Tag Archives: ብሔርተኝነት

​ኢትዮጲያ የእኔ ናት! ብሔር መብት የለውም! /ክፍል-3/

“John Locke” የተባለው ፈላስፋ “An Essay Concerning Human Understanding” በሚለው መፅሃፉ የሰው ልጅ ሁለት ልዩ ተፈጥሯዊ ባህሪያት እንዳሉት ይገልፃል። እነሱም፣ ማሰብ (Thinking) እና ፍቃድ (Will) ናቸው። በዚህ መሰረት፣ የሰው ልጅ በራሱ ፍላጎት (ሃሳብ) እና ፍቃድ (ምርጫ) ተግባራዊ እንቅስቃሴ ያደርጋል። በራስ ፍላጎት (ሃሳብ) እና ፍቃድ (ምርጫ) መሰረት መንቀሳቀስ መቻል ደግሞ “ነፃነት” (Liberty) ይባላል። በዚህ መሰረት፣ ነፃነት የሰው ልጅ ልዩ ተፈጥሯዊ ባህሪ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። 
የሰው ልጅ ነፃነት ለሦስት ይከፈላል። እነሱም፣ 1ኛ፡- ሌላውን ሳይነኩ የፈለጉትን ነገር የመስራት፥ የመናገር፥ የመፃፍ፣ … መብት። 2ኛ፡- በባዕድ መንግስት ወይም ለሌላ አካል ተገዢ ያለመሆን መብት፣ እና 3ኛ፡- ራስን በራስ የማስተዳደር፥ የመምራት መብት ናቸው። በአማርኛ “መብት” (right) የሚለውን ቃል አንድ ሰው በአንድ ነገር ወይም ጉዳይ ላይ የሚፈልገውን ለማድረግ ሆነ ላለማድረግ የሚያስችለው ስልጣን ነው። ስለዚህ፣ ነፃነት ሁሉን-አቀፍና ምሉዕ የሆነ የሰው-ልጅ ተፈጥሯዊ ባህሪ ሲሆን መብት ደግሞ ነፃነትን የማስከበር “ስልጣን” (authority) ነው። 

ነፃነት ያለ ምንም ውጫዊ ኃይል ወሳኝነት በነፃ-ፍላጎት (free will) የመንቀሳቀስ፣ አማራጭ መንገድን የመወሰና፣ በራስ ምርጫ የማሰብ፣ ማድረግና የመኖር መብት እንደመሆኑ መጠን ከኃላፊነት ተነጥሎ ሊታይ አይችልም። ስለዚህ፣ ሕይወትን በነፃ ፍላጎትና ምርጫ ለመምራት የሚያስፈልገው ነፃነት የሚገኘው ለተግባራዊ እንቅስቃሴያችን “ኃላፊነት” (responsibility) መውሰድ ስንችል ነው። ከዚህ አንፃር፣ ጀርመናዊው ፈላስፋ “Nietzsche” “Only individuals have a sense of responsibility” ይላል። በመሆኑም፣ ኃላፊነት መውሰድ የሚችሉት ግለሰቦች (individuals) ብቻ ናቸው።

የኣማርኛ መዝገበ ቃላት “ሀገር” የሚለውን ቃል “በውስጡ ህዝቦች የሚኖሩበት፣ የተወሰነ ጂኦግራፊያዊ ክልል ያለውና በአንድ መንግስት አስተዳደር ስር የሚገኝ ግዛት” እንደሆነ ይገልፃል። በተመሳሳይ፣ “ሉኣላዊ” (Sovereign) ማለት ደግሞ “ነፃ የሆነ መሬት፣ ነፃ የሆነ፥ ምሉዕ ስልጣን ያለው ሀገር፥ መንግስት” እንደሆነ ይገልፃል። ስለዚህ፣ በተወሰነ ጂኦግራፊያዊ ክልል ውስጥ የሚኖሩ ሰዎች የራሳቸውን ሉዓላዊ ሀገር፥ መንግስት የሚመሰርቱት በነፃነት ለመኖር ነው። 

ስለ መንግስት አመሰራረት ከተፃፉት መፅሃፍት ውስጥ በ“Thomas Hobbes” የተፃፈው “Leviathan” የተሰኘው መፃሃፍ ግንባር ቀደም ተጠቃሽ ነው። እንግሊዛዊ ፈላስፋ በተጠቀሰው መፅሃፍ ስለ መንግስት አመሰራረት እጅግ በጣም ጥልቅ የሆነ ትንታኔ ሰጥቶበታል። እንደ እሱ አገላለፅ፣ በአንድ ጂኦግራፊያዊ ክልል ውስጥ የሚኖሩ ሰዎች የራሳቸውን ሉዓላዊ ሀገር የሚመሰርቱት በተፈጥሮ ካገኙት ነፃነት ላይ የተወሰነውን በውክልና ለመንግስት አሳልፈው በመስጠት እንደሆነ ይገልፃል። 

በዚህ መሰረት፣ መንግስት የሚመሰረተው የሁሉም ሰዎች መብትና ነፃነት እንዲከበር ነው። በመሆኑም ሁሉም ሰዎች የሌሎችን መብት ሳይነኩ የፈለጉትን ነገር ለመስራት፥ ለመናገር፥ ለመፃፍ፣ እንዲሁም በባዕድ መንግስት ወይም ለሌላ ሦስተኛ አካል ቁጥጥር ስር እንዳይወድቁ 3ኛ ላይ የተጠቀሰውን “ራስን በራስ የማስተዳደር፥ የመምራት መብትን” ለመንግስት አሳልፈው ይሰጣሉ። ይህ የውል ስምምነት ደግሞ በሕገ መንግስት አማካኝነት የሚከናወን ይሆናል። 

ሕገ-መንግስት በጥቅሉ በመንግስትና በሕዝብ መካከል የተደረሰ ስምምነት አይደልም። ከዚያ ይልቅ፣ “እያንዳንዱ” ዜጋ ከሁሉም የሀገሪቱ ዜጎች ጋር በጋራ የተስማሙበት ሰንድ ነው። በዚህ የውክልና ሰነድ ላይ እያንዳንዱ ዜጋ ከሁሉም የሀገሪቱ ዜጎች ጋር በጋራ በገቡት ውል መሰረት የሁሉም ሰዎች ነፃነት እኩል እንዲከበር እያንዳንዱ ሰው ራሱን-በራሱ የማስተዳደር ስልጣኑን በውክልና ለመንግስት አሳልፎ ይሰጣል። ይህን “Thomas Hobbes” እንደሚከተለው ገልፆታል፡- 

 “This is more than consent, or concord; it is a real unity of them all in one and the same person, made by covenant of every man with every man, in such manner as if every man should say to every man: ‘I authorize and give up my right of governing myself to this assembly of men, on this condition; that you give up, your right to them, and authorize all their actions in like manner.’ This done, the multitude so united in one person is called a COMMONWEALTH… And he that carries this person is called sovereign, and said to have sovereign power;….” Leviathan, Part-II, CH. XVII, Para-13 

ከላይ በተገለፀው መሰረት ለመንግስት በውክልና የተሰጠው ስልጣን ከእያንዳንዱ የሀገሪቱ ዜጋ የተቀነሰ ራስን-በራስ የማስተዳደር መብት፥ ስልጣን ነው። ስለዚህ፣ የመንግስት ሉዓላዊ ስልጣን ከእያንዳንዱ ሰው ላይ የተቀነሰ ነፃነት ወይም ራስን-በራስ የማስተዳደር ስልጣን ነው። በመሆኑም፣ የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቱ እያንዳንዱ የሀገሪቱ ዜጋ ወይም ግለሰብ ነው። 

በኢፊዴሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 8 መሰረት ግን የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን (sovereign power) ባለቤት እያንዳንዱ ዜጋ ወይም ሁሉም የሀገሪቱ ዜጎች አይደሉም። ከዚያ ይልቅ፣ የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቶች እንደሆኑ በሕገ መንግስቱ ተገልጿል። ነገር ግን፣ የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች በራሳቸው ኃላፊነት (responsibility) መውሰድ አይችሉም። በመሆኑም፣ መብትና ነፃነት የላቸውም፣ የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት ሊሆኑ አይችሉም።     

አንድ ነገር ነፃነት እንዲኖረው በቅድሚያ እንደ ሰው ምክንያታዊ አስተሳሰብ ሊኖረውና በራሱ ፍቃድና ምርጫ መንቀሳቀስ መቻል አለበት። ምክንያታዊ አስተሳሰብና ግንዛቤ የሌለው አካል በራሱ ፍላጎት (ሃሳብ) እና ፍቃድ (ምርጫ) መሰረት፤ መስራት፥ መናገር፥ መፃፍ…መብት፣ ያለገደብ ከቦታ-ቦታ የመንቀሳቀስ መብት፣ እንዲሁም ራሱን በራሱ የማስተዳደር፥ የመምራት ስልጣን፥ መብት ሊኖረው አይችልም። ምክንያቱም፣ ይህ መብት እንዲኖረው በቅድሚያ በራሱ ፍላጎትና ምርጫ መንቀሳቀስ መቻል አለበት። 

እያንዳንዱ ግለሰብ እንደ ምክንያታዊ ፍጡር በራሱ ፍላጎትና ምርጫ መሰረት መንቀሳቀስ ይችላል። ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች፤ የቋንቋ፥ ባህልና ስነልቦናዊ አመካከት፣ እንዲሁም የታሪክና ኢኮኖሚ ትስስር ውጤት ናቸው። በእርግጥ እያንዳንዱ ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ የግለሰቦች ስብስብ ነው። ይሁን እንጂ፣ እንደ ግለሰብ በራሱ የሚመራበት ምክንያታዊ አስተሳሰብና ግንዛቤ የለውም። ምክንያቱም፣ ብሔር ልክ እንደ ግለሰብ በራሱ ፍላጎትና ምርጫ የሚመራ ምክንያታዊ ፍጡራን አይደለም። 

በራሱ ፍላጎትና ምርጫ መንቀሳቀስ የማይችል አካል ደግሞ “ነፃነት” (Liberty) የለውም። በመሆኑም፣ በነፃ-ፍላጎት (free will) የመንቀሳቀስ፣ አማራጭ መንገድን የመወሰና፣ በራስ ምርጫ የማሰብ፣ ማድረግና የመኖር መብት (right) የለውም። በመሰረቱ፣ መብት ወይም ስልጣን እንዲኖርህ በቅድሚያ የሚከበር ነፃነት ሊኖርህ ይገባል። ነፃነት የሌለው አካል ራስን-በራሱ የማስተዳደርና የመምራት ስልጣን ሊኖረው አይችልም።

ራስን-በራሱ የማስተዳደር፥ የመምራት አቅምና ስልጣን የሌለው አካል ለመንግስት በውክልና አሳልፎ የሚሰጠው ስልጣን የለውም። ማንኛውም ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ በራሱ ፍላጎት (ሃሳብ) እና ፍቃድ (ምርጫ) መንቀሳቀስ ስለማይችል ነፃነት የለውም። በግለሰብ ደረጃ ካልሆነ በስተቀር ብሔሮች፥ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በራሳቸው መብትና ነፃነት የላቸውም። በመሆኑም፣ ራስን-በራሱ የማስተዳደር፥ የመምራት መብት የሌለው አካል ለመንግስት በውክልና አሳልፎ የሚሰጠው ስልጣን የለውም።  

የኢፊዴሪ ሕገ-መንግስት “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች ነው” የሚለው ፍፁም ስህተት ነው። ምክንያቱም፣ የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የራሳቸው መብትና ነፃነት የላቸውም። የራሳቸው መብትና ነፃነት እስከሌላቸው ድረስ የሉዓላዊ ሥልጣን ባለቤት ሊሆኑ አይችሉም። “የሕዝብ ሉዓላዊነት”ን የሚደነግገው የኢፊዴሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 8 (1) “ኢትዮጲያዊያን የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቶች ናቸው” ተብሎ መስተካከል አለበት። 

በአጠቃላይ፣ “ኢትዮጲያ የማን ናት?” ለሚለው ጥያቄ መልሱ “የእኔ ናት!” ነው። እኔ ምክንያታዊ ፍጡር ስለሆንኩ ነፃነት፥ መብትና ስልጣን አለኝ። ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ በራሱ ነፃነት የለውም! መብት የለውም! ስልጣን የለውም! 

​ኢትዮጲያ የማን ናት? መብቱ የዜጎች፣ ስልጣኑ የብሔሮች ነው! /ክፍል-2/

“ኢትዮጲያ የማን ናት፡ የብሔሮች ወይስ የዜጎች?” በሚል ርዕስ ባወጣነው የመጀመሪያ ክፍል የኢህአዴግ መንግስት ባለፉት አስር አመታት ፍፁም አምባገነን እየሆነ መምጣቱን ተመልክተናል። ለዚህ ደግሞ ዋና ምክንያቱ ከሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ውስጥ “የሕዝብ ሉዓላዊነት” በሚለው መርህ ላይ መንጠልጠሉና በዚህም ራሱ የዘረጋውን ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ቀልብሶታል።  
በመሰረቱ፣ “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው ሕገ-መንግስታዊ መርህ ከሀገርና መንግስት አመሰራረት ፅንሰ-ሃሳብ ጋር ይጋጫል። ሌላው ቀርቶ ከሕገ-መንግስቱ ጋር ራሱ ይጋጫል። በአጠቃላይ “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው መርህ “ፀረ-ዴሞክራሲያዊ” ነው። “በእንቅርት ላይ ጆሮ-ደግፍ” እንዲሉ መንግስታዊ ስርዓቱ ደግሞ በዚህ መርህ ላይ እንደመሆኑ ሕገ-መንግስቱ፥ ብሎም ፖለቲካዊ ስርዓት ካልተቀየረ በስተቀር ዴሞክራሲ “ላም አለኝ በሰማይ…” እንደሚሉት ሆኖ ይቀራል። በዚህ ፅሁፍ፣ “ከሕዝብ ሉዓላዊነት” መርህ አንፃር የኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት እርስ-በእርሱ እንደሚጋጭ እንመለከታለን። በቀጣይ ክፍል ደግሞ ከሀገርና መንግስት አመሰራረት አንፃር የተሳሳተ መሆኑን እንመለከታለን።    

በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 8 መሰረት “የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቶች ናቸው”።ነገር ግን፣ ይህ መርህ ከሉዓላዊነት ፅንሰ-ሃሳብ ጋር ይጋጫል። በዚህ ረገድ ያለውን የተሳሳተ እሳቤ በግልፅ ለመረዳት እንዲያስችለን የሕገ-መንግስቱን የቃላት አጠቃቀም እና የኢትዮጲያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል በ1993 ዓ.ም ያዘጋጀውን የኣማርኛ መዝገበ ቃላት መሰረት በማድረግ ፅንሰ-ሃሳቡን በዝርዝር እንመለከታለን። 

በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 39(5) መሰረት “ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ” ማለት ሰፋ ያለ የጋራ ባህሪይ የሚያንፀባርቅ ባህል ወይም ተመሳሳይ ልማዶች ያሉት፣ ሊግባባበት የሚችልበት የጋራ ቋንቋ ያለው፣ የጋራ ወይም የተዛመደ ሕልውና አለን ብለው የሚያምን፣ የሥነ ልቦና አንድነት ያለውና በአብዛኛው በተያያዘ መልክዓ ምድር የሚኖር “ማህብረሰብ” ነው። (የቃላት ድግግሞሽን ለማስቀረት ሲባል እንደየሁኔታው “ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ” የሚለው “ብሔር” ተብሎ ሊፃፍ ይችላል።) በዚህ መሰረት፣ ብሔር በቋንቋ፥ ባህል፥ ልማድና ስነልቦናዊ አመካከት፣ እንዲሁም በታሪክ፣ ኢኮኖሚና በመልክዓ ምድር የተሳሰረ ማህብረሰብ ነው። በመሆኑም፣ የብሔር መብቶች ከእነዚህ ተፈጥሯዊ ባህሪያት ጋር በቀጥታ የተያያዙ ናቸው። በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 39 ላይ “የብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች መብት” በሚል የተጠቀሱት ዴሞክራሲያዊ መብቶች ይህን ያመለክታሉ። 

መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶች በተደነገጉበት የሕገ-መንግስቱ ምዕራፍ ሦስት ክፍል ሁለት መሰረት፣ በንዑስ አንቀፅ 39(1) “ማንኛውም ብሔር የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን እስከመገንጠል መብት”፣ በንዑስ አንቀፅ 39(2) “ማንኛውም ብሔር በቋንቋው የመናገር፥ የመፃፍ፥ ቋንቋውን የማሳደግ እና ባህሉን የመግለፅ፥ የማዳበርና የማስፋፋት፣ እንዲሁም ታሪኩን የመንከባከብ መብት”፣ በንዑስ አንቀፅ 39(3) ደግሞ “ማንኛውም ብሔር ራሱን በራሱ የማስተዳደር ሙሉ መብት” እንዳለው ተገልጿል። ከዚህ በተጨማሪ፣ በሕገ-መንግስቱ ንዑስ አንቀፅ 40(3) መሰረት “የመሬት ባለቤትነት መብት”፣ እንዲሁም በንዑስ አንቀፅ 43(1) መሰረት ደግሞ “የልማት መብት” እንዳላቸው ይጠቅሳል። 

በዋናነት በሕገ-መንግስቱ እውቅና የተሰጣቸው የብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች መብቶች ከላይ የተጠቀሱት ብቻ ናቸው። ከዚህ በተረፈ፣ በሕገ-መንግስቱ ምዕራፍ ሦስት ክፍል አንድ ስር የተዘረዘሩት በሙሉ የግለሰብ ሰብዓዊ መብቶች ናቸው። በክፍል ሁለት ከተዘረዘሩት ውስጥ ከአንቀፅ 39፣ ንዑስ አንቀፅ 40(3) እና 43(3) በስተቀር ያሉት በሙሉ የግለሰብ ዴሞክራሲያዊ መብቶች ናቸው። ከዚህ በተጨማሪ፣ እያንዳንዱ ግለሰብ ግን እንደ አንድ ብሔር ተወላጅ ከላይ የተጠቀሱት የብሔር መብቶች ይኖሩታል።

የአማርኛ መዝገበ ቃላት “ሉኣላዊ” (Sovereign) የሚለውን ቃል “ነፃ የሆነ መሬት፣ ነፃ የሆነ፥ ምሉዕ ስልጣን ያለው ሀገር፥ መንግስት” የሚል ፍቺ ይሰጠዋል። “ሉዓላዊነት” (Sovereignity) ማለት ደግሞ “ምሉዕ የሆነ መብት፥ የነፃነትና ሥልጣን የበላይነት” እንደሆነ ይገልፃል። በዚህ መሰረት፣ “የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት” የሆነ አካል በቅድሚያ ምሉዕ መብትና ነፃነት ሊኖረው ይገባል።     

በአጠቃላይ፣ በሕገ-መንግስቱ የተደነገጉት ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች በሙሉ መሰረታዊ የግለሰብ መብትና ነፃነት ሊሆኑ ይችላሉ። የብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች መብቶች ግን በአንቀፅ 39፣ 40(3) እና 43(3) የተጠቀሱት መብቶች ብቻ ናቸው። በዚህ መሰረት፣ አንድ ግለሰብ ምሉዕ መብትና ነፃነት አለው። በተቃራኒው አንድ ብሔር፥ ብሔረሰብ ወይም ሕዝብ ግን ምሉዕ መብትና ነፃነት የለውም። 

ቀደም ሲል ለመግለፅ እንተሞከረው፣ “ሉኣላዊነት” (Sovereignity) ማለት “ምሉዕ የሆነ መብት፥ የነፃነትና ሥልጣን የበላይነት” ነው። በዚህ መሰረት፣ አንድ ብሔር፥ ብሔረሰብ ወይም ሕዝብ ሉዓላዊ ስልጣን እንዲኖረው በቅድሚያ ምሉዕ መብትና ነፃነት ሊኖረው ይገባል። ነገር ግን፣ በሕገ-መንግስቱ ምዕራፍ ሦስት ክፍለ አንድና ሁለት ስር ከተዘረዘሩት 31 መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ውስጥ የብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች መብት የሆኑት በአንቀፅ 39፣ ንዑስ አንቀፅ 40(3) እና 43(3) የተጠቀሱት ብቻ ናቸው። ከእነዚህ ውጪ ያሉት በሙሉ የግለሰብ መብቶች ናቸው። 

እያንዳንዱ ግለሰብ በአንቀፅ 39፣ ንዑስ አንቀፅ 40(3) እና 43(3) የተጠቀሱት የብሔር መብቶች እንደ አንድ ብሔር ተወላጅ ይኖሩታል። እያንዳንዱ ብሔር ግን በአንቀፅ 39፣ ንዑስ አንቀፅ 40(3) እና 43(3) ከተጠቀሱት ውጪ ሌላ ዴሞክራሲያዊ መብት ሊኖረው አይችልም። ምክንያቱም፣ ብሔር፥ ብሔረሰብ፥ ሕዝብ እንደ ግለሰብ በራሱ ሃሳብና አመለካከት የሚንቀሳቀስ ምክንያታዊ ፍጡር ስላልሆነ ሌሎች ዴሞክራሲያዊ መብቶች የሉትም። በተመሳሳይ፣ እንደ ሰው ሰብዓዊ ፍጡር ስላልሆነ “ሰብዓዊ” መብት ሊኖረው አይችልም። ስለዚህ፣ በሕገ-መንግስቱ ራሱ ምሉዕ መብት ያለው ግለሰብ እንጂ ብሔር፥ ብሔረሰብ ወይም ሕዝብ አይደለም። 

በአጠቃላይ፣ የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት መሆን የሚችለው እያንዳንዱ ኢትዮጲያዊ ዜጋ እንጂ የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች አይደሉም። ምክንያቱም፣ የኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት በምዕራፍ ሦስት ስር ከዘረዘራቸው 31 መሰረታዊ መብቶች ውስጥ ሦስት መብቶች ብቻ ያሏቸው ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች “የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት” እንደሆኑ ይገልፃል። ነገር ግን፣ “ሉኣላዊነት” የምሉዕ መብትና ነፃነት ባለቤትነት እንደመሆኑ መጠን ውስን መብት ያላቸው ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤትነት ሊኖራቸው አይችልም። በዚህ መሰረት፣ የኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት እርስ-በእርሱ እንደሚጋጭ በግልፅ መረዳት ይቻላል። 

በመጨረሻም፣ በሕገ-መንግስቱ መሰረት እያንዳንዱ ኢትዮጲያዊ ዜጋ ምሉዕ የሆነ ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብት አለው። በዚህ መሰረት፣ የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት መሆን የሚችሉት ሁሉም ኢትዮጲያዊያን ወይም ሁሉም የሀገሪቱ ዜጎች ናቸው። ይሁን እንጂ፣ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ 8 መሰረት “የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቶች እንደሆኑ ተደንግጓል። ስለዚህ፣ ሕገ-መንግስቱ እርስ-በእርስ እንዲጋጭ የተደረገበት ምክንያት ምንድነው? 

በመሰረቱ፣ የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት የሆነ አካል ባለመብት ብቻ ሳይሆን ባለስልጣን ጭምር ነው። ምክንያቱም፣ ሉዓላዊ ስልጣን ያለው አካል በሀገሪቱ መንግስት ላይ የስልጣን የበላይነት ይኖረዋል። ስለዚህ፣ የሀገሪቱ መንግስት ተጠሪነቱ ለዚህ አካል ይሆናል። በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት መሰረት፤ የሀገሪቱ ዜጎች መብትና ነፃነት አላቸው፣ ብሔሮች ደግሞ የሉዓላዊ ስልጣን አላቸው። ዜጎች ምሉዕ መብት አላቸው፣ ነገር ግን መብታቸውን የመጠየቅ ምሉዕ (ሉዓላዊ) ስልጣን የላቸውም። ብሔሮች ደግሞ ምሉዕ (ሉዓላዊ) ስልጣን አላቸው፣ የሚጠይቁት ምሉዕ መብት ግን የላቸውም። በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት መሰረት መብቱ የዜጎች ሲሆን ስልጣኑ ግን የብሔሮች ነው! 

በአጠቃላይ፣ የሀገሪቱ ዜጎች የማይጠይቁት መብት ሲኖራቸው፣ የሀገሪቱ ብሔሮች ደግሞ የማይጠቀሙት ስልጣን አላቸው። የኢህአዴግ መንግስት ዘወትር ስለ ብሔር መብትና እኩልነት ይደሰኩራል። ዜጎች የመብትና እኩልነት ጥያቄ ሲያነሱ ግን እንደ ጠላት እያደነ ያስራል፥ ይገድላል፥…ወዘተ።  

​ኢትዮጲያ የማን ናት? የብሔሮች ወይስ የዜጎች: ክፍል-1 

ከዴሞክራሲ ቅፅበት ወደ አምባገነናዊ ፅልመት በ10 አመት
ከድጋፍና ተቃውሞ ባሻገር ሁላችንም የኢህአዴግ መንግስት የሚመራበትን መርህና መመሪያ በጥንቃቄ ማጤንና ማወቅ ይኖርብናል። ተወደደም-ተጠላ ሀገሪቱን እያስተዳደረ ያለው ኢህአዴግ ነው። በመሆኑም፣ ደጋፊዎች እና ተቃዋሚዎች በስልጣን ላይ ያለውን መንግስት ባህሪ ማወቅ አለባቸው። ምክንያቱም፣ አላዋቂ ደጋፊ መንግስትን ለውድቀት ይዳርጋል። አላዋቂ ተቃዋሚ ደግሞ የለውጥ እንቅፋት ይሆናል። ስለዚህ፣ ሁላችንም “የተወሰነም ቢሆን ዴሞክራሲያዊ ለመሆን ጥረት ሲያደርግ የነበረው የኢህአዴግ መንግስት ለምን ተመልሶ አምባገነን ሆነ?” ብለን መጠየቅ አለብን። 

በእርግጥ “እንዴ…ለመሆኑ የኢህአዴግ መንግስት ዴሞክራሲያዊ ለመሆን ሞክሮ ያውቃል እንዴ?” የሚል ጥያቄ ሊነሳ ይችላል። “ለሰይጣንም ቢሆን የድርሻውን መስጠት ጥሩ ነው” ይባላል። የኢህአዴግ መንግስትም ቢያንስ በ1987 ዓ.ም ባፀደቀው ሕገ-መንግስት እና በ1997ቱ ምርጫ (እስከ ምርጫው ዕለት ማታ ድረስ) ዴሞክራሲያዊ ለመሆን ጥረት ማድረጉ ሊታወስ ይገባል። ይሁን እንጂ፣ ከ1997 ዓ.ም በፊት “ሕገ-መንግስቱ ይከበር!” ሲል የነበረው የኢህአዴግ መንግስት በቀጣይ አስር አመታት ግን ሕገ-መንግስቱን የሚጥሰው እሱ ራሱ ሆነ። 

የኢህአዴግ መንግስት በ2002ቱ ምርጫ 99.6%፣ በ2007ቱ ደግሞ 100% “አሸነፍኩ” ብሎ ተሳልቋል። ይህ “የይስሙላ ምርጫ” ግን በዴሞክራሲ መቃብር ላይ የበቀለ አረም ነው። የኢህአዴግ መንግስት፤ በፀረ-ሽብር ሕጉ ተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅቶችን፣ በሚዲያና የመረጃ ነፃነት ሕጉ ነፃና ገለልተኛ ሚዲያዎችን፣ እንዲሁም በበጎ አድራጎት ድርጅቶች ማቋቋሚያ አዋጅ የሲቪል ማህበራትን አጥፍቷቸዋል። 

የኢህአዴግ መንግስት ከላይ የተጠቀሱትን የዴሞክራሲ ተቋማት ከማጥፋቱ በተጨማሪ፣ የተለየ ሃሳብና አመለካከት ያላቸውን የራሱን አመራሮች “በሃይማኖት አክራሪነት፣ ብሔርተኝነት ወይም ትምክህተኝነት” እየፈረጀ የተወሰኑትን ለእስርና ስደት ሲዳርጋቸው፣ የተቀሩት ደግሞ ሃሳባቸውን ከመግለፅ እንዲቆጠቡ አድርጓቸዋል። በአጠቃላይ፣ በአንድ ሀገር ውስጥ ጠንካራ ተቃዋሚ የፓለቲካ ድርጅቶች፣ ነፃና ገለልተኛ ሚዲያ እና የሲቭል ማህበራት ከሌሉ፣ እንዲሁም ገዢው ፓርቲ የተለየ ሃሳብና አመለካከት የማስተናገድ ባህል ከሌለው ሕገ-መንግስታዊ ዴሞክራሲ (Constitutional Democracy) አብቅቶለታል። 

በአጠቃላይ በ1997ቱ ምርጫ ዋዜማ የታየው የዴሞክራሲ ቅፅበት ከአስር አመት በኋላ ሙሉ በሙሉ በአምባገነናዊ ፅልመት ተውጧል። በተለይ የፀረ-ሽብር ሕጉ ከወጣበት ግዜ ጀምሮ በሕገ-መንግስቱ ምዕራፍ ሦስት ስር የተዘረዘሩት አብዛኞቹ መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ተጥሰዋል። በተደጋጋሚ ጥሰት ከተፈፀመባቸው ውስጥ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ፡- 14፥ 15፥ 16፥ 17፥ 18፥ 19፥ 20፥ 21፥ 25፥ 26፥ 27፥ እና 28 ላይ የተደነገጉት ሰብዓዊ መብቶች፣ እንዲሁም በአንቀፅ፡- 29፥ 30፥ 31፥ 37፥ 38፥ 40 እና 44 ላይ የተደነገጉት ዴሞክራሲያዊ መብቶች በዋናነት የሚጠቀሱ ናቸው። 

“የሕዝብ ሉዓላዊነት” ወይስ “የብሔር ሉዓላዊነት”?

በመሰረቱ የኢሀአዴግ መንግስት እንደ መንግስት የተቋቋመው እነዚህን ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ለማክበርና ለማስከበር ነበር። ይሁን እንጂ፣ እነዚህን መብቶች በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የሚጥሰው የኢህአዴግ መንግስት ራሱ ነው። ታዲያ፣ በሕገ-መንግስቱ ዋስትና የተሰጣቸው ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች በተደጋጋሚ የሚጣሱበት ምክንያት ምንድነው? የኢህአዴግ መንግስት ለምን የዜጎችን ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ማክበርና ማስከበር እንደተሳነው ለማወቅ በፅሁፌ መግቢያ ላይ እንደገለፅኩት መንግስታዊ ስርዓቱ የሚመራበትን መርህና መመሪያ በጥሞና ማጤን ያስፈልጋል። 

ማንኛውም ሰው በራሱ አመለካከት ትክክል የመሰለውን ነገር ያደርጋል። ከፍተኛ የመንግስት አመራሮች ግን ከግል አመለካከታቸው ባለፈ ሥራና ተግባራቸው የሚመራበት ፖሊሲ፥ መርህና መመሪያ አላቸው። ለእነዚህ ደግሞ ዋና መሰረታቸው ሀገሪቱ የምትተዳደርበት ሕገ-መንግስት ነው። ምክንያቱም፣ የመንግስት ፖለቲካዊና አስተዳደራዊ እንቅስቃሴዎች በሙሉ በሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ላይ የተመሰረቱ ናቸው። 

በእርግጥ አምባገነናዊም ሆኑ ዴሞክራሲያዊ መንግስታት በሕገ-መንግስታቸው ውስጥ፤ የሕዝብ ሉዓላዊነት፣ የሕግ-የበላይነት፣ የመንግስት ግልፅነትና ተጠያቂነት፣ የዜጎች መብትና ነፃነት፣…ወዘተ የሚሉ መሰረታዊ መርሆች አሏቸው። ነገር ግን፣ በተለይ አምባገነን መንግስታት ሕገ-መንግስታዊ ስርዓቱን ለማረጋገጥ በሚል ሰበብ የዜጎችን መብትና ነፃነት ሲጥሱ ይስተዋላል። ከዚህ አንፃር፣ የኢህአዴግ መንግስት ባለፉት አስር አመታት ሀገሪቷንና ሕዝቡን ሲያስተዳድር የነበረው የዜጎችን መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶች የሚገድቡ አዋጆች፥ ደንቦችና መመሪያዎች በማውጣትና ተግባራዊ በማድረግ ነው። 

ባለፉት አስር አመታት የታየው የኢህአዴግ መንግስት አስተዳደር ከሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ተፃራሪ እንደሆነ በእርግጠኝነት መናገር ይቻላል። ለምሳሌ፣ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ፡- 12 መሰረት “የመንግስት አሰራር ግልፅነትና ተጠያቂነት አለ” እንዳይባል ባለፉት አስር አመታት ሙስና እና ብልሹ አሰራር ምን ያህል እንደተንሰራፋ መንግስት ራሱ ጠንቅቆ ያውቃል። በአንቀፅ፡-11 መሰረት “መንግስት በሃይማኖት ጉዳይ ውስጥ ጣልቃ አይገባም” እንዳይባል በቅርቡ በእስልምና ሃይማኖት መሪዎች ላይ የተፈፀመውን ግፍና በደል መጥቀስ ብቻ በቂ ነው። እንደ ማዕከላዊና ቅሊንጦ ባሉ እስር ቤቶች በፖለቲካ መሪዎች፣ ጋዜጠኞች፣ ጦማሪያን፣ የመብት ተሟጋቾች፣…ወዘተ ላይ የሚፈፀመውን የስቃይ ምርመራና እንግልት የሚያውቅ በአንቀፅ፡-10 መሰረት “የዜጎች ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች” በጭራሽ እንዳልተከበረ ይመሰክራል። በመጨረሻም፣ ማንኛውም ዓይነት ፖለቲካዊ እንቅስቃሴ በፀረ-ሽብር አዋጁ እየተዳኘ ባለበት ሁኔታ በአንቀፅ፡-9 መሰረት “የሕገ-መንግስቱ የበላይነት ተረጋግጧል” ሊባል አይቻልም። 

ከላይ በተጠቀሰው መሰረት፣ የኢህአዴግ መንግስት ከሕገ-መንግስቱ አምስት (5) መሰረታዊ መርሆች ውስጥ አራቱን ተግባራዊ እያደረገ እንዳልሆነ ተመልክተናል። ይሁን እንጂ፣ በሕገ-መንግስቱ አንቀፅ፡-8 ላይ የተጠቀሰውን “የሕዝብ ሉዓላዊነት” መርህ ግን በአግባቡ ተግባራዊ ለማድረግ ጥረት ሲያደርግ ይስተዋላል። በእርግጥ በኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 8 መሰረት “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው የሕዝብን የስልጣን የበላይነት አያሳይም። ከዚያ ይልቅ፣ በንዑስ አንቀፅ 8(1) ላይ እንደተገለፀው፣ “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው መሰረታዊ መርህ፤ “የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት ናቸው” በሚል ተገልጿል። ቀጥሎ ባለው ንዑስ አንቀፅ 8(2) ደግሞ ሕገ-መንግስቱ (የብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች) ሉዓላዊነት መገለጫ” እንደሆነ ይገልፃል። 

በሕገ-መንግስቱ መሰረት “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው መርህ በተግባር “የብሔር ሉዓላዊነት” ነው። ምክንያቱም፣ የኢትዮጲያ ሉዓላዊ ስልጣን ባለቤቶች “የኢትዮጲያ ብሔሮች፥ ብሔረሰቦች፥ ሕዝቦች” እንጂ የሀገሪቱ ዜጎች አይደሉም። በእርግጥ ይህ መርህ ከተቀሩት የሕገ-መንግስቱ መሰረታዊ መርሆች ጋር ይጋጫል። በመሆኑም፣ ባለፉት አሰር አመታት ከሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብት፣ ከመንግስት አሰራርና ተጠያቂነት፣ ከሕገ-መንግስቱ የበላይነት አንፃር ለተፈጠሩ ፖለቲካዊና አስተዳደራዊ ችግሮች ዋና መነሻ ምክኒያት ነው። 

ከዚህ በተጨማሪ፣ ከላይ የተጠቀሰው መርህ በሕገ-መንግስቱ ከተጠቀሱት መሰረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ጋር ይጣረሳል። በዚህ ምክንያት፣ መንግስት ይህን መርህ ለመከተል ጥረት ባደረገ ቁጥር የዜጎችን ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብት ይጥሳል። በአጠቃላይ፣ በ1997ቱ ምርጫ ዋዜማ ዴሞክራሲ እንደ ተወርዋሪ ኮኮብ ለቅፅበት ታይቶ እንዲጠፋነና በምትኩ አምባገነናዊ ፅልመት የሰፈነው የኢህአዴግ መንግስት ከሌሎች የዴሞክራሲ መርሆች ይልቅ ይሄን መርህ ተግባራዊ ለማድረግ በመሞከሩ ምክንያት ነው። 

ለዚህ ደግሞ ሁለት መሰረታዊ ምክንያቶችን መጥቀስ ይቻላል። እነሱም፣ አንደኛ፡- “የሕዝብ ሉዓላዊነት” የሚለው መርህ በተሳሳተ እሳቤ ላይ የተመሰረተ መሆኑ እና ሁለተኛ፡- ፖለቲካዊ ስርዓቱ በዚህ የተሳሳተ መርህ ላይ የተመሰረተ መሆኑ ናቸው። በሚቀጥለው ክፍል “የሉዓላዊ ስልጣን ባለቤት ብሔር ወይስ ግለሰብ?” በሚል የኢፊዲሪ ሕገ-መንግስት አንቀፅ 8 የተመሰረተበትን የተሳሳተ እሳቤ በዝርዝር እንመለከታለን።         

ብሔርተኝነት እና አንድነት

ብሔርተኝነት ራስ-ወዳድነት ነው!!!

አንዳንድ ሰዎች በብሔርተኝነትና ዘረኝነት ወይም በብሔር እና በዘር ልዩነት ላይ በተመሰረተ ፖለቲካዊ ስርዓት መካከል ሰፊ ልዩነት እንዳለ አድርገው ሲያቀርቡ ሳይ በጣም ይገርመኛል። ነገር ግን፣ ብሔርተኝነትና ዘረኝነት ተለያይተው አያውቁም። “ዘረኛ” የሚለው ቃል “በዘር ምክንያት ለአንዱ የሚያደላ፣ ሌላውን የሚጎዳ፣ የዘረኝነት አስተሳሰብን፥ አመለካከትን የሚያራምድ” ማለት ነው። “ብሔርተኛ” ደግሞ “ለብሔሩ (ጎሳው) ብቻ የሚስብና የሚያደላ፣ በሌላ ላይ ጥላቻ የሚያሳይ” ነው። “ዘረኝነት” የዘረኛ አቋምን የያዘ አመለካከት ሲሆን “ብሔርተኛ” ደግሞ የብሔርተኛ አቋምን የያዘ አመለካከት ነው። በዚህ መሰረት፣ ዘረኛ ሆነ ብሔርተኛ ሁለቱም በአድልዎ ላይ የተመሰረቱ አመለካከቶች ናቸው። በሁለቱም ውስጥ ለራስ ዘር/ብሔር ማድላት፥ መደገፍና ክፍ ክፍ ማድረግ አለ። በተመሳሳይ፣ በሁለቱም ውስጥ የሌላን ዘር/ብሔር ማግለል፥ መለየትና መጥላት አለ። በዘረኝነትና ጠባብነት ውስጥ ራስን መውደድ ብቻ ሳይሆን ሌሎችን መጥላት፣ ለራስ ማዳላትና መጥቀም ብቻ ሳይሆን ሌሎችን ማግለልና መጉዳት አለ። በአጠቃላይ፣ ብሔርተኝነት ማለት ራስ-ወዳድነት ነው!!! በራስ-ወዳድነት ወይም ብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ ፖለቲካዊ እንቅስቃሴ መጨረሻው አድሏዊና ጨቋኝ የሆነ ፖለቲካዊ ስርዓት መዘርጋት ነው።

አንድነት እኩልነት ነው!!!

ብዙውን ግዜ “አንድነት” የሚለው ቃል የተዛባ ትርጉምና ፍቺ ሲሰጠው ማየት የተለመደ ነው። በአብዛኞቹ የፖለቲካ ልሂቃን ዘንድ በስፋት የሚንፀባረቀው የአህዳዊ አንድነት ፅንሰ-ሃሳብ ነው። በዚህ መሰረት “አንድነት” ሲባል የአንድ ብሔር፥ ቋንቋ፥ ባህል፥…ወዘተ ተመሳሳይነት ተደርጎ ይገለፃል። ይህ ደግሞ በብሔርተኛ ቡዱኖች ዘንድ የአንድ ብሔር፥ ቋንቋና ባህል የበላይነት እንደሆነ ይገልፃሉ። ነገር ግን፣ የሁለቱም ወገኖች አመለካከት የተሳሳተ ነው። ምክንያቱም፣ የአንድነት ፅንሰ-ሃሳብ በብሔር፥ ቋንቋ ወይም ባህል ተመሳሳይነት ላይ የተመሰረተ አይደለም። ከዚያ ይልቅ፣ ፖለቲካዊ አንድነት በሰብዓዊነት እሳቤ ላይ የተመሰረተ ነው። እንደ ሰብዓዊ ፍጡር ሁለም ሰው እኩል መብትና ነፃነት አለው። በመሆኑም፣ “ለእኔ የሚገባኝ መብትና ነፃነት ለሁሉም ሰው ይገባል” በሚል እሳቤ ላይ የተመሰረተ ነው። በዚህ መሰረት፣ “አንድነት” ሲባል “ሁላችንም እኩል መብት፥ ነፃነትና ተጠቃሚነት ይገባል” ማለት ነው። በአጠቃላይ፣ አንድነት ማለት እኩልነት ነው!!! በአንድነት ወይም እኩልነት መርህ ላይ የተመሰረተ ፖለቲካዊ እንቅስቃሴ የብዙሃን መብትና ነፃነት የተከበረበት ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ለመዘርጋት ያስችላል። 

አብረን እየኖር ተለያይተናል: ነፃነት ያስፈልገናል! (ክፍል-2)

እስኪ ልጠይቅህ ወዳጄ፣…”ኢትዮጲያዊ ነህ?” መልስህ “አዎ” ከሆነ አንዴ ቆየኝ፣ “አይደለም” ከሆነ ደግሜ ልጠይቅህ፣ “እሺ…ምንድን ነህ?” ከዜግነት ይልቅ ብሔር አስቀድመህ፤ “መጀመሪያ ኦሮሞ ነኝ፥ አማራ ነኝ፥ ትግራዋይ ነኝ፥ … ቀጥሎ ደግሞ ‘ኢትዮጲያዊ ነኝ’” ከሚሉት ጎራ ነህ። አሁንም መልስህ “አዎ” ከሆነ መልካም፣ አይደለም ከሆነ ደግሞ “ታዲያ አንተ ማን ነህ?” ከደርግ ቀይ-ሽብር ወይም ከኢህአዴግ ፀረ-ሽብር በተዓምር ተርፈህ አሊያም በዲቪ-ሎቶሪ ወይም በስዳት ሀገር ጥለህ የወጣህ? ….ማንነትህን የገለፅከው በተወለድክበት/በኖርክበት ሀገር፥ ብሔር፥ ሰፈር፥… ለእኔ ልዩነት የለውም።

ከአንተ ጋር አንድ ዓይነት ዜግነትና ዘውግ፣ የፖለቲካ እምነትና አመለካከት ላይኖረን ይችላል። ነገር ግን፣ የጋራ የሆነ የቀድሞ ታሪክ እና የወደፊት መፃዒ እድል አለን። ወደድነውም-ጠላነውም፣ ተቃወምነው-ደገፍነው፣ ጥሩም ሆነ መጥፎ የጋራ ታሪክ አለን። ስኬት ሆነ ውድቀት መፃዒ እድላችን የጋራ ነው። ዛሬ ላይ ብዙ ብንሆንም በቀድሞ ታሪካችንና በወደፊት እድላችን ግን አንድ ነን። በቃ ይሄው ነው! – “አንድነት” ማለት የዛሬ ልዩነት ሳይሆን የጋራ የሆነ ታሪክና የወደፊት ተስፋ ነው።

የጋራ የሆነ ታሪክና የወደፊት እጣ-ፈንታ ይኑረን እንጂ ትላንት በሆነው፣ ዛሬ ላይ እየሆነ ባለው እና ነገ በሚሆነው ነገር ላይ ተወያይተን፥ ተግባብተን ሆነ ተስማምተን አናውቅም። በቀድሞ ታሪካችን፣ በዛሬ ሕይወታችን አና በወደፊት ተስፋችን ዙሪያ መግባባት ቀርቶ መደማመጥ ተስኖናል። በእርግጥ ሁላችንም ቤተሰብ ብንሆንም ቤተሰባችን ግን “ደስተኛ” አይደለም። የቀድሞ ታሪካችን እና የወደፊት ዕድላችን አንድ ላይ የተሳሰረ ቢሆንም ዛሬ ላይ ግን ተለያይተናል።

አዎ…እኛ ኢትዮጲያኖች ልክ እንደ ሊዮ ቶልስቶይ (Leo Tolstoy) “Broken Family” ሆነናል – “All happy families are alike; each unhappy family is unhappy in its own way.” አዎ…አንድ ላይ እየኖርን ተለያይተናል። እያንዳንዱ የቤተሰቡ አባል ራሱን ተበዳይ፣ ሌላውን ደግሞ በዳይ አድርጓል። ሁሉም በራሱ መንገድ ደስተኛ አይደለም። ይሁን እንጂ፣ ሁላችንም የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋና ምኞት አለን። ሁሉም የሚፈልገው ልውጥና መሻሻል፣ ሰላምና ደህንነት፣ እድገትና ብልፅግና፣ እኩልነት፥ ነፃነት፥ ፍትሃዊ ተጠቃሚነት የሰፈነበት ፖለቲካዊ ስርዓት ነው፣…በዚህም እንደ ሌሎች “ደስተኛ ቤተሰብ” (happy family) መሆን እንሻለን። 

በእርግጥ ሁሉም “ደስተኛ ቤተሰብ” ግን ተመሳሳይ (alike) ነው። በተመሳሳይ፣ ሀገራችን እንደ በለፀጉ ሀገራት የዳበረ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ማህበራዊ ስርዓት ቢኖራት የእኛም ቤተሰብ ልክ እንደነሱ ደስተኛ በሆነ ነበር። ስለዚህ፣ የበለፀጉ ሀገራት አሁን ካሉበት የእድገትና ብልፅግና ደረጃ ላይ የደረሱበት መሰረታዊ ምክንያት ምንድነው? እኛስ እነሱ ከደረሱበት የብልፅግና ደረጃ ላይ መድረስ የምንችለው፣ በዚህም ደስተኛ የሆነ ቤተሰብ የሚኖረን መቼና እንዴት ነው? ይህን ጥያቄ በአግባቡ ለመመለስ የምዕራባዊያን እድገትና ስልጣኔ ቁልፉን ፈልገን ማግኘት አለብን።

የምዕራባዊያን ስልጣኔ በስነ-እንቅስቃሴ (mechanization) ላይ የተመሰረተ ነው። ዛሬ ላይ በስፋት የምንጠቀምባቸው ውስብስብ ማሽንኖች የሁለትና ከዚያ በላይ ቀላል ማሽኖች ስብጥር ናቸው (Complex machines are merely combination of two or more simple machines)። ከሁሉም ማሽኖች የመጀመሪያው ደግሞ የግሪካዊው የሂሣብ ሊቅ “Archimedes” የማሽን መርህ ¨Lever Machine” የሚባለው ነው። ይህ ቀላል ማሽን በስነ-እንቅስቃሴ ብቻ ሳይሆን ለሁሉም የተፈጥሮ እና ማህበራዊ ሳይንስ ዘርፎች መነሻ ነው። ከታች በምስሉ ላይ እንደሚታየው፣ “Archimedes” ይህን ቀላል የሥነ-እንቅስቃሴ መርህ ተጠቅሞ መሬትን ብቻውን ማንቀሳቀስ እንደሚችል እንዲህ ሲል ገልጿል፤ ¨Give me a place to stand on, and I will move the earth.”

እ.አ.አ. በ1550ዎቹ ላይ በግሪክና ላቲን ቋንቋ ተፅፈው የተገኙት የ“Archimedes” መፅሃፍት በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩት የሂሳብና ፊዝክስ ልሂቃን ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድረገዋል። የአውሮፓ ሥልጣኔ የተመሰረተው በሳይንሳዊ ዘዴ (Scientific Method) ላይ ሲሆን የሳይንሳዊ አብዮት (Scientific Revolution) ከጀመሩት ውስጥ ደግሞ Galileo Galilei (1564-1642)፣ Rene Descartes (1596 – 1650) እና Johannes Kepler (1571 – 1630) በግንባር ቀደምትነት የሚጠቀሱ ናቸው።  ሲሆን ከላይ እንደተገለፀው ሁለቱም የ“Archimedes” ተፅዕኖ ያረፈባቸው ናቸው። በአጠቃላይ፣ የ“Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ንድፈ-ሃሳብ ባይገኝ ኖሮ በምዕራብ አውሮፓ ከ1550 –  1650 ዓ.ም (እ.አ.አ.) በሂሳብና ሳይንስ የታይው እድገት በፍፁም አይታሰብም ነበር። 

በሥነ-አንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ላይ የተመሰረተው ሳይንሳዊ ዘዴ በምዕራብ አውሮፓ በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ለታየው የሳይንስ አብዮት ዋና ምክንያት መሆኑን ተመልክተናል። በተመሣሣይ፣ በ18ኛው ክፍለ ዘመን በአሜሪካና በአውሮፓ የታየው የፖለቲካ አብዮት በ”Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ላይ የተመሰረተ ነው። “Edmund Burke” እ.አ.አ. የተባለው ልሂቅ የፈረንሳይ አብዮት እየተካሄደ በነበረበት ወቅት በፃፈው ፅሁፍ የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ እንዴት በፖለቲከኞች ተግባራዊ ሊደረግ እንደሚችል እንደሚከተለው ይገልፀዋል፡-

“A politician, to do great things, looks for a power… and if he finds that power, in politics as in mechanics, he cannot be at a loss to apply it.” Reflections On the Revolution in France, Page 121

እንደ “Edmund Burke” አገላለፅ፣ ልክ እንደ ሳይንሱ ሥር-ነቀል ለውጥ ለማምጣት በሥነ-እንቅስቃሴ (mechanics) ውስጥ የተገኘው ኃይል በፖለቲካ ውስጥም ሊኖር ይገባል። ግሪካዊው “Archimedes” በ“Lever” ወይም “Simple mechanics” የሥነ-አንቅስቃሴ ዘዴ መሬትን ማንቀሳቀስ ይቻላል እንዳለው ሁሉ በፖለቲካውም ዘረፍ ሁሉንም ነገር በአንዴ ለማንቀሳቀስ የሚያስችል ዘዴ ያስፈልጋል። እንግሊዛዊ ፈላስፋ “Thomas Paine” የ“Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ለሳይንሳዊ አብዮት ዋና ኃይል እንደሆነ ሁሉ፣ “ነፃነት” የፖለቲካዊ አብዮት መነሻ ኃይል እንደሆነ እንደሚከተለው ገልፆታል፡-

“What Archimedes said of the mechanical powers, may be applied to Reason and Liberty. The revolution of America presented in politics what was only theory in mechanics. So deeply rooted were all the governments of the old world, and so effectually had the tyranny and the antiquity of habit established itself over the mind, that no beginning could be made in Asia, Africa, or Europe, to reform the political condition of man. Freedom had been hunted round the globe; reason was considered as rebellion; and the slavery of fear had made men afraid to think. But such is the irresistible nature of truth, that all it asks,- and all it wants,- is the liberty of appearing….” The Rights of Man, LONDON, Feb. 9, 1792 Page 89 – 92

የአውሮፓ ሥልጣኔ ግንባር ቀደም ሚና ያላቸው የአውሮፓ ፈላስፎች እና የአብዮት መሪዎች ትግላቸውን በአሜሪካ ነው የጀመሩት። ለዚህ ዋናው ምክንያት አሜሪካን ለፖለቲካዊ አብዮት እንደ ሰርቶ ማሳያ ለመጠቀም ነበር። በአሜሪካ ከተደረገው የተሳካ ሙከራ በኋላ በአውሮፓም ተመሳሳይ ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሥርዓት መገንባት ተችሏል። በዚህም በቤተሰባዊ እና ሃይማኖታዊ መሰረት ላይ የቆመውን የአውሮፓ ፊዉዳላዊ ሥርዓት በግለሰብ ነፃነት (liberty) ላይ የተመሰረተ እንዲሆን አድርገዋል። እዚህ ጋር እ.አ.አ. በ1789 የተካሄደው የፈረንሳይ አብዮት መሪ “Marquis de la Fayette” ስለ ነፃነት ያለውን መጥቀስ ያስፈልጋል፡-

“Call to mind the sentiments which nature has engraved on the heart of every citizen, and which take a new force when they are solemnly recognised by all:- For a nation to love liberty, it is sufficient that she knows it; and to be free, it is sufficient that she wills it.” (The Rights of Man, Part.1, page 14).  

አንድ ሀገር እድገትና ብልፅግና እንድትቀዳጅ፣ በእኩልነትና ነፃነት ላይ የተመሰረተ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ሥርዓት እንዲኖራት በቅድሚያ ነፃነት ሊኖራት ይገባል። በአጠቃላይ፣ የሰው፥ የሀገርና የመንግስት ዓላማና ግብ “ነፃነት” ነው። ለዚህ ደግሞ ዜጎች፣ ሀገርና መንግስት በቅድሚያ ነፃነትን ማወቅና መፍቀድ አለባቸው። እያንዳንዱ ሰው የሕይወትን ትርጉምና ፋይዳ በግልፅ እንዲረዳ፣ ለራሱ የሚሰጠው ግምት እንዲሻሻልና የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋው እንዲኖረው፣ በቅድሚያ ስለ ነፃነት በእውቀት ላይ የተመሰረተ ግንዛቤ ሊኖረው ይገባል።

እናማ ወዳጄ፤ ከሀገር ዜግነት ይልቅ የብሔር ማንነት ያስቀደምከው፣ በቀይ-ሽብር ዘመቻ ሆነ በፀረ-ሽብር ሕጉ የተገፈፍከው፣ ከተወለድክበት ሀገር ይልቅ ስደት የመረጥከው፣…በነፃነት እጦት ነው። የጋራ ታሪክ እና መፃዒ እድል ይዘን ስለ ትላንት፥ ዛሬ ሆነ ነገ መወያየትና መግባባት ተስኖን፣ አንድ ላይ እየኖርን የተለያየነው ነፃነታችንን ተገፍፈን ነው። ትላንት ያልነበረን፣ ዛሬም ያጣነው፣ ነገም የምንሻው ነፃነትና ነፃነት ብቻ ነው። የዕውቀት መጀመሪያ ነፃነትን ማወቅ ነው!  

በብሔርተኝነት ሜዳ ኢህአዴግ ጎል-አግብቶ ወይም ጉቦ-ሰጥቶ ያሸንፍሃል! (ክፍል-4)

ጨቋኝ ስርዓት ከስልጣን ለማስወገድ የመጀመሪያው ነገር የትግሉን ዓላማና ግብ ማስቀመጥ ነው። ባለፉት ክፍሎች በዝርዝር ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ ጨቋኝ ስርዓትን ለማስወገድ የሚካሄደው ትግል መነሻ ምክንያት የዜጎች የነፃነትና እኩልነት ጥያቄ ተገቢ ምላሽ ስላልተሰጠው ነው። የትግሉ የመጨረሻ ግብ ደግሞ የብዙሃኑ ነፃነትና እኩልነት የተከበረበት ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መገንባት ነው። የትግሉን ዓላማና ግብ ካስቀመጥክ በኋላ በመቀጠል የራስህንና የጨቋኙን ስርዓት ልምድና ችሎታ ታጠናለህ።

በስልጣን ላይ ያለው የኢህአዴግ መንግስት ከአመሰራረቱ ጀምሮ እስከ ፖለቲካዊ ስርዓቱ ድረስ በብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ ነው። በዚህ ፅሁፍ የመጀመሪያ ክፍል በዝርዝር በተገለፀው የመከፋፈል መርህ (Principle of division) መሰረት፣ “ብሔርተኝነት” የሕዝብ ንቅናቄ ለመቆስቆስ (mobilization) እና ለማዳፈን (demobilization) ያገለግላል። በመሰረቱ የአንድ ሀገር ዜጎችን በብሔር የመከፋፈሉ ዓላማ የፖለቲካ ስልጣን ለመቆጣጠር ነው። በብሔርተኝነት በመቆስቆስ ወደ ስልጣን የመጣ የፖለቲካ ቡድን በተመሣሣይ ብሔርተኝነትን የሌሎች ብሔሮችን የፖለቲካ ንቅናቄ ለማዳፈን ይጠቀምበታል።

በተለይ አብላጫ ድምፅ የሌለው ብሔርተኛ ቡድን በስልጣን ላይ ለመቆየት ያለው ብቸኛ አማራጭ ተቃዋሚዎችን የጋራ የፖለቲካ አጀንዳና የተቀናጀ እንቅስቃሴ እንዳይኖራቸው መከፋፈል ነው። በዚህ ረገድ የኢህአዴግ መንግስት ከጠቅላላው የሀገሪቱ ሕዝብ አብላጫ ድምፅ ያላቸውን የኦሮሞና አማራ ሕዝቦችን የሚወክሉ የፖለቲካ ቡድኖች በመከፋፈሉ ረገድ የሚከተለው ስልት እንደ አይነተኛ ማሳያ ሊቀስ ይችላል። ነገሮችን ከተለየ አቅጣጫ እንዲታዩ በማድረግ አፍራሽ ሚና ያላቸው፣ እንደ “Bourdieu” አገላለፅ፣ “the evocative power of an utterance which puts things in a different light” የሚባሉ ዓይነት፣ ታሪካዊ ቅራኔዎችንና አለመግባባቶችን የሚቀሰቅሱ አገላለፆች በስፋት ይጠቀማል። ከእነዚህ ውስጥ ለምሳሌ፡- “ትምክህተኛ፥ ጠባብ-ብሔርተኛ፥ ነፍጠኛ፥ የደርግ ሰርዓት ናፋቂዎች፥ …” የሚሉት በዋናነት ይጠቀሳሉ።

ከላይ በተጠቀሰው መሰረት፣ ብሔርተኝነትን እያቀነቀነ ወደ ስልጣን የመጣው ሕወሃት መራሹ የፖለቲካ ቡድን ብሔርተኝነትን መልሶ የአማራና ኦሮሞ ሕዝብን የፖለቲካ ንቅናቄ ለማዳፈን እየተጠቀመበት እንደሆነ ያሳያል። በብሔር ላይ የተመሰረተ ማንኛውም ዓይነት የፖለቲካ እንቅስቃሴ የኢህአዴግ መንግስት በቀደደው ቦይ እንደ መፍሰስ ነው። ኢህአዴግ ከአመሰራረቱ ጀምሮ እየተጫወተ ያደገው በብሔርተኝነት ሜዳ ነው። በሜዳው ኢህአዴግ ወይ ተቃዋሚዎች ላይ ጎል አግብቶ አሊያም ለተቃዋሚዎች ጉቦ ሰጥቶ ያሸንፋል።

ከዚህ በተጨማሪ፣ በብሔርተኝነት ላይ በተመሰረተ የትጥቅ ትግል በስልጣን ላይ ያለው የፖለቲካ ቡድን ከማንም የተሻለ ልምድና ችሎታ አለው። በክፍል ሦስት በዝርዝር ለመግለፅ እንደተሞከረው፣ በብሔርተንነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ ትግል የሚያካሂዱ አማፂ ቡድኖች ስኬትና ውድቀታቸው የሚወሰነው በሌላ ነገር ሳይሆን በስልጣን ላይ ባለው መንግስት የአፀፋ እርምጃ ነው። አማፂያኑ በመንግስት ላይ ጥቃት በፈፀሙ ቁጥር መንግስት አማፂያኑ በሚንቀሳቀሱበት አከባቢ ላይ ከቀድሞ የበለጠ የኃይል እርምጃ መውሰድ አለበት።

መንግስት የአማፂያኑን ጥቃትና ድጋፍ ለመቀነስ በሚወስደው የኃይል እርምጃ በማህብረሰቡ ላይ የሚፈፅመው በደልና ጭቆና ከሌለ ወይም ዝቅተኛ ከሆነ የአማፂያኑ የማሸነፍ እድል በዚያው ልክ ዜሮ ወይም አነስተኛ ይሆናል። ለምሳሌ፣ የደርግ መንግስት በትግራይ ያሰማራው ሦስተኛው አብዮታዊ ጦር ከሕወሃት ታጋዮች እየደረሰበት ተደጋጋሚ ጥቃት ለማስቆምና አማፂያኑ በሽረ አካባቢ ያላቸውን ድጋፍ ለመቀነስ በሚል በሃውዜን የአየር ድብደባ ፈፀመ። ነገር ግን፣ ከሃውዜን ጭፍጨፋ በኋላ ባለው አንድ አመት ውስጥ በደረግ በደረሰበት ሽንፈት ትግራይን ለአማፂያኑ አስረክቦ ወጣ። ታዲያ ደርግ ሃውዜን ላይ በፈፀመው ስህተት ለስኬት የበቃ የፖለቲካ ቡድን ተመሳሳይ ስህተት ይፈፅማል ብላችሁ ታስባላችሁ?

ከዚያ ይልቅ፣ በትጥቅ ትግሉ ወቅት የቀሰመውን ልምድ በአግባቡ እየተጠቀመበት ያለ ይመስለኛል። በተለያየ ግዜ፥ በተለያዩ የሀገሪቱ አከባቢዎች የትጥቅ ትግል ጀመርኩ ያለ አማፂ ቡድን ሦስት ወር ባልሞላ ግዜ ውስጥ ለሁለት ይከፈላል። ከዚያ በኋላ፣ አንደኛው ወገን በተፈጠረው ነገር ላይ እርስ-በእርሱ እንኳን ተወያይቶ ሳይጨርስ፣ ሌላኛው ወገን በቤተ-መንግስት ሲወያይ ይታያል። ስለዚህ፣ በስልጣን ላይ ያለው ቡድን ከአመሰራረቱ ጀምሮ የሚከተለው የመከፋፈል ስልት በየትኛውም የፖለቲካ መድረክ ተግባራዊ እንደሚያደርገውና በጣም የተካነበት ስልት እንደሆነ በግልፅ ያሳያል። አሁንም በድጋሜ ብሔርተኝነት የኢህአዴግ ሜዳ መሆኑን ያሳያል። በብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ ትግል ኢህአዴግ ወይ ጎል አግብቶ አሊያም ለአማፂያኑ ጉቦ ሰጥቶ ያሸንፋል።

በአጠቃላይ፣ ብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ እንቅስቃሴ የኢህአዴግ መንግስት በጣም የተካነበት ስልት ነው። ብሔርተኝነትን ሕዝባዊ ንቅናቄን ለመቆስቆስ ሆነ ለማዳፈን በሚገባ ተጠቅሞበታል፥ እየተጠቀመበትም ይገኛል። ስለዚህ፣ በብሔርተኝነት ላይ በተመሰረተ ማንኛውም የፖለቲካ አንቅስቃሴ በስልጣን ላይ ያለውን መንግስት ማስወገድ ሆነ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መገንባት አይቻልም። ከዚያ ይልቅ፣ ብሔርተኝነት የሕልውና መሰረቱ ለሆነ የፖለቲካ ቡድን የሚሸነፈው በአንድነት በመደራጀት ነው። በወገንተኝነትና ጦርነት የተካነ የፖለቲካ ቡድን በነፃነትና እኩልነት መርህ ላይ ለተመሰረተ ሰላማዊ የፖለቲካ ትግል ፍፁም እንግዳ ነው። ሁሉን-አቀፍ የሰላማዊ ትግል መርሆችና የአተገባበር ስልቶችን በሌላ ፅሁፍ በዝርዝር እንመለስበታለን።

ብሔርተኝነት ጨቋኝ ሰርዓትን ለማስወገድ እንጂ ዴሞክራሲን ለመገንባት አይጠቅምም! (ክፍል-3)

ጨቋኝ ስርዓትን ለማስወገድና በምትኩ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ለመዘርጋት የሚደረገው ትግል ከየትና እንዴት መጀመር አለበት? ይህን ጥያቄ በአግባቡ ለመመለስ እንዲቻል የትግሉን መነሻ እና መድረሻ በግልፅ ማስቀመጥ ያስፈልጋል። ጨቋኝ ስርዓትን ለማስወገድ የሚደረገው ትግል መነሻ ምክንያቱ የዜጎች ነፃነትና እኩልነት አለመከበሩ ነው። ስለዚህ፣ የትግሉ ዓላማ ከሕዝቡ ለሚነሳው የነፃነትና እኩልነት ጥያቄ ምላሽ መስጠት የሚያስችል ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መገንባት ነው። በመሆኑም፣ የትግሉ የመጨረሻ ውጤት የዜጎች ነፃነትና እኩልነት የተከበረበት ፖለቲካዊ ስርዓት መዘርጋት ነው። በአጠቃላይ፣ ጨቋኝ ስርዓትን ለማስወገድ የሚደረገው ትግል መነሻና መድረሻ የሕዝብ ነፃነትና እኩልነት ናቸው።

በየትኛውም ግዜና ቦታ ቢሆን ጨቋኝ ስርዓት እስካለ ድረስ ዜጎች ብሶትና ቅሬታ ይኖራቸዋል። ዜጎች በመንግስት ላይ ያላቸውን ብሶትና ቅሬታ የሚገልፁበት ምርጫና አማራጭ ሲያጡ ለአመፅና ተቃውሞ ወደ አደባባይ ይወጣሉ። ነገር ግን፣ ጨቋኝ ስርዓት አመፅና ተቃውሞ በተነሳ ቁጥር ከቀድሞ የበለጠ አስፈሪ የሆነ የኃይል እርምጃ በተቃዋሚዎች ላይ ይወስዳሉ። በእንዱህ ያለ ሁኔታ ውስጥ የፖለቲካ ልሂቃን ሕዝባዊ ንቅናቄውን በትጥቅ ትግል ወይም በሰላማዊ ትግል ለመምራት ምቹ ዕድል ይፈጠርላቸዋል። በዚህ መሰረት፣ ምንም እንኳን አንድ ዓይነት መነሻና መድረሻ ቢኖረውም ጨቋኝ ስርዓትን ለማስወገድ የሚደረገው ትግል ሁለት አማራጭ መንገዶች እንዳሉት መገንዘብ ይቻላል፤ አንደኛ፡- በብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ ትግል፣ ሁለተኛ፡- በነፃነትና እኩልነት ላይ የተመሰረተ ሁሉን-አቀፍ ሰላማዊ ትግል ናቸው። ከዚህ በመቀጠል የመጀመሪያውን የትግል ስልት መሰረታዊ ባህሪና ውጤታማነት እንመለከታለን።

የሕዝቡን አመፅና ተቃውሞ በትጥቅ ትግል የማስቀጠል ዝንባሌ ያላቸው የፖለቲካ ልሂቃን በዋናነት ብሔርተኝነት እና በራስ-የመወሰን መብትን ማቀንቀን ይጀምራለ። ብሔርተኘነት የሕዝቡን ንቅናቄ ለማቀጣጠል የሚያገለግል ሲሆን በራስ-የመወሰን መብት ደግሞ የትግሉ ግብ (ተስፋ) ሆኖ ያገለግላል። በአብዛኞቹ የዓለም ሀገራት የሚካሄዱ የትጥቅ ትግሎች በእነዚህ ሁለት እሳቤዎች ላይ የተመሰረቱ ናቸው። ነገር ግን፣ በዚህ መልኩ የሚካሄድ የትጥቅ ትግል ከትግሉ መነሻ ምክንያትና የመጨረሻ ውጤት አንፃረ የተዛነፈ ነው።

በመጀምሪያ ደረጃ የትግሉ መነሻና መድረሻ የሕዝብ ነፃነትና እኩልነት ነው። ነገር ግን፣ የትጥቅ ትግሉን ለማቀጣጠል ሲባል በማህብረሰቡ ዘንድ እንዲሰርፅ የተደረገው የብሔርተኝነት ስሜት ከነፃነትና እኩልነት ይልቅ በራስ-ወዳድነት (egoisim) እና ወገንተኝነት ላይ የተመሰረተ ነው። ስለ ብሔርተኝነት ፅንሰ-ሃሳብና በሰው ልጅ ላይ ስለሚያስከትለው የሞራል ኪሳራ በክፍል ሁለት በዝርዝር ለመግለፅ ተሞክሯል። ስለዚህ፣ በዚህ ክፍል ዋና ትኩረታችን የትጥቅ ትግል በማህበራዊ ስነ-ልቦና ላይ በሚያስከትለው ተፅዕኖ ላይ ይሆናል። 

Skocpol (1994) and Goodwin (1994) የተባሉ የዘርፉ ምሁራን፣ የትጥቅ ትግል የሚያካሂዱ አማፂያን ስኬትና ውድቀታቸው የሚወሰነው በሕዝባዊ አመፅ፥ በብሔርተኝነት፥ በውጪ ኃይሎች ድጋፍ፥ የሽምቅ ውጊያ ስልት፥ ወይም ሌላ ሳይሆን በስልጣን ላይ ባለው መንግስት ባህሪ እንደሆነ ይገልፃሉ። ጨቋኝ ስርዓት ለማስወገድ የሚደረግ የትጥቅ ትግል በአብዛኛው የሚጀምረው በሽምቅ ውጊያ ስልት ነው። ይህ ደግሞ አማፂያኑ ራሳቸውን በማህብረሰቡ ውስጥ በመደበቅ በመንግስት ላይ ጥቃት የሚፈፅሙበት ስልት ነው።

ከዚህ በተቃራኒ፣ ጨቋኝና አምባገነን መንግስታት ደግሞ ከአማፂያኑ ጥቃት በተፈፀመባቸው ቁጥር ከከዚህ በፊቱ የበለጠ የኃይል እርምጃ መውሰድ የተዋጊዎቹን ጥቃትና ድጋፍ ይቀንሳል የሚል እሳቤ አላቸው። ሽምቅ ተዋጊዎቹ በማህብረሰቡ ውስጥ ተደብቀው የሚንቀሳቀሱ እንደመሆኑ መጠን ጨቋ መንግስት በሚወስደው የአፀፋ እርምጃ በማህብረሰቡ አባላት በደልና ጭፍጨፋ ይደርሳል።በማህብረሰቡ ላይ በደልና ጭቆና በተፈፀመ ቁጥር ደግሞ የአማፂያኑ ድጋፍ ይጨምራል፣ የመንግስት ተቀባይነት ይቀንሳል። በዚህ መሰረት፣ የአማፂያኑን ጥቃትና ድጋፍ ለመቀነስ በሚል የሚወሰድ የአጸፋ እርምጃ የሽምቅ ተዋጊዎቹን አቅምና ድጋፍ እየጨመረ፣ የጨቋኙን ስርዓት አቅምና ተቀባይነት እየቀነሰ እንዲሄድ ያደርገዋል።

በአጠቃላይ፣ በትጥቅ ትግል የአማፂያኑ ስኬትና የጨቋኝ ስርዓት ውድቀት የሚወሰነው በዚህ ስሌት መሰረት ነው። በመሆኑም፣ በትጥቅ ትግል ጨቋኝ ስርዓት የሚወድቀው ንፁሃንን በመጨፍጨፉ ምክንያት ሲሆን፣ አማፂያኑ ደግሞ የሚያሸንፉት ንፁሃንን ዜችን በማስጨፍጨፋቸው እንደሆነ መገንዘብ ይቻላል። ከዚህ አንፃር፣ በብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ ትግል በንፁሃን ዜጎች ላይ ኢ-ሰብዓዊ በደልና ጭፍጨፋ እንዲፈፀም ምክንያት በመሆኑ ተመራጭ አይደልም።

ከዚህ በተጨማሪ፣ የትጥቅ ትግል የመጨረሻ ውጤት በመግቢያው ላይ ከተጠቀሰው የትግሉ መነሻና መድረሻ ጋር ፍፁም ተቃራኒ ነው። የትግሉ መነሻ የሕዝብ ነፃነት እና እኩልነት ቢሆኑም በትጥቅ ትግሉ ወቅት የሰረፀው በራስ-ወዳድነት ላይ የተመሰረተው የብሔርተኝነት ስሜት በሂደት ወደ ወገንተኝነት እና የተበዳይነት ስሜት ይቀየራል። ከላይ በጦርነት ወቅት አማፂያኑ በሚንቀሳቀሱበት ማህብረሰብ ላይ የሚደርሰው በደልና ጭፍጨፋ በሕብረተሰቡ ዘንድ የጠላትነትና ፍርሃት ስሜት እንዲሰርፅ ያደርገዋል። ስለዚህ፣ የትግሉ መነሻ ምክንያት ነፃነትና እኩልነት ናቸው። የትግሉ የመጨረሻ ውጤት ግን የወገንተኝነት/ተበዳይነት እና የጠላትነት/ፍርሃት ናቸው።

ከትጥቅ ትግል በኋላ የሚመሰረተው ፖለቲካዊ ስርዓትም በእነዚህ ስሜቶች ተፅዕኖ ስር ይወድቃል። የወገንተኝነት/ተበዳይነት እና የጠላትነት/ፍርሃት ስሜት በስፋት በሚንፀባረቅበት ማህብረሰብ ዘንድ እንደ አዲስ የሚዘረጋው ፖለቲካዊ ስርዓት የአንድ ወገን የበላይነትና ተጠቃሚነትን በማረጋገጥ ላይ የተመሰረተ ይሆናል። በእንዲህ ያለ የፖለቲካ ማህብረሰብ ዘንድ የብዙሃኑን ነፃነትና እኩልነት ማረጋገጥ የሚያስችል ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መጠበቅ የዋህነት ነው። ከዚያ ይልቅ፣ ከሌሎች የሕብረተሰብ ክፍሎ የሚነሱ የመብትና ነፃነት ጥያቄዎችን በፍርሃትና ጥርጣሬ የሚመለከት ይሆናል። እንደ ቀድሞ ስርዓት የዜጎችን ጥያቄ በኃይል ለማፈን የሚታትር ሌላ ጨቋኝ ስርዓት ይፈጠራል።             

በአጠቃላይ፣ በብሔርተኝነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ ትግል በማድረግ የብዙሃን ነፃነትና እኩልነት የተከበረበት ዴሞክራሲያዊ ስርዓት በፍፁም መገንባት አይቻልም። በብሔርተኝነት ላይ በተመሰረተ የትጥቅ ትግል ከስልጣን ያስወገዱት ጨቋኝ ስርዓት “አልሸሹም ዞር አሉ” የሚሉት ዓይነት ነው። ምክንያቱም፣ ነፃነትን የማያውቅ ነፃ-አውጪ ሳይውል-ሳያድር ጨቋኝነቱ ፍትው ብሎ ይታያል። ለዚህ ደግሞ ጨቋኙን የደርግ ስርዓት በመገርሰስ ወደ ስልጣን ከመጡት የኢህአዴግና የሻዕቢያ መንግስት የበለጠ ጥሩ ማሳያ ያለ አይመስለኝም። (በቀጣዩ ክፍል ደግሞ በነፃነትና እኩልነት ላይ የተመሰረተ ሰላማዊ ትግል እንዴት ማካሄድ እንደሚቻል በዝርዝር እንመለከታለን።)