ በጥንታዊ ገዳማትና ታሪክ የታጨቁ ናቸው፡፡ ረዥም እድሜ ያለው ገዳም የጣና ቂርቆስ ሲሆን በብሉይ ዘመን የኦሪት መስዋት ሲሰዋባቸው ከነበሩት ቦታዎች አንዱ ነው፡፡ ቅዱስ ያሬድ እንደ አንቀጸ ብርሃን፣ ዚቅና የዜማ ድርሰቶች የደረሰው በዚሁ ደሴት ገድሞ ነው፡፡
  5. የጣና ሐይቅ በትንሹ 19 ዓይነት ገበሎ አስተኔዎች፣ 35 ዓይነት ተሳቢዎች፣ 28 ዓይነት አጥቢዎችንና 437 ዓይነት የተለያዩ አእዋፋትን የያዘ ነው፡፡
  6. የጣና ሐይቅ ምድቡ በከፍተኛ ቦታዎች ላይ የሚገኝ ሲሆን ከባሕር ወለል በላይ 1800 ሜትር ከፍ ያለ ነው፡፡
  7. ሐይቁ 90 ኪሎ ሜትር የዲያሜትር ርዝመትና የ385 ኪሎ ሜትር የጠርዝ ርዝመት አለው፡፡ የሐይቁ ጥልቀት ከ4 እስከ 14 ሜትር ጥልቀት ሲኖረው አማካይ ጥልቀቱ 8 ሜትር አካባቢ ነው፡፡ ቀደም ሲል 9.8 ሜትር አማካይ ጥልቀት እንደነበረው ይገመታል፡፡
  8. የሐይቁ ስፋት 3672 ካሬ ኪሎ ሜትር የነበረ ቢሆንም አሁን ላይ 3000 ብቻ ቀርቷል፡፡ 672 ካሬ ኪሎ ሜትር የሚሆነው ውኃ ደርቋል ወይም ወደ የብስነት ተቀይሯል፡፡
  9. የጣና ሐይቅን አደጋ ላይ የጣሉ አራት ምክንያቶች እስካሁን በውል ተለይተው ታውቀዋል፡፡ እንደጥፋት መጠናቸው ቅደም ተከተል የጣና በለስ ኃይል ማመንጫ፣ የእንቦጭ አረም፣ የከተሞች ፍሳሽና በደለል መሞላት ናቸው፡፡ የጣና በለስ ኃይል ማመንጫ ከተጀመረ ጊዜ ጀምሮ የሐይቁ ጥልቀት ከ50 ሣ.ሜ በላይ ጥልቀት ቀንሷል፡፡ ከጎንደርና ከባሕር ዳር ከተማዎች የሚወጣ ወደ ሐይቁ የሚለቀቅ ቆሻሻ ሐይቁን እየበከሉት ነው፡፡
  10. ከእምቦጭ አረም ውጭ ሌሎች ሁለት የተለያዩ መጥፎ አረሞች ጣናን እንደወረሩት ጥናቶች ያሳያሉ፡፡ እንቦጭ በጣና ላይ የተከሠተው በፈረንጆች አቆጣጠር በ2011 ሲሆን እንቦጭ ቆቃን ጨምሮ በሌሎች የኢትዮጵያ ሐይቆች ውስጥ እንደነበረ ጥናቶች ጠቁመዋል፡፡
  11. በ2014 እና 15 በጣና ሐይቅ ላይ በእንቦጭ ተሸፍኖ የነበረው የጣና ክፍል 20 ሺህ ሔክታር ቢሆንም በ2017 ወደ 24 ሺህ ሔክታር ከፍ ብሏል፡፡
  12. እምቦጭ 50 በመቶ የሚሆነውን የሐይቁን ጠርዝ ወሮታል፡፡ እምቦጭ ወደ ጣና የገባው በመገጭ ወንዝ ጫፍ አካባቢ እንደሆነ ሲገመት በፎገራ በኩል ከሩዝ ምርት ጋር ሌሎች ሁለት መጥፎ አረሞች እንደገቡ ጥናቶች ይጠቁማሉ፡፡ ሁለቱ ሌሎች መጤ አረሞች Azolla እና water lettuce በመባል ይታወቃሉ፡፡

ይህን እያወቅን እንዴት ዝም እንበል?

*****

By ሙሉቀን ተስፋው

Source፡- #Save_Lake_Tana Facebook Page 

Advertisements

“የሰንደቅ ዓላማና አርማ ጉዳይ ለህዝብ ውይይት አልቀረበም” ዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ (አዲስ አድማስ) 

ህገ መንግስቱን ከማርቀቅ አንስቶ እስከ ማፅደቅ በነበረው ሂደት ወሳኝ ሚና የነበራቸው የቀድሞ የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ፤ የሰነድ ማስረጃዎችን በመንተራስ ስለ ህገ መንግስቱና የጸደቀበትን ሂደት መቼም ቢሆን ከማስረዳት ሰልችተውና ቦዝነው አያውቁም፡፡ የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ አለማየሁ አንበሴ በሰንደቅ ዓላማ ዙሪያ አሁን ለነገሰው አለመግባባት መንስኤው ምን እንደሆነና መፍትሄውን እንዲሁም ተያያዥ ርዕሰ ጉዳዮችን አንስቶ አነጋግሯቸዋል፡፡ ከዶ/ር ነጋሶ ገዳዳ ጋር የተደረገውን ቃለ ምልልስ እንዲህ አጠናቅረነዋል፡-

የቀድሞ የኢትዮጲያ ፕሬዚዳንት ዶ/ር ነጋሶ ጊዳዳ (ምንጭ፦ አዲስ አድማስ)

****አሁን በሥራ ላይ ያለው ብሔራዊ ሰንደቅ ዓላማ እንዴት ነበር በህገ መንግስቱ የተካተተው ?

በመጀመሪያ በህገ መንግስቱ መካተት ያለባቸው ጉዳዮች ብለን፣ ረቂቅ ሃሳቦችንና ጉዳዮችን ሰብስበን በዝርዝር አሰፈርን፡፡ በጥያቄ መልክ 73  ጉዳዮችን ነው በዝርዝር ያስቀመጥነው፡፡ እነዚህን 73 ጥያቄዎች ደግሞ ቅርፅ ያስያዙልን ኤክስፐርቶች (ባለሙያዎች) ነበሩ፡፡ ጥያቄዎቹ ተዘርዝረው የነበረው በመጠይቅ መልክ ሲሆን “ድጋፍ”፣ “ተቃውሞ” በሚል ተለይተው ነው፣ የህዝብ አስተያየት የተሰበሰበባቸው፡፡ የተቃውሞና ድጋፍ ውጤቱ የተሰላውም  በመቶኛ ነበር፡፡ 

እስቲ ለምሳሌ ያህል ይጥቀሱልን— ?

ለምሳሌ አጨቃጫቂው የህገ መንግስቱ አንቀፅ 39 ማለትም፣ የብሔር ብሔረሰቦች መብት እስከ መገንጠልን የሚፈቅደው በመጠይቅ ዝርዝሩ ተካትቶ ነበር፡፡ በዝርዝር ጉዳዮች ላይ ደግሞ በተመረጡ 23 ሺህ ቀበሌዎች ላይ ነው የህዝብ ውይይት የተደረገው፡፡ እኔ ለምሳሌ ደምቢዶሎ ላይ አወያይቻለሁ፡፡ ደምቢዶሎ ትልቅ ከተማ ነው። ህዝቡ ከ50 ሺህ አያንስም ግን እኔ ያወያየኋቸው ከ200 አይበልጡም፡፡ በዚህ አይነት ነው ውይይቶች የተካሄዱት፡፡ 

በዚህ መሰረት ለምሳሌ አንቀፅ 39 (የብሔር ብሔረሰቦች መብት እስከ መገንጠል) ላይ በክልል አንድ (ትግራይ) መቶ በመቶ ድጋፍ አግኝቷል። በክልል ሁለት (አፋር) ደግሞ ይህ አንቀፅ 98 በመቶ ድጋፍ አግኝቷል፡፡ በክልል 3 (አማራ ክልል) 89 በመቶ ድጋፍ አግኝቷል፡፡ ክልል 4 (ኦሮሚያ ላይ) 97 በመቶ ድጋፍ አኝቷል፡፡ ክልል 5 (ሶማሌ) 72 በመቶ ድጋፍ አግኝቷል፡፡ ክልል 6 (ቤኒሻንጉል ጉሙዝ) 88 በመቶ ነበር ድጋፍ ያገኘው፡፡  ክልል 12 (ጋምቤላ) ደግሞ 59 በመቶ ድጋፍ አግኝቷል፡፡  

በዚህ መንገድ ነው በጉዳዮቹ ላይ ከህዝብ ሃሳብ የተሰበሰበውና ህገ መንግስቱ ውስጥ የሚካተቱ አንቀፆችን በባለሙያዎች እንዲቀረፁ ያስደረግነው። እኔ እስከማስታውሰው ድረስ፣ ይሄ ሁሉ የረቂቅ ሂደት ሲከናወን የሰንደቅ አላማ ጉዳይ አልተነሳም ነበር፡፡ ትልቁ ጥያቄ የነበረው ሀገሪቱ ፌደራሊዝም ያስፈልጋታል አያስፈልጋትም የሚለው ነበር እንጂ የሰንደቅ አላማ ጉዳይ እንደ ሌሎቹ አንቀፆች የድጋፍና የተቃውሞ ድምፅ ከህዝብ አልተሰበሰበበትም፤ ለህዝብ ውይይትም አልቀረበም ነበር፡፡ ኮሚሽኑ የሰንደቅ አላማን ጉዳይ ለህዝብ ውይይት አላቀረበም።  

ለምንድን ነው የሰንደቅ ዓላማ ጉዳይ ለህዝብ ውይይት ያልቀረበው?

በወቅቱ ዋናው ትኩረት፣ የሀገሪቱ ስርአት ፌደራል ይሁን አይሁን የሚለውና የብሔር ብሔረሰቦች መብት ጉዳይ ነበር፡፡ ለዚህ ይመስለኛል የሰንደቅ ዓላማ ጉዳይ ያን ያህል ትኩረት ያላገኘው። አስቀድሜ እንዳልኩት፣ ትኩረቱ የፌደራሊዝም ጉዳይ ላይ ነበር፡፡ ፌደራል ይሁን አይሁን በሚለው ላይ ከክልሎች (ከህዝብ) የተሰበሰቡ አስተያየቶች የመቶኛ ስሌትን ስንመለከት ደግሞ፤ ክልል አንድ (ትግራይ) 99 በመቶ ፌደራሊዝም ይሁን የሚለውን ሲደግፍ፣ ክልል 2 (አፋር) 97 በመቶ፣ ክልል 3 (አማራ) 92 በመቶ፣ ክልል 4 (ኦሮሚያ) 95 በመቶ፣ ክልል 5 (ሶማሌ) 65 በመቶ፣ ክልል 6 (ቤኒሻንጉል ጉሙዝ) 60 በመቶ ደግፎታል፡፡ ክልል 12 (ጋምቤላ) 84 በመቶ፣ ክልል 13 (በወቅቱ ሃረሪ ይመስለኛል) 97 በመቶ፣ ክልል 14 (አዲስ አበባ) 93 በመቶ ፌደራሊዝሙን ሲመርጡ፣ ድሬደዋ ላይ 11 በመቶ የሚሆነው ብቻ ነበር የመረጠው፡፡ ትንሹ ቁጥር የድሬደዋ ነው፡፡ ከዚያ ውጪ እኔ ዘንድ ያሉ ሰነዶች፣ በወቅቱ አንዳንድ ያልተወያዩ ክልሎች እንዳሉም ያመላክታል፡፡  

የሰንደቅ ዓላማው ጉዳይ እንዴት በህገ መንግስቱ ላይ ተደነገገ ታዲያ?

አርቃቂ ኮሚሽኑ የሰንደቅ ዓላማ ጉዳይ መግባት አለበት ብሎ በራሱ አስገብቶት ነው፡፡ ኮሚሽኑ በእንዲህ መልኩ የሰንደቅ አላማውን ጉዳይ በአንቀፅ 3 አስቀምጦ፣ ከየክልሉ ለተውጣጡትና የህገ መንግስት ጉባኤ አባላት አቅርቦ ነበር፡፡ በዚህ አንቀፅ ስር ሶስት ንኡስ አንቀፆች አሉ፡፡ የአርማ ጉዳይን፣ የክልሎች ሰንደቅ አላማን የተመለከቱ ናቸው፡፡ በጉባኤው በዚህ ጉዳይ ላይ ብዙም ክርክር አልተካሄደም ነበር፡፡ በጉዳዩ ላይ ውይይት የተደረገው፣ ለሁለት ቀናት ማለትም፣ ጥቅምት 29 እና 30፣ 1987 ዓ.ም የነበረ ሲሆን በሰንደቅ ዓላማው ጉዳይ ሃሳባቸውን የሰጡ ሰዎች 37 ብቻ ነበሩ፡፡ ሰንደቅ ዓላማውን በተመለከተ የቀረበውን ረቂቅ ድንጋጌ፣ 513 የጉባኤው አባላት ድጋፍ ሲሰጡበት፣ በ4 ተቃውሞና በ5 ድምፀ ተአቅቦ ነው ፀድቆ፣ የህገ መንግስቱ አንቀፅ 3 በመሆን የተደነገገው፡፡ 

በወቅቱ የአርማው መቀመጥ ጉዳይ ላይ የቀረበ ጠንካራ ተቃውሞ አልነበረም?

ብዙም አልነበረም፡፡ አቶ ግርማ ብሩ (አሁን አምባሳደር) ብቻ ነበር “የአርማና የባንዲራ ልዩነት ምንድን ነው?” የሚል ጥያቄ ያቀረበው እንጂ ብዙም ጠንካራ ክርክርና ጥያቄ አልተነሳም፡፡ ሻለቃ አድማሴም እንዲሁ ተቃውሞ አቅርበው ነበር፡፡ ከክልል 5 (ሶማሌ) የተወከሉት አቶ አሊ አብዱ፤ ሶስቱ ቀለማትና አርማው እንዳለ ሆኖ፣ “ነጭ” ቀለም ይጨመርበት የሚል ሃሳብ አቅርበው ነበር፡፡ ከአፋርም እንዲሁ ነጭ ቀለም ይጨመርበት የሚል ሀሳብ ተሰንዝሮ ነበር፡፡ በዚህ የአርማ መጨመር ጉዳይ ላይ በተሰጠው የጉባኤው አባላት ድምፅ መሰረት፤ 517 ሰዎች አርማ መጨመር አለበት ሲሉ፣ 4 ተቃውሞ እንዲሁም 4 ድምፀ ተአቅቦ አድርገው ነበር፡፡ 

የክልሎች ሰንደቅ አላማን በተመለከተስ — የተነሱ ሃሳቦችና ክርክሮች ነበሩ?

አሁን በህገ መንግስቱ አንቀፅ 3 ንኡስ አንቀፅ 3 ስር ተደንግጎ የሚገኘውና “የፌደራሉ አባሎች የየራሳቸው ሰንደቅ አላማና አርማ ሊኖራቸው ይችላል” የሚለውን በተመለከተ፣ ብዙም የተቃወመ አልነበረም፡፡ ነገር ግን “ብቻውን የሚውለበለብ ሳይሆን ከፌደራሉ ጋር ጎን ለጎን ነው የሚውለው” በሚለው ላይ የተወሰኑ ሃሳቦች ተሰንዝረው ነበር፡፡ በዚህ ጎን ለጎን መውለብለብ አለባቸው በሚለው ጉዳይ ላይ በተሰጠ ድምፅ፡- ድጋፍ 5፣ ተቃውሞ (ጎን ለጎን መሰቀል አያስፈልግም ያሉ) ደግሞ 517 ነበሩ፡፡ ድምፀ ተአቅቦ ያደረጉ 8 ነበሩ፡፡ 

አሁን ግን ከፌደራሉ ጎን ለጎን መሆን አለበት የሚል መመሪያ ወጥቷል …. ይሄ እንግዲህ በህገ መንግስቱ ያልተወሰነ፣ ነገር ግን በመመሪያ የወጣ ይመስለኛል፡፡ 

በፌደራሉ ሰንደቅ ዓላማ ላይ የቀረቡ ሌሎች ሃሳቦችስ ነበሩ?

እንግዲህ ይሄ አረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀይ ቀለማት በዓለም ላይ የታወቅንበት፣ የነፃነት አርማም ስለሆነ መቀየር አያስፈልግም፤ ነገር ግን በመሃሉ  የሃይማኖት፣ የብሔር ብሔረሰቦች እኩልነትን የሚወክል አርማ የግድ መኖር አለበት—የሚል ሃሳብ ነው በስፋት የተሰነዘረው፡፡ 

በተለይ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በሠንደቅ ዓላማ ጉዳይ ከፍተኛ አለመግባባትና ልዩነት እየተፈጠረ ነው፡፡ ለዚህ ምክንያቱ ምንድን ነው ብለው ይገምታሉ?

ቀደም ብሎ እኔ እንደማውቀው፣ የኢህአዴግ ስብሰባዎች ካልሆኑ በስተቀር ብዙ ጊዜ ህዝቡ ይዞ የሚወጣው ሌጣውን ነበር፡፡ በተለይ በሰሜኑ የሃገሪቱ ክፍል አካባቢ በተለይ ኮከቡ ያለበትን ሠንደቅ ዓላማ ተቃውሞ እንደሚቀርብበት በሚገባ የተመለከትኩት፣ በእነዚህ ሁለት ዓመታት (2008 እና 2009) ጊዜ ውስጥ በተፈጠሩ ህዝባዊ ተቃውሞዎች ላይ ነው፡፡ በተቃውሞዎቹ በግልፅ በባለኮከቡ ሠንደቅ ዓላማ ያለው ተቃውሞ በአብዛኛው ታይቷል፡፡ ተቃዋሚ ፓርቲዎችም ይሄን ሰንደቅ ዓላማ ይቃወማሉ፡፡ በኦሮሚያ በኩል የሚታየው ተቃውሞ ደግሞ ከማንነትና ከማንነት መለያ ጋርም የተያያዘ ነው የሚመስለው፡፡ ለምሳሌ በኢሬቻ በዓል ላይ ሁለት አይነት ነው የሚታይ የነበረው፡፡ የኦነግ ደጋፊዎች የኦነግን መለያ ባንዲራ ሲያውለበልቡ ነበር፣ በሌላ በኩል የአባገዳዎች ባንዲራም ታይቷል፡፡ የክልሉ ባንዲራም ራሱን ችሎ ነበር፡፡  
ስለዚህ አሁን በኦሮሚያ ያለው ሶስት አይነት ባንዲራ ነው ማለት ነው … 

እኔ የአባገዳዎች ባንዲራ ማለትም ጥቁር፣ ቀይ እና ነጭ ቀለማት በተከታታይ ያሉበት ባንዲራ እንዴት መጣ ብዬ ሽማግሌዎችን ለመጠየቅ ሞክሬ ያገኘሁት መረዳት አለ፡፡ ይህ ባንዲራ በሁለት ጎሳዎች (አካላት) ጦርነት መካከል በሠላም ለማለፍ የሚያሣዩት ምልክት ነበር፡፡ ከላይ ጥቁር ቀለም የሆነው በገዳ ስርአት ሽማግሌዎችን ይወክላል፤ ከአባገዳ ጀምሮ ያሉትን ይወክላል፡፡ ቀዩ ደግሞ እድሜያቸው ከ18-40 የሆኑ ወጣቶችን ይወክላል። ወጣትነት ትኩስ ሃይል መሆኑን ለማሳየት ነው፤ የወጣትነት እድሜ ስራ የሚሰራበት፣ ጦርነት የሚሳተፉበት እድሜ ነው፡፡ ነጩ ቀለም ደግሞ ህፃናትን ይወክላል፡፡ ህፃናት ገና ከፈጣሪ ስለመጡ ንጹሐን ናቸው የሚል ትርጉም አለው፡፡ በኦሮሞ ባህል ህፃናት እስከ 8 ዓመት እድሜያቸው በፆታ አይለዩም፡፡ ወንዱም ሴቱም ተመሣሣይ ፀጉር፣ ተመሣሣይ አለባበስ ነው የሚኖራቸው፡፡ 

የብዙ ሰዎችን ፍላጎት ስናይ፣ በክልሉ ካሉ ሶስት አይነት ባንዲራዎች የሚቀበሉት፣ የአባ ገዳዎቹን ይመስላል፤ ግን የህዝቡን ስሜት ህዝበ ውሣኔ ባልተካሄደበት ሁኔታ ማወቅ አይቻልም። የፌደራሉን ባንዲራ ያለመቀበል ስሜት የሚታየውም  ከዚህ  አንፃር ይመስለኛል፡፡ የፌዴራል ስርአት የኛን ጥያቄ ስላልመለሰ፣ የፌደራል ሠንደቅ አላማ አይወክለንም የሚል ስሜት ያለ ይመስላል፡፡

ታዲያ እንዴት ነው በአንድ አገራዊ ሠንደቅ ዓላማ  መስማማትና መግባባት የሚቻለው?

አስቀድሜ እንዳልኩት፣ ይህ አሁን መመሪያ ወጥቶለት በግድ ሊተገበር በታሠበው ሠንደቅ ዓላማና አርማ ላይ ህዝቡ ውይይት አላደረገበትም። በሌላ በኩል ሁሉም የፖለቲካ ሃይሎች በእኩል በሂደቱ አልተሣተፉም፡፡ ኢህአፓ፣ መኢሶን፣ ኦነግ፣ ኢሠፓ ሌሎችም በዚህ ሂደት አልተሣተፉም። እነዚህ ኢትዮጵያውን ናቸው፣ ደጋፊዎች አሏቸው፤ ነገር ግን በሠንደቅ ዓላማው ጉዳይ ውይይት አላደረጉም፡፡ በህገ መንግስቱ ላይም እንዲሁ። በሌላ በኩል፤ በረቂቅ ህገ መንግስቱ ላይም ሆነ በፀደቀው ህገ መንግስት ላይ ህዝቡ የራሱ ፍላጎት ስለመካተቱ የሚያንፀባርቅበት ህዝበ ውሣኔ አልተካሄደም፡፡ እንዳለ ወደ ህዝቡ ነው ፀድቆ የወረደው፡፡ የሠንደቅ ዓላማው ሆነ ሌሎች ችግሮች የሚመነጩት፣ አንደኛው ከዚህ አንፃር ነው፡፡ ህገ መንግስቱ ላይ ህዝበ ውሣኔ ካልተካሄደበት ስርአቱ ወይም ህገ መንግስቱ በህዝቡ ተቀባይነት እንዳለው ማረጋገጫ ማቅረብ አይቻለውም ማለት ነው፡፡ 

አሁንም የሚሻለው በህገ መንግስቱም ሆነ በሠንደቅ አላማው ጉዳይ ላይ የማሻሻያ ሃሣቦች ካሉ፣ ማሻሻያ ይደረግ የሚሉ አካላት ፊርማ አሠባስበው ቢያቀርቡና፣ ጉባኤ ተደርጎ፣ ለህዝብ ውሳኔ ቢቀርብ ነው፡፡ ሁነኛ መፍትሄ የሚሆነው ህዝበ ውሣኔ ማካሄድ ነው፡፡

በአሁኑ ወቅት በአዋሳኝ ድንበሮች እየተፈጠሩ ያሉ ግጭቶችና አለመግባባቶች መንስኤያቸው ምንድን ነው?

ችግር የተፈጠረው የፌደራል ስርአት መርህን ካለማክበር ነው፡፡ ሁሉም ብሔር ብሔረሰቦች ራሳቸውን በራሳቸው የማስተዳደር መብት በህገ መንግስቱ ተሰጥቷል፡፡ ይሄ ባለበት ሁኔታ ደግሞ በጋራ በሚዋሰኑበት ድንበራቸው ሊከተሉት የሚገባ መርህ አለ፡፡ የጋራ አስተዳደርና የግል አስተዳደር የሚባል መርህም በህገ መንግስቱ ተቀምጧል፡፡ ይሄን መርህ ተግባራዊ ማድረግ አለመቻል ነው አንዱ ችግር፡፡

የዲሞክራሲ ጥያቄም አለ፡፡ ህገ መንግስቱን የሚቀበሉ የፖለቲካ ድርጅቶች እስካሉ ድረስ የእነዚህ ድርጅቶች በማናቸውም መልኩ በምርጫ ተፎካክረው አስተዳደር መሆን የሚችሉበት ሁኔታ ካልተፈጠረ በስተቀር የፌዴራል ስርአቱ ችግር ላይ ይወድቃል። አጋር ድርጅቶች የሚያስተዳድሩት ክልልም ሆነ ኢህአዴግ በሚያስተዳድሯቸው ክልሎች፣ በነፃ ምርጫ ተወዳድሮ፣ የክልል አስተዳዳሪነት ስልጣን የሚያዝበት ሁኔታ እስካልተፈጠረና የገዥው ፓርቲ፤ ”የእኔ ፕሮግራም ብቻ ነው ተግባራዊ መደረግ ያለበት” የሚል አመለካከት ካልቀረ በስተቀር ችግሩ ሊፈታ አይችልም፡፡

በስፋት የሚታየው ድንበርን አስታኮ የሚፈጠር ችግር በህዝበ ውሳኔ እንዲፈታ ነው በመርህ ደረጃ የተቀመጠው፡፡ በዚህ መሠረት በሁሉም ቦታዎች እልባት የተሰጠ አይመስለኝም፡፡ ህዝበ ውሣኔ ቢደረግም ተግባራዊ ማካለል አለማድረግ ሌላው የግጭት መንስኤ ነው፡፡

አሁን መፍትሄው ምንድነው?

መፍትሄው ዲሞክራሲን ማስፋት፣ በህገ መንግስቱ የተቀመጡ መርሆችን  መተግበር ነው። ህዝበ ውሣኔ የተደረገባቸውን ጉዳዮችም በጊዜ መደምደም ያስፈልጋል፡፡ እነዚህ በጊዜ ካልተመለሱ የፌደራል ስርአቱ ጥያቄ ውስጥ ይገባል፡፡ 

ምናልባት ከእርስዎ  በኋላ በይፋ ለህዝብ አሳውቆ ሥልጣንን በመልቀቅ ረገድ አፈ ጉባኤ አባ ዱላ ገመዳ ሁለተኛው የመንግስት ከፍተኛ ኃላፊ ሳይሆኑ አይቀሩም፡፡ የእሳቸው በዚህ ወቅት ከሥልጣን መልቀቅ አንደምታው ምን ሊሆን ይችላል ?

በዝርዝር ለመናገር ይከብዳል፡፡ ምክንያቱም እሳቸው ማብራሪያ አልሰጡበትም፡፡ በውስጥ ያሉ ሁኔታዎችንም ማወቅ ባልተቻለበት ሁኔታ  ብዙ መናገር አይቻልም፡፡

የእሳቸው ከስልጣን መልቀቅ ለኢህአዴግ ወይም ለመንግሥት ብዙ የሚያጎድሉበት ይመስልዎታል?

ኦህዴድን ከመሠረቱት መካከል ዋናው ሰው ናቸው፡፡ ከዚህ በተጨማሪም ኢህአዴግ 1993 ላይ በተንገዳገደ ጊዜ ከታደጉት ሰዎች አንዱ ናቸው። ጦርነቱንም ከመሩት አንዱ ቁልፍ ሰው ናቸው፡፡ የኦሮሚያን አስተዳደር ከኦነግ ጋር ሆነው ከወሰኑ የኦህዴድ ሰዎች ዋነኛው ናቸው፡፡ በኋላ ላይም ኦነግ ከኦሮሚያ እንዲወጣ በማድረግ በኩልም ቁልፍ ሰው ናቸው፡፡ በኢህአዴግ ውስጥ በ1993 መከፋፈል በመጣ ጊዜ የእነ አቶ መለስን ቡድን ከታደጉት አንዱ ቀልፍ ሰው ናቸው፡፡ እስከ 1993 ድረስ ወታደር ነበሩ፡፡ ሜጄር ጀነራል ነበሩ፡፡ ወደ ሲቪል የመጡበት አካሄድም ትክክልና ህጋዊ አልነበረም፡፡ ለኔ እስካሁን ጀነራል ናቸው እንጂ ሲቪል አይደሉም፡፡ ምክንያቱም የጀነራልነት ማዕረጉን የሠጠሁት እኔ ነኝ፤ ማዕረጉንም ሊያነሳ የሚችለው ፕሬዚዳንቱ ነው፡፡ ያ ማለት እኔ ነበርኩ ማንሳት የነበረብኝ፡፡ 

በወቅቱ ጉዳዩ ለእርስዎ  አልቀረበም ነበር?

ፈፅሞ አልቀረበም፡፡ በዚያን ጊዜ የኢህአዴግ ማዕከላዊ ኮሚቴና ስራ አስፈፃሚም በጉዳዩ ላይ አልተወያየም፡፡ ይሄ የተደረገው በጠቅላይ ሚኒስትሩና በተወሰኑ ሰዎች ሊሆን ይችላል እንጂ በድርጅቱ ደረጃ በኢህአዴግም ሆነ በኦህዴድ ውስጥ ውይይት አልተደረገበትም፡፡ ነገር ግን ሰውየው የእነ አቶ መለስን ቡድን በመታደግ ጥሩ ሚና ነበራቸው። ከዚህ ባሻገር በፊንፌኔ ዙሪያ ኦሮሚያ ልዩ ዞንን በማቋቋም፣ በአዲስ አበባ የኦሮሞ ባህል ማዕከልን በማቋቋምም ወሳኝ ሚና ነበራቸው፡፡ የኦሮሚያ ዋና ከተማን ወደ አዲስ አበባ በማምጣትም ይታወቃሉ።

ከስልጣን ለመልቀቃቸው ምክንያቱ ምን ሊሆን ይችላል?

እኔ እንደሚመስለኝ የሶማሊያና ኦሮሚያ ግጭት ጉዳይ ብቻ አይደለም፡፡ እንደሰማሁት ከሆነ በአጠቃላይ በአካሄዶች አለመደሰታቸውና የህዝቡ ቅሬታ በአግባቡና በታሰበው መንገድ እየተፈታ አይደለም የሚል ቅሬታም እንዳላቸው ነው፡፡ ስለዚህ የግጭቱ ጉዳይ ብቻ አይመስለኝም፡፡ በኢህአዴግ ውስጥ ችግር እንዳለ በሚገባ የሚያመላክት ነው፡፡

*****

ምንጭ፦ አዲስ አድማስ 

​አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ ራሳቸውን ከኃላፊነት አነሱ!

ሰኞ መስከረም 28/2010 ዓ.ም 5ኛው ዙር የ3ኛ አመት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መደበኛ ስብሰባ ይጀመራል። ይህን አስመልክቶ የሪፖርተር ጋዜጣ ሁለት ጥያቄዎች አቅርቦልኝ ነበር። የመጀመሪያው ባለፉት ሁለት አመታት በሀገራችን ከነበረው አጠቃላይ ፖለቲካዊ ሁኔታ አንፃር ሲታይ “የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት የሚወክሉትን ሕዝብ በሚገባ እያገለገሉት ነው ወይ?” የሚል ነበር። ይህ ጥያቄ ምክር ቤቱ በሕገ መንግስቱ ከተሰጠው ስልጣንና ኃላፊነት አንፃር መታየት አለበት። በዚህ መሰረት የሚከተለውን ምላሽ ሰጥቼ ነበር፡- 

“ባለፉት ሁለት አመታት በተለያዩ የሀገሪቱ አከባቢዎች ተቃውሞና አድማ ተካሂዷል። ዜጎች ለተቃውሞ አደባባይ የሚወጡት እና የሥራ አድማ የሚጠሩት፤ አንደኛ፡- በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 30ና 42 ላይ በግልፅ የተደነገገ ዴሞክራሲያዊ መብት ስለሆነ ነው፣ ሁለተኛ፡- ዜጎች የነፃነት፥ እኩልነትና ፍትሃዊ ተጠቃሚነት ጥያቄ ስላላቸው ነው። ነገር ግን፣ ዜጎች ለተቃውሞ አደባባይ ሲወጡ የፀጥታ ኃይሎች በወሰዱት ከመጠን ያለፈ የኃይል እርምጃ የብዙዎች ሕይወትና ንብረት ጠፍቷል። ይህ ሁሉ የሆነው የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 55 መሰረት የተሰጣቸውን ስልጣንና ኃላፊነት በአግባቡ ባለመወጣታቸው ነው።” 

ሁለተኛው የሪፖርተር ጥያቄ ደግሞ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ያሉበትን ችግሮች በዘላቂነት ለመቅረፍ “በቀጣይ ምን መደረግ አለበት?” የሚል ነው። ለዚህ ጥያቄ የሰጠሁት ምላሽ በጣም አጭርና ግልፅ ሲሆን፣ እሱም “የምክር ቤቱ አባላት ለኢህአዴግ መንግስት ሳይሆን ለሕገ-መንግስቱ፣ ለሕዝቡና ለሕሊናቸው ተገዢ በመሆን ኃላፊነታቸውን በአግባቡ ይወጡ!” የሚል ነበር። 

አዎ… እያንዳንዱ የሕዝብ ተወካይ ያለው ምርጫ የመሆንና ያለመሆን ምርጫ ነው። ለፌደራሉ መንግስት ተገዢና አገልጋይ መሆን ወይም ለሕገ-መንግስቱ፣ ለሕዝቡና ለሕሊናው ተገዢ መሆን። የፌደራሉ መንግስት በአንድ ወገን፣ ሕገ-መንግስቱና ሕዝቡ በሌላ ወገን ሆነው ተለያይተዋል። ስለዚህ አንድ የምክር ቤት አባል ለፌደራሉ መንግስት እና ለሕገ መንግስቱና ለሕዝቡ እኩል ተገዢና አገልጋይ ሊሆን አይችልም። 

ትላንት እኩለ ሌሊት ላይ “የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ ራሳቸውን ከኃላፊነት አንሱ” የሚል ጭምጭምታ ስሰማ ብዙም አልገረመኝም። ምክንያቱም በሀገራችን ካለው ነባራዊ ሁኔታ አንፃር አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ ሆኑ ሌሎች የምክር ቤቱ አባላት ያላቸው ምርጫ አንድና አንድ ነው። እሱም ኃላፊነታቸውን በፍቃዳቸው በመልቀቅ ራሳቸውን ከፌደራል መንግስቱ ማግለል ነው። 

አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ በራሳቸው ፍቃድ ስልጣናቸውን የለቀቁበት ምክንያት በዋናነት በኦሮሚያና ሶማሌ ክልል መካከል በተፈጠረው ግጭት የሀገር መከላከያ ሰራዊት ጣልቃ-ገብነትን በመቃወም እንደሆነ ተሰምቷል። በእርግጥ የሶማሌ ክልል ልዩ ፖሊስ በምስራቅና ደቡብ ምስራቅ ኦሮሚያ ነዋሪዎች ላይ እየፈፀመ ያለው ጥቃት በአስቸኳይ መቆም ያለበትና ይህ እንዲሆን የፈቀዱ የክልሉ መንግስት ኃላፊዎች በሕግ ተጠያቂ መሆን አለባቸው። የሀገር መከላከያ ሰራዊት ሁኔታውን ለመቆጣጠርና የዜጎችን ሰላምና ደህንነት ለማረጋገጥ ጥረት እያደረገ አይደለም። በመሆኑም የሶማሌ ክልል ልዩ ኃይል በማንአለብኝነት ከ200ሺህ በላይ ዘጎችን ሲያፈናቅል ከ200 በላይ ደግሞ ገድሏል። በዚህም እንደ ምክር ቤቱ አፈ-ጉባዔ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 55 ንዑስ አንቀፅ 8 መሰረት “የፌደራሉ መንግስት፤ የሀገርና የሕዝብ መከላከያ፣ የደህንነትና የፖሊስ ኃይሎች የዜጎችን ሰብዓዊ መብቶች ሲጥሱና የሀገር ደህንነትን የሚነካ ተግባር ሲፈፅሙ ተከታትሎ ማጣራትና አስፈላጊው እርምጃ እንዲወሰድ ማድረግ” አልቻልም። በመሆኑም፣ አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ ለሕገ መንግስቱ፥ ለሕዝቡና ለሕሊናቸው ተገዢ በመሆን ራሳቸውን ከኃላፊነት ከማውረድ በስተቀር ሌላ ምርጫና አማራጭ የላቸውም።    

ከዚህ በተጨማሪ፣ ላለፉት አስር አመታት ሕገ መንግስቱ የተደነገጉ መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶችን ሙሉ በሙሉ በሚጥሰው የፀረ-ሽብርተኝነት አዋጁ አማካኝነት 1405 የሚሆኑ የፖለቲካ መሪዎች፥ ጋዜጠኞች፥ ጦማሪያን፥ የመብት ተሟጋቾች፥ የሃይማኖት መሪዎች፣….ወዘተ ተከሰው በእስር የማቀቁና እየማቀቁ ባለበት ሀገር ለሕገ መንግስቱ ተገዢ መሆን አይቻልም። ባለፉት ሁለት አመታት ብቻ በተለይ በኦሮሚያ፥ አማራና ደቡብ ክልሎች ዜጎች መብትና ነፃነታቸውን በመጠየቃቸው ብቻ ብዙ ሺህዎች ለሞት፥ እስራትና የአካል ጉዳት ሲዳረጉ፣ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 55(16) በተሰጠው ስልጣንና ኃላፊነት መሰረት ይህን የሰብዓዊ መብት ጥሰት ማስቆም የተሳነው ምክር ቤት ተገዢነቱ ለአስፈፃሚው አካል እንጂ ለሕገ መንግስቱ፥ ለሕዝቡ ወይም ለሕሊናው አይደለም። ስለዚህ ሌሎች የምክር ቤት አባላትም ልክ እንደ አፈ-ጉባዔ አባዱላ ገመዳ ለሕገ መንግስቱ፥ ለሕዝቡ ወይም ለሕሊናቸው ተገዢ በመሆን የሀገር መከላከያ ሰራዊት እና የደህንነትና የፖሊስ ኃይሎች በዜጎች ላይ ከሚፈፅሙት የሰብዓዊ መብት ጥሰትና የሀገር ደህንነትን ከሚያናጋ ተግባር እንዲቆጠቡ ለማድረግ የበኩላቸውን መወጣት አለባቸው። 

“Ruler who has a care of the constitution should invent terrors” Aristotle 

We have next to consider what means there are of preserving constitutions in general, and in particular cases. In the first place it is evident that if we know the causes which destroy constitutions, we also know the causes which preserve them; for opposites produce opposites, and destruction is the opposite of preservation. 
In all well-attempered governments there is nothing which should be more jealously maintained than the spirit of obedience to law, more especially in small matters; for transgression creeps in unperceived and at last ruins the state, just as the constant recurrence of small expenses in time eats up a fortune. 

The expense does not take place at once, and therefore is not observed; the mind is deceived, as in the fallacy which says that ‘if each part is little, then the whole is little.’ this is true in one way, but not in another, for the whole and the all are not little, although they are made up of littles. 

In the first place, then, men should guard against the beginning of change, and in the second place they should not rely upon the political devices of which I have already spoken invented only to deceive the people, for they are proved by experience to be useless. 

Further, we note that oligarchies as well as aristocracies may last, not from any inherent stability in such forms of government, but because the rulers are on good terms both with the unenfranchised and with the governing classes, not maltreating any who are excluded from the government, but introducing into it the leading spirits among them. 

They should never wrong the ambitious in a matter of honor, or the common people in a matter of money; and they should treat one another and their fellow citizen in a spirit of equality. The equality which the friends of democracy seek to establish for the multitude is not only just but likewise expedient among equals. 

Hence, if the governing class are numerous, many democratic institutions are useful; for example, the restriction of the tenure of offices to six months, that all those who are of equal rank may share in them. Indeed, equals or peers when they are numerous become a kind of democracy, and therefore demagogues are very likely to arise among them, as I have already remarked. 

The short tenure of office prevents oligarchies and aristocracies from falling into the hands of families; it is not easy for a person to do any great harm when his tenure of office is short, whereas long possession begets tyranny in oligarchies and democracies. For the aspirants to tyranny are either the principal men of the state, who in democracies are demagogues and in oligarchies members of ruling houses, or those who hold great offices, and have a long tenure of them. 

Constitutions are preserved when their destroyers are at a distance, and sometimes also because they are near, for the fear of them makes the government keep in hand the constitution. Wherefore the ruler who has a care of the constitution should invent terrors, and bring distant dangers near, in order that the citizens may be on their guard, and, like sentinels in a night watch, never relax their attention. He should endeavor too by help of the laws to control the contentions and quarrels of the notables, and to prevent those who have not hitherto taken part in them from catching the spirit of contention. No ordinary man can discern the beginning of evil, but only the true statesman. 



Source: Politics – Aristotle, Tran. by Jowett, B. BOOK_5|8 VIII, Page 108 – 109

በጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ የኦሮሞ ተወላጅ በሆኑ መምህራን ላይ የተፈፀመው በደል – ከራሳቸው አንደበት!

የአዲስ አድማስ ጋዜጣ ባለፈው ሳምንት “ከ60 በላይ የጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ መምህራን “ከለላ ይሰጠን” አሉ” የሚል ዘገባ ማቅረቡ ይታወሳል። በጉዳዩ ዙሪያ የተጠየቁት የትምህርት ሚኒስቴር ኃላፊ አቤቱታው ቀርቦላቸው እንደነበር ገልፀው ከመምህራኑ ጋር በመወያየት ወደ ስራቸው እንዲመለሱ “መስማማት” ላይ መደረሱን ዘገባው ያስረዳል። ነገር ግን፣ መምህራኑ ያቀረቡት “ለደህንነታችን እንሰጋለን” የሚል አቤቱታ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ከመምህራኑ ጋር በሚያደርገው ውይይት የሚፈታ አይደለም። ምክንያቱም፣ 60 የዩኒቨርሲቲ መምህራን መንግስት ከለላ እንዲያደርግላቸው የሚጠይቁበት ምክንያት ከዚህ ቀደም በደህንነታቸው ላይ የተቃጣው አደጋ ስለነበረ ወይም ደግሞ በቀጣይ ጥቃት ይፈፀምብናል የሚል ስጋት ስላደረባቸው ነው። 

ጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ

ስለዚህ ትምህርት ሚኒስቴር ሆነ የጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ በጉዳዩ ላይ ከሰጡት አስተያየት በተጓዳኝ፣ ጥያቄውን ያቀረቡት መምህራን በጉዳዩ ላይ ሃሳብና አስያየት መስጠት አለባቸው። በዚህም ሕዝቡም ሆነ መንግስት በጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ ያለውን ነባራዊ ሁኔታ በአግባቡ አውቆ ለጥያቄው በተገቢው ሁኔታ ምላሽ እንዲሰጥ መምህራኑ በተግባር የታዘቡትንና ከመንግስት ከለላ የጠየቁበትን የደህንነት ችግር በዝረዝር ማወቅ ያስፈልጋል። በዚህ መሰረት መምህራኑን በማነጋገር በጉዳዩ ላይ ሃሳብና አስተያየት እንዲሰጡ ጠይቀናቸው ነበር። እነሱም ከጅግጅጋ ዩኒቨርሲቲ፣ ትምህርት ሚኒስቴር እስከ ኦሮሚያ ክልላዊ መስተዳደር ድረስ ያለፉበትን ውጣ-ውረድ በዝርዝር የሚያስረዳ ፅሁፍ በኦሮምኛ ቋንቋ በመፃፍ ለEthio-think-thank ድረገፅ ልከዋል። እኛም ፅሁፉን እንደወረደ ለአንባቢያን አቅርበንዋል። 


RAAGAALEE BU’UURAA KAN RAKKOO UMMATA OROOMOO MAGAALAA JIGJIGAAFI NAANOO ISHEE IRRAA GA’EE MUL’ISU.

IRRA GUDDEESSAN KAN BARSIISOTAA FI HOJJETTOOTA BULCHIINSAA YUUNIVERSITII JIGJIGAA KAN FULBAANA 02-09/2010


I. Ragaa Walii galaa

Akkuma beekaamu lolaa dangaa irratti banamee jiru ilaalchisuudhaan rakkoon aadda addaa bahaa oromiyaa ,  jigjigaa fi naannoo ishiiitti mula’achuun isaa akka biyyatti ni beekama.  Keessummaayyuu gaafa fulbana 2/2010  irraa eegalee jiraattota oromoo kan magaalaa jigjigaa  (kellaa ykn ganda 07) jiratan irratti saamichaa, reebichaa fi qabeeyna barbadeessuun  jalqabeera.

Gaafa fulbaana 3/2010 ganama dafqaan bultoota oromoo kan bufaata konkolaata jigjigaa keessaa dalagan hundaa daguuganii konkolaataadhan fuudhatanii deemaniiru. Kana malees kanneen karaa irratti argaman hundaa reebuun gara mana hidhaatti guuraniiru, kana fan immoo konkolatadhan bakka hin beekamnetti guuratti turan. Kan du’anis hedduudha.

Guyyuma kana waaree booda immoo humni adda naannoo kanaa  mana irra naanna’uudhaan oromoon jiraa jedhaanii gaggaafachuu eegalan . Dargaggootni somaalii magagala jigjigaas bakka hundattii  oromoota irratti dhagaa darbachhu egaalanii jiran.  Fakkeenyaaf, konkolaataa nama du’e awaalanii bakka kidanemihret jedhamuu irra ddebi’uutti jiru caccabsuudhaan ummata saba biraallee dabalatee rebuudhaan adda tamsaasaniiru.

Hata’umalee nuti  barsiisotni oromoo kan jigjigaa yuuniversitii fi oromoonnii magaglaa jiraatan kun hanga ammattillee eegumsaa fi wabii tokkollee kan hin arganne tu’uu isaa bulchiinsii mootummaaa naannoo oromiyaaa beekuu qaba.

Kana malees eejjennoonifii ibsii mootummaan federaala kaaraa midiyaalee adda addatiin uumataf  ibsaatti jiru illee kan lafa hin geenyeefii gamaa motummaa somaleetiin hanga fuulbaana 8titti  hojiirraa kan hin oolleefi gochaan buqqisaanii arii’uullee kan itti fufe  ta’uusaa akka nuuf beektan barbanna. 

Dabalataniis meeshaaleen keenya itti jiraannuu akka manca’ee, amileen hoji keenyaa fi jiruu keenyaallee kan bade ta’uu isaa isin hubachiisna.

Hunda ol nuti barsiisotniifi hojjettotni yegguu baqannutti bakka adda addatti kan rakkachaa jirufi maatiin keeny achitti afan illee rakoo gudda keessa akka jiran isin hubachiisuu barbanna.

II. Armaan gaditti taatewwan rawwatan hundaa tokko tokkon ibsineera;

Fulbaana 3/2010

Ganama keessaa naannoo saa’a 4 irraa eegalee dargaggoonni fi milishootni somalee gurmaa,uudhaan mannee irraa naanna,uudhaan oromoota baasaati gadi kennaa jechaa dhagaa manarratti darba turan. 

Kana ilaalchisees jiraattotni sablammotaa biro walitti qabamuun gara waajjira gandaa 06 deemuun yemmuu iyyatanitti, aangowwan/bulchinsi gandichaa dhimmi kun isiniin kan ilaallatu mitii oromoota isin walin jiruu dabarsati dargaggota kanaaf kenna jechuun deebi kennaniru.

Fulbaana 4/2010

-Barsiisaan qabamee reebameera, mataa isaatti shugguxii qajeelcuun gara mana hidhattis geefaammera. Boodarratti birmanna bulchiinsota yuniversitii jigjigaatiin fudhamee gara mooratti geefamuu danda’eera.

-Guyyuma kana  barsiisan oromoo hundinuu socho’uufi gadi ba’uullee waan hindandeenyeef qaamota yuniversitii hogganutti bilbilachuun magaala keesaa basanii gara mooraa yuuniversitichaattii akka nu fudhatan gaafachaatti turre. Kana booda galgala keessa sa’a 1:00 irraa eegalee konkolattotni yuniversiti jigjigaa magaala kessa nanna’uudhaan barsitottaafi maati isaani gara mooratti galchuu dhan dormii kennufin lubbuu isaani barareera. Kana keessaatti daa’immaniifi hadholee dabalatee nyaatafi uffata halkaniillee osoo hin qabatin rakkoo guudda keessa galaniiru.Qorrafi rooba ammatafis saaaxilamaniru.

Fulbaana 5/2010

  • – ganama yuuniversitichi cireebarattotaa iraaqoodun nu  nyaachisuu danda’eera,
  • -warren tikeeta xiyaara argataniifi immo hanga buufata xiyyaaratti geggessun kan gargaare ta’uuisaa,
  • -Guyyuma kana waaree booda sa’aa saadet irraa eegalee kiliniki barattoota mooraa keessaa jiruu haala hin beekamneeen gubachhuu yeroo eegalutti barsiisotnii walitti guuramanii Block itti aanuu keesa jiraan naassuufi dhiiphina guddaa keesaa kan galan ta’uu isaaa,
  • _ yerumaa sanatti humni baalaa ibiddaa waamamuun ibiddicha kan dhaamse ta’us, humni liyyuu policy somalee carra kanatti fayyadamuun mooraa kan seene ta’uu isaa,
  • -kana boodas akkumaa duraan shakkameetti barsiisota kunnin mati isaani walin dormii gadi dhiisanii akka ba’an erga godhanii booda, roobba cimaa ture keessaa da’ima isaanii walin dhoqqee irra tessisuun kilinika kana kan gube isin keesaa jiraa baasaa jechuun moobayila isaani irraa guuruun sodaachisaa gara mana hidhaatti guuruf yemmuu yaalannitti qaabni bulchiinsaa yuniversitichaa olaanaan bakka sanatti argamuun kadhaa guuddaa booda baraaruu danda’eera.
  • -yeroo barsisotni kun dhoqqee keessaa teessifamanii gaafatamaa jiruttis hojjettotnifi barsiisotni saba biraa kan yuunversitii jigjigaa hundii yeroo hojii baan sanattii foddaa konkolataa keesaan ilaala fi gaddaa turan. Kunimmoo gochaa suukkannesa barsisota ormomofi maati isaani irratti raawwatedha.
  • -Gochaan kunillee ammilee barsisota kana irrattii miidhaa guddaa kan fide ta’uun isaa ni beekama.

Fulbaana 6/2010

Guyya kana namoota isaanii gara dormii barsiisotni keessa jiraniitti erguun akka basasan gochuun barsiisota irratti soda guuddaa uumaniiru.

Magalaa keessa deemuunillee namoota mana nutti kiressee doorsisuun bakka jarri jiraan nutti himaa jechuun rakkisaa turaniiru.

Guyyuma kana barsiisonni fi hojjettotni bulchinsa  dura baqatanii finfinnee senan  gara waajjiraalee oromiyaa deemuun dhimma kana hubachiisaniiru.

Fulbaana 7/2010

Guyyaa kanas barsiisota manatti hafan barbaaduudhaan isiin oromootaa koottaa ba’aa jechuudhaan   Namoota saba biraa ta’an sodaachisaani qarshii akka kennanuf taasisani jiru.

Bakka barsiisota argachuu hin dandenyetti immoo mana isaan kessa turan cabsun samaniiru, maatii isaani achitti hafanis reebaniiru, boossisanirus…..

Fulbaana 8/2010

Hanga guyya kanaatti barsiistonni heedduun  xiyyaara fayyadamuun finfinnee seenuu  danda’aniru.

Barattoota mooraa sana keessatti hukkamsamani turanif yuniversitiin konkolaata mijeessuun gara magaala hararritti akka socho’aan  tasiseera.

Baqattootnii baqatanii finfinnee seenan kunniin gara waajjiiralee oromiyaa deemudhan galma’aanii iyyata isaanis ibsataniru. Battaluma sanattii koree lama hundeessuun tookko gara biiroo barnoota oromiyaa( Dr. Tolaa Bariisoo) tiifi tookko immoo gara Ministeera barnootatti (Dr.Samu’eel Kidaaneetti) deemmuudhaan haala nuti keessa jiruu fi kanaboodallee gara sanattii deebinee hojjechuu akka hin dandeenyeefi gara yuuniversitii oromiyaa keessa jiranuuttillee akka nu jijjiran iti himneerra.

Qaamni kunis qaamoota federalaa waliin mariyatee hatattaman deebii kennuuf  fulbaana 9/2010 tti beellama qabate ture..

Fulbana, 09/2010

Guyyaa kanatti ministerri barnootaafi qamootni olaanon DH.D.U.O waliin ta’uun deebii atattamaa kennuf akka toluuf jecha Bulchiinsaa Yuuniversitiicha keessaa itti aanaa presidaanti chaa kan ta’an obbo Sahala Hajii tifi kan gama paartii Ethiopia somale keessaa immoo gorsaa presidenti Naanoo sana kan ta’an Obbo Ummaar nama jedhaman affeerun isaani ni beekama. Yaadni gama yuuniversititin jirus kana booda eegumsiifi deggersi guuddan akka barsiisotaa buqqan kanaf  tasifamu ibsuun waada galun isaani ni beekama. Kan gama Paartii somaali immoo mootumman kana boodaa dhibbantaa dhibbaan (100%) nageenya naannoo sanaa ni mirkaneessaa jechuun dhaamsa qabatanii dhufan dabarsuun osoo daqiquma 15n illee hin turiin obbo Abdi Mohammad omar finfinnee waan dhufanif jecha isaan simachuuf nu dhiisanii ba’aniiru.

Bakka bu’an gama ministerera barumsaatii dhufan Dr.Samu’eel (Deta) nis yaaduma kanafi yada mumichi ministeera akka labsiitii dabarsee kan nageeyni naannoo sana ni mirkanaa, qaabni rakkoo kana uumes seeratti ni dhiyaata jedhuu guduunfuun nutti himan.

Kanatti aansudhanis gaaffii barsisaan rakkoo hawwasummaa, dinagdeefi nageenyaa waliin wal qabsiisun kaasefis Dr. Samu’eel dhimma isaani ol ta’ee waan ta’eef qaama ilaallatuu waliin dubbatanii deebii nuuf kennuuf koreen barsiisota keessa akka filatamuufi torban itti aanuutti akka isaan qunnamuu kallattii kaa’uun xumuranii ba’aniiru.

Fulbana, 15/2010

Guyyaa kana koreen barsisotaa gara Wajjira ministeera barnootaa deemudhaan yeroo gaafatuttii kabajamoon Dr. Tilaye (Ministeera) fi Dr. samu’eel waliin ta’uun yadaa jaarsummaafii gorsa fakkatu nuuf kenaniiru. Kan isaan jedhanis biyyi kun biyya Sirna Federalizimii tiin bultu waan taatef yoo rakkoon hagam jiraateyyuu nama kaminis ta’u barsiisaa bakka tokko irraa bakka biraattii jijiruun hin danda’amu. Yoo kun ta’ee sirnichi ifumaan ifatti diigamuu isaati nuun jedhan. Kanafis isin hundi bakkumaa jeequmsi jirutti deebitanii hojjettu, eegumsis gama mootumma somaaleeefi federaalatiin isinif godhama jechuun yaada isaanii kan namoomaa dhiisanii isaa kan siyaasa boriifi fuulduraa nuuf ibsuun isaanii abdii kan nu kutachiiseefi soodaa gudda kan nu keesaatti uume ture. 

Yaaduma kana qabachuudhaanis guyyuma kana sa’a booda gara waajjira Mootummaa nannoo oromiyaa deemnerra. Bakka kanatti immoo dhimma iyyannoo ummataa kan ilaallatu biroo lakkofsa  107 yeroo seenuutti nagaa nu gaafachuun dhimma keenya nu gaafatani, nus waan uumame hunda boo’ichaa waliin itti himne. Kana boodas deebin isaan nuuf kennan bakkuma dhufnetti deebi’uu akka qabnuufi yoo ta’uu baate immoo bakka buufata uummanni buqqa’e e iitti gargaaramaa jirutti (Adaamaafi Harar) deemnee akka galmoofnu ture. Kanattis gaddudhaan gara obbo Lammatii nu dabarsaa yeroo jennutti isaanin argachuu akka hin dandeenye nuuf ibsaan. Kana booda nutis gargar facaanee.  kaan finfinneetti kaan immoo gara adda addaaitti.

Fulbaana 15-22tti 

Deebiin tookko illee, qarqaarsi tokko illee nuuf hin godhamnee, Hireen keenyas hin murtoofne

Har’a fulbaana 22 kanattis deebiin nuti karaa waajjira DH.D.U.O tin arganne inni dhumaa yoo jiraate,  rakkoo kana furuuf mootummaan naannoo Oromiyaa baayyee kan muddamee hojjechaatti jiru ta’uu isaatii. Haaluma kanannis barsiistonni baqanne (buqqaane) hundi Yuuniversitiidhumaa jigjigaatti deebi’uu akka qabnuu Dr. Abiyyii Ahimad dubataniiru. Kanuman wal qabatee dhimmi barattoota oromoo kan yuniversitii jigjigaa hanga ammatti deebii kan hin argatiniifi ministerri barnootaa marii irratti gochaa kan jiru ta’uun isaa ibsamera. 

Guyyaa boris qaamonni federalaafi bulchitootni naanoo lammaani dhimma kanaf finfinneetti akka mariyatan odeffannoon ni jira.

Hubachiisa!

Xumura irratti barsiisotaafi barattoota oromoo kan yuuniversitii jigjigaa irratti soda guddaa kan ta’e haala yuuniversitichaa osoo hin taane haala magaalaafi naanno ishe keessatti ta’aatti jirudha. Nageeynii mooraa keessaa polisii federalatiin eegamuu danda’a, garuummoo ilaalchi amma yeroo kanatti uummata keesatti uumame sun kan uummaticha ibsu ta’uu batus madaafii jibbiinsa guddaa sammuu umatichaa kessatti kan uume ta’uun isaa shakkii kan hin qabnedha.  Nuti barsistonni kan jiraannu umata waliinidha. Kan barsiisnuus uumatuma sanafii sablammoota achi jiraatanudha.  Hanga tasgabiinifi nageenyi uummata gidduutti hin deebinettimoo nuf soda guddaadha.

Dhuma irratti jalqaba eegalee hanga har’atti hordoffiifi qarqaarsa yuniversitiin jigjigaa nuuf godheeef maqaa ummata oromootin fi keenyaan guddaa gudaa isaa galateefaanna.

Finfinnee, Fulbaana 22/2010

​”The Amhara Psychology” by BefeQadu Hailu

To begin with less controversial fact, today’s Amhara is not exactly what it is referred in old historical scripts of the country (Ethiopia). It has mostly been used to refer to the Christians, and also, to mean ‘good people’. It is also used seldom to mean Amharic speaking people. But, all of these are when the Amharic speaking people use it; for example, Oromos used to say ‘Sidama’ to refer to the Amhara. There are many people who still use the phrase ‘Afaan Sidama’ to say ‘Afaan Amhara’. EPRDF’s ethnic federalism definded Amhara as the people who are residing in Northern Shoa, Gojjam, Gondar, Wollo, and also people currently residing in other regions whose parents are originally from these places.

BefeQadu Z. Hailu (በፍቃዱ ሃይሉ)

To know how Amharic language evolved would help us learn how the people, who are currently considered as ‘Amhara’, have reached here. Even though it is second largest “ethnic group” (population wise), Amharic is most spoken in Ethiopia. Yet, it is not oldest langauge in the country. Legend has it that it was in Shoa, in the 13th Century, that the language was first born. Others say it was first spoken by ‘Amahara Sayint’ people as early as seventh century. Either way, the language is younger than Cushitic languages that include Afaan Oromo and Somali and also than most Omotic and Nilo-Saharan languages.

How does it grow larger and faster? Who are the people who are speaking it now? There are many possible answers for the first question. One of the possible and not controversial answers is that its adoption by the ruling elites has contributed to its quick growth. For the second question, we can certainly speak about the fact that the first people who started to speak Amharic used to have other languages as well. So, we can deduct a conclusion that may not please people who define ethnicity based on only language. This is because the birth and expansion of Amharic language proves the fore fathers of the current Amharic language speakers will happen to have another ethnicity according to language-based definition of ethnicity.

Scholars say Amharic is a child of Ge’ez, currently dying Semitic language; but, also say its syntax has similarity with Cushitic languages such as Afaan Oromo. The likes of Donald Levin suspect, while trying to explain how the Semitic language could have Cushitic syntax, ‘Amharic maybe created when the Oromo try to speak Ge’ez’. It maybe true. Bahru Zewdie has also written that ‘Amharic has more words derived from the Cushitic Afaan Oromo instead of its presumed parent language Ge’ez’. 

Amharic language became official language of Ethiopia’s rulers since the 19th century, during the reign of Emperor Theodros II. Before that, Ge’ez used to be the official language of the rulers even to have their stories recorded. The adaptation of Amharic language as an official language of state has advantantaged the language’s expansion. In the Imperial Ethiopia, the central source of legitimacy was Orthodox Christianity. Added to that, to speak Amharic language became a necessity as Amharic was promoted to be the official language.

So, people – whatever their ethnic background is – have to be Christians and speak Amharic to have the maximum chance of taking over leadership. (The exceptions won’t count here. In the Yejju era (also called as ‘Era of the Princes’) Afaan Oromo is said to have become language of the palace; and before that, Gondar royalities had adopted Catholic Christianity. Both lived short. During Emperor Menelik II’s reign, King of Jimma, Abba Jifar, could keep his faith of Islam and submitted to the King of Kings. But, no similar diversity has ever been experienced before and after.) 

But, since Orthodox Christianity is the main factor to seek royality (and also maybe because the current Tigray region is where the state was founded), Tigrians have shares in leadership regardless of their language difference. This makes Christianization a factor of eligibility to rule. To communicate effectively with the central ruling elite, it also needs one Amharanize oneself. Thus Amharanization often involved both Orthodox Christianization as well as Amharic language skills. Accordingly, people of any ethnic background Amharanize themselves as they get close to the ruling elites’ inner circle. 

Amhara people speak of their birth place (saying I’m Gojjamé, Gondarré, Showayé or Wolloyé) when they are asked about their identity; other ethnic groups such as Oromo and Somali speak of their tribal family roots (AKA gossa) or that they are Oromo or Somali to tell their identity. This is an implication that the Amhara do not have direct familial (tribal) line but mixed background.

Now, there is a society (or, an ethnic group) that is identified as Amhara. And, this Amhara have a common psychological make up that keep them together. This common psychological make up is usually pride. The source of this pride is the long standing narration of heroism and leadership opportunity they had. They do have strong sense of ownership to the state. They make proud of the fact that they had central role in forming the Ethiopian state. And, therefore, they don’t like critics of the way Ethiopia is formed. They hate anyone who hates the Imperial rulers and dislike who doesn’t like the state.

The Amhara Privilege

Because Amharic is official for at least the past 200 years, the Amhara are advantaged by getting the ultimate chance to determine (participate in determining) the fate of the country. Currently, in this ethnically federalized republic, Amharic is spoken in almost every corner of the country. Amharic speaking people are privileged to easily communicate in all towns existed in Ethiopia better than any other language speakers. In fact, many Amharas reject this privilege as non existent only because all Amharic speaking people are not Amharas. 

The Amhara Challenge

As privileged as Amharas are in the past historical events and its legacies, they are also victims of its short falls. All Amhara people were not members to the royal members. Many were just ordinary people who tilled the land of the the lords. However, the revolution of 1974 which has thrown away the Imperial system has also came up with a narration that blames the Amhara for almost everything. Amhara became the antagonist of the new narration. Given the history of the people, Amhara people are most dispersed of all. They have communities in every other ethnically categorized new regiones. They are often victims of displacement and are viewed as settlers. The history they make pride made them victims in a contrary interpretation.

Cross Roads…

The Amhara Psychology – the pride in the way the republic was founded and in the role they had to – kept many of Amharas rejecting the Amhara nationalism in an ethnonationalist federation. But, the Amhara challenge made it a necessity to forge a nationalism. In addition, Ethiopian nationalism claims of the Amhara is criticized to be a camouflage to keep the interests of the ethnic group. However, the challenge is the way the ethnic group is created. It has no straight familial (tribal) line which can make members associated with and protective of. So, it needs different approach to convince the Amhara take its part in the federal members competitio and limit affairs in regional issues when necessary. 

Amhara people are said to be extremely individualist than collectivist which ethnonationals need to survive. Newly growing Amhara nationalists so far failed to define the social psychology, history and demands of Amhara people. There is no single book so far published with the title ‘History of Amhara’. And no pragmatic Amhara nationalism is formulated so far. This has posed a challenge in identifying the very way Amahara nationalism, without destroying the social tendency of individualism, should be established to keep the benefits of the people while helping it live with others in harmony.


Source:- BefeQadu Z. Hailu Facebook Page

Children Delight in Tales on Wheels

By Adeyabeba Bekele

ADDIS ABABA, Sep 20 (IPS) – The middle of September marked the beginning of Meskerem, the first month, the beginning of a new year, just after the girls dance in Tigray to mark the end of the rains and the coming of the summer in a ceremony called Ashenda. Children in Mekelle and other parts of this region in northern Ethiopia had added reason to rejoice.


As the girls danced, beating small drums and clapping, two donkeys appeared, draped with colorful national and regional flags and pulling a bright yellow cart. This arresting sight seized everyone’s attention, especially the children whose excitement grew when they found out the cart was full of books for them. 

The United Nations Children’s Fund estimates that just 45 percent of Ethiopian children attend school because their parents are too poor to pay even nominal fees or buy basic school supplies. UNICEF reports that 62 percent of males between the ages of 15-24 are literate; for females, this number drops to 39 percent. 

In rural Ethiopia, a majority of schools have very limited facilities, and a library in a primary school is an almost-unheard-of luxury. 

Yohannes Gebregiorgis, the founder of the Ethiopian Books for Children and Education Foundation (EBCEF), was himself born in the rural town of Negelle Borena in1951, but was one of the lucky few able to attend school. He emigrated to United States in 1982, where he trained as a librarian and worked for a time at the San Francisco Public Library. 

“I thought of my country’s children often,” he says. “In summer, when the American children made a long list of the books they were reading, I knew that Ethiopian children were playing with rag balls and tin cans.” 

Yohannes came established his foundation to bring books to Ethiopian children and Donkey Mobile Library is one of the EBCEF’s projects. The first mobile library was set up in the central Ethiopian town of Awassa in 2005, where it provoked just as much excitement as the latest donkeys’ arrival in Tigray. 

Inside the cart pulled by the donkey, there are 40 stools. The cart also contains new and secondhand books provided by EBCEF, which children can borrow or read on the spot. 

In the middle of the cart, there is food and water for the two donkeys. The library has just two staff; one attends to the donkey, the other to the books. The library assistant sometimes reads aloud for the children, but most of the mobile library’s patrons choose a book for themselves and sit on a stool to read it along with their friends. Even very young children, under five years old, perch seriously on stools looking at the pictures if they don’t know how to read. 

“The children were very excited about the opening of the library,” Yohannes said, “but they were thrilled to witness the beautifully decorated donkey pulling a colorful box full of children’s books. It was a new experience for all members of the town and a memorable day for me.” 

Yohannes was winner of the CNN Hero Award winner of 2008 for his work promoting reading amongst children. The foundation has shipped tens of thousands of books to Ethiopia, some donated, others paid for from the proceeds of a children’s book Yohannes published in 2002. Another book he has written, called Tirhas Loves Ashenda, was distributed freely to the children on the opening day. 

That this latest book is written in English and the local language, Tigrigna, only added to the pleasure of the children. Most of the other books are in Ethiopia’s national language, Amharic, or in English. 

Janet Lee, a professional librarian from the United States who volunteered to help launch the mobile library. 

“It is important for all children to have access to books. Every child has different interests at each stage of his or her life and by reading and gaining knowledge the child has the opportunity to explore these different interests and build upon them,” she told IPS. 

“Developing a reading habit helps to improve overall literacy and life skills. The child should gain literacy in his/her first language (mother tongue) and then gain strength in other commonly used languages. Multilingualism is a benefit for a fulfilling life and for career aspirations.” 

Lee also brought along donated books and computers for a more conventional youth library being set up in a building donated by the Mekelle city administration. 

The Donkey Mobile Library goes out every day – save Sunday – from 9 am to 4 pm, sometimes to a designated spot in the village where children can easily find it, sometimes to the school compound. Some of households have library cards so children can borrow books to take home; other children borrow books that their teachers take responsibility for. 

Twelve-year-old Regat is in grade seven. “I like reading, and there are so many beautiful books. My favorite books are in Amharic, but I like to read books in English and Tigrigna also.” 

EBCEF, also known as Ethiopia Reads, is operating a half-dozen mobile libraries bringing books to rural children eager to read. The foundation has also set up 11 conventional libraries, mostly serving schools. 

(END/2010) 
****
Source: IPS