የዲያስፖራ ፖለቲካ: ከመደማመጥ መጯጯህ፣ ከመተባበር መጠላለፍ

ከBBN_ራዲዮ ጋር ያደረኩት ቃለ ምልልስ የመጀመሪያ ክፍል በኢትዮጲያ ስላለው ወቅታዊ ፖለቲካዊ ሁኔታ፤ በተለያዩ የሀገሪቱ ክፍሎች እየተነሳ ስላለው የለውጥ ጥያቄ እና የኢህአደግ መንግስት ፀረ-ለውጥ  አቋምን በተመለከተ ዝርዝር ማብራሪያ ለመስጠት ሞክሬያለሁ፡፡ የቃለ ምልልሱን የመጀመሪያ ክፍል ቀጥሎ ያለውን ሊንክ በመጫን ማድመጥ ትችላላችሁ! 

BBN_Radio_Interview_part_one.

በቃለ ምልልሱ ሁለተኛና የመጨረሻ ክፍልን ደግሞ ስለ ዲያስፖራ ተቃዋሚዎች የፖለቲካ አካሄድ በስፋት ተወያይተናል፡፡ በዚህም ፅንፈኛ ብሔርተኞች እና አክራሪ አንድነቶች፣ እንዲሁም ጥራዝ_ነጠቅ ምሁራን (ልሂቃን) የኢህአዴግ መንግስት እድሜውን እንዲያራዝም ምቹ ሁኔታ ከመፍጠር አልፎ በኢትዮጲያ ፖለቲካ ውስጥ ለውጥና መሻሻል እንዳይመጣ ዋና ማነቆ መሆናቸውን በዝርዝር ለመግለፅ ሞክሬያለሁ፡፡ የቃለ ምልልሱን ሁለተኛ ክፍል ቀጥሎ ያለውን ሊንክ በመጫን ማድመጥ ትችላላችሁ!  

BBN_Radio_Interview_part_two

የዲያስፖራ ፖለቲካ፦ ከመደማመጥ መጯጯህ፣ ከመግባባት መጠላለፍ!
Advertisements

​”The Amhara Psychology” by BefeQadu Hailu

To begin with less controversial fact, today’s Amhara is not exactly what it is referred in old historical scripts of the country (Ethiopia). It has mostly been used to refer to the Christians, and also, to mean ‘good people’. It is also used seldom to mean Amharic speaking people. But, all of these are when the Amharic speaking people use it; for example, Oromos used to say ‘Sidama’ to refer to the Amhara. There are many people who still use the phrase ‘Afaan Sidama’ to say ‘Afaan Amhara’. EPRDF’s ethnic federalism definded Amhara as the people who are residing in Northern Shoa, Gojjam, Gondar, Wollo, and also people currently residing in other regions whose parents are originally from these places.

BefeQadu Z. Hailu (በፍቃዱ ሃይሉ)

To know how Amharic language evolved would help us learn how the people, who are currently considered as ‘Amhara’, have reached here. Even though it is second largest “ethnic group” (population wise), Amharic is most spoken in Ethiopia. Yet, it is not oldest langauge in the country. Legend has it that it was in Shoa, in the 13th Century, that the language was first born. Others say it was first spoken by ‘Amahara Sayint’ people as early as seventh century. Either way, the language is younger than Cushitic languages that include Afaan Oromo and Somali and also than most Omotic and Nilo-Saharan languages.

How does it grow larger and faster? Who are the people who are speaking it now? There are many possible answers for the first question. One of the possible and not controversial answers is that its adoption by the ruling elites has contributed to its quick growth. For the second question, we can certainly speak about the fact that the first people who started to speak Amharic used to have other languages as well. So, we can deduct a conclusion that may not please people who define ethnicity based on only language. This is because the birth and expansion of Amharic language proves the fore fathers of the current Amharic language speakers will happen to have another ethnicity according to language-based definition of ethnicity.

Scholars say Amharic is a child of Ge’ez, currently dying Semitic language; but, also say its syntax has similarity with Cushitic languages such as Afaan Oromo. The likes of Donald Levin suspect, while trying to explain how the Semitic language could have Cushitic syntax, ‘Amharic maybe created when the Oromo try to speak Ge’ez’. It maybe true. Bahru Zewdie has also written that ‘Amharic has more words derived from the Cushitic Afaan Oromo instead of its presumed parent language Ge’ez’. 

Amharic language became official language of Ethiopia’s rulers since the 19th century, during the reign of Emperor Theodros II. Before that, Ge’ez used to be the official language of the rulers even to have their stories recorded. The adaptation of Amharic language as an official language of state has advantantaged the language’s expansion. In the Imperial Ethiopia, the central source of legitimacy was Orthodox Christianity. Added to that, to speak Amharic language became a necessity as Amharic was promoted to be the official language.

So, people – whatever their ethnic background is – have to be Christians and speak Amharic to have the maximum chance of taking over leadership. (The exceptions won’t count here. In the Yejju era (also called as ‘Era of the Princes’) Afaan Oromo is said to have become language of the palace; and before that, Gondar royalities had adopted Catholic Christianity. Both lived short. During Emperor Menelik II’s reign, King of Jimma, Abba Jifar, could keep his faith of Islam and submitted to the King of Kings. But, no similar diversity has ever been experienced before and after.) 

But, since Orthodox Christianity is the main factor to seek royality (and also maybe because the current Tigray region is where the state was founded), Tigrians have shares in leadership regardless of their language difference. This makes Christianization a factor of eligibility to rule. To communicate effectively with the central ruling elite, it also needs one Amharanize oneself. Thus Amharanization often involved both Orthodox Christianization as well as Amharic language skills. Accordingly, people of any ethnic background Amharanize themselves as they get close to the ruling elites’ inner circle. 

Amhara people speak of their birth place (saying I’m Gojjamé, Gondarré, Showayé or Wolloyé) when they are asked about their identity; other ethnic groups such as Oromo and Somali speak of their tribal family roots (AKA gossa) or that they are Oromo or Somali to tell their identity. This is an implication that the Amhara do not have direct familial (tribal) line but mixed background.

Now, there is a society (or, an ethnic group) that is identified as Amhara. And, this Amhara have a common psychological make up that keep them together. This common psychological make up is usually pride. The source of this pride is the long standing narration of heroism and leadership opportunity they had. They do have strong sense of ownership to the state. They make proud of the fact that they had central role in forming the Ethiopian state. And, therefore, they don’t like critics of the way Ethiopia is formed. They hate anyone who hates the Imperial rulers and dislike who doesn’t like the state.

The Amhara Privilege

Because Amharic is official for at least the past 200 years, the Amhara are advantaged by getting the ultimate chance to determine (participate in determining) the fate of the country. Currently, in this ethnically federalized republic, Amharic is spoken in almost every corner of the country. Amharic speaking people are privileged to easily communicate in all towns existed in Ethiopia better than any other language speakers. In fact, many Amharas reject this privilege as non existent only because all Amharic speaking people are not Amharas. 

The Amhara Challenge

As privileged as Amharas are in the past historical events and its legacies, they are also victims of its short falls. All Amhara people were not members to the royal members. Many were just ordinary people who tilled the land of the the lords. However, the revolution of 1974 which has thrown away the Imperial system has also came up with a narration that blames the Amhara for almost everything. Amhara became the antagonist of the new narration. Given the history of the people, Amhara people are most dispersed of all. They have communities in every other ethnically categorized new regiones. They are often victims of displacement and are viewed as settlers. The history they make pride made them victims in a contrary interpretation.

Cross Roads…

The Amhara Psychology – the pride in the way the republic was founded and in the role they had to – kept many of Amharas rejecting the Amhara nationalism in an ethnonationalist federation. But, the Amhara challenge made it a necessity to forge a nationalism. In addition, Ethiopian nationalism claims of the Amhara is criticized to be a camouflage to keep the interests of the ethnic group. However, the challenge is the way the ethnic group is created. It has no straight familial (tribal) line which can make members associated with and protective of. So, it needs different approach to convince the Amhara take its part in the federal members competitio and limit affairs in regional issues when necessary. 

Amhara people are said to be extremely individualist than collectivist which ethnonationals need to survive. Newly growing Amhara nationalists so far failed to define the social psychology, history and demands of Amhara people. There is no single book so far published with the title ‘History of Amhara’. And no pragmatic Amhara nationalism is formulated so far. This has posed a challenge in identifying the very way Amahara nationalism, without destroying the social tendency of individualism, should be established to keep the benefits of the people while helping it live with others in harmony.


Source:- BefeQadu Z. Hailu Facebook Page

እያንዳንዱ ሰው እንደ አፄ ሚኒሊክ ቅዱስና እርኩስ ነው!

የኢህአዴግ መንግስት ስለ ተቃዋሚዎች ይናገራል። ተቃዋሚዎች ስለ ኢህአዴግ ይናገራሉ። ግማሹ ቴዲ አፍሮ ኮንሰርት እንዳያዘጋጅ ፍቃድ ተከለከለ ይላል። ሌላው የጎሳዬ ተስፋዬን ኮንሰርት ¨Boycott” አድርጉ ይላል። አንዱ ድንገት ተነስቶ ስለ ቀድሞ ታሪክ የሆነ ነገር ይናገራል፣ ከዛ ሕዝቤ ሁላ በጭፍን ተቃውሞና ድጋፍ ያዙኝ-ልቀቁኝ ይላል። ይኸው ነው የእኛ ነገር። ሁሉም ይናገራል። አንዱ በጭፍን የሚደግፈውን፣ ሌላው በጭፍን ይቃወማል። እርስ-በእርስ መጯጯህ እንጂ መደማመጥና መግባባት ተስኖናል። ሁሉም የራሱን እውነት ለመናገር እንጂ የሌሎችን ለማዳመጥና ለመረዳት ዝግጁ አይደለም።

በእርግጥ እያንዳንዱ ሰው ለራሱ ትክክል ነው። ሁሉም ሰው የሚናገረውና የሚፅፈው ነገር በተግባር የሚረጋገጥ እውነት ሆነ በቃላት የተለወሰ ውሸት ለውጥ የለውም። ሁሉም ሰው በራሱ እይታ ትክክል የመሰለውን ነው የሚያደርገው። ሰው በጭራሽ ስህተት ለመስራት ብሎ አይሳሳትም። ይሄን ለመረዳት በጣም ቀላል ነው። ለምሳሌ፣ እርስዎ፥ አንቺ ወይም አንተ እስኪ ዛሬ የተናገራችሁትን ወይም ያደረጋችሁትን ነገር መለስ ብላችሁ አስቡ። እውነትም ሆነ ውሸት መናገር ያለባችሁን ተናግራችኋል አይደል? አምናችሁበትም ይሁን ሳታምኑበት የሆነ ተግባር ፈፅማችኋል። ከቦታ (space)፣ ግዜ (time) እና ምክንያት (cause) አንፃር ሲታይ የፈፀማችሁት ድርጊት ለራሳችሁ ትክክል ነው። በ“phenomenologist epistemology” ፅንሰ-ሃሳብ መሰረት፣ እያንዳንዱ ሰው የሚፈፅመው ተግባር ሌሎች ሰዎች በእሱ ቦታ ቢሆኑ የሚፈፅሙትን ተግባር ስለሆነ ድርጊቱ ሁልግዜም ትክክል ነው፡-

“Man chooses and makes himself by acting. Any action implies the judgment that he is right under the circumstances not only for the actor, but also for everybody else in similar circumstances.”

እኛ ለራሳችን የምንሰጠውን ግምት ሁሉም ሰው ለራሱ ይሰጣል። እኛ በምንናገረውና በምንፅፈው ነገር ላይ ትክክል ነን ብለን እንደምናስበው ሁሉም ሰው በራሱ፥ ለራሱ ትክክል ነው። ይህ ከሆነ ታዲያ ለምንድነው በመካከላችን አለመግባባት የተፈጠረው? ለምን እያንዳንዱ ሰው በራሱ ትክክል መሆኑንና የእሱን እውነት ተቀብለን ለመረዳት ጥረት አናደርግም? በአጠቃላይ፣ እርስ-በእርስ ከመጯጯህ ባለፈ መደማመጥና መግባባት የተሳነን ምክንያቱ ምንድነው?

አወዛጋቢ በሆኑ ታሪካዊና ፖለቲካዊ ክስተቶች ዙሪያ ተነጋግሮ መግባባት የተሳነን ሌሎች ሰዎች፣ በተለይ የቀድሞ መሪዎች ስህተትን አውቀውና ፈቅደው እንደፈፀሙት ስለምናስብ ነው። እኛ በራሳችን “ባለማወቅ” ስህተት ልንሰራ እንደምንችል እናውቃለን። አወዛጋቢ የሆኑ ታሪካዊና ፖለቲካዊ ክስተቶችን ሌሎች ሰዎች በስህተት ሳይሆን አውቀውና ፈቅደው፤ በክፋትና ምቀኝነት ወይም ሌሎችን ያለ አግባብ ለመጉዳትና ራሳቸውንን ለመጥቀም ብለው እንደፈፀሟቸው እናስባለን። ለእኛ ሲሆን “ሳናውቅ በስህተት…” የምንለውን ለሌሎች ሲሆን “አውቀው በድፍረት እንደፈፀሙት” እናስባለን።

ከላይ ለመግለፅ እንደሞከርኩት፣ ሁሉም ሰው በራሱ “ትክክል” ብሎ ያመነበትን ነው የሚፈፅመው። እኛ “ስህተት ነው” ብለን የምንቃወመው ተግባር ከድርጊት ፈፃሚዎቹ ቦታ፣ ግዜና ምክንያት አንፃር ሲታይ ግን ትክክል ነው። በእርግጥ ትክክክኝነቱ ለእነሱ ብቻ ሳይሆን ለእኛ ጭምር ነው። ምክንያቱም፣ እኛም እነሱ በነበሩበት ቦታ (space)፣ ግዜ (time) እና ምክንያት (cause) ላይ ብናስቀምጥ አሁን የምንቃወመውን ተግባር ሳናዛንፍ ደግመን እንፈፅመዋለን።

የሰው ልጅ ሁሉንም ነገር በራሱ አውቆና ፈቅዶ ያደረገው ይመስለናል። ታሪካዊና ፖለቲካዊ ክስተቶች በሰዎች ነፃ ፍላጎትና ፍቃድ (will) የተደረጉ ይመስሉናል። ይህ ግን ከቦታ፥ ግዜና ምክንያት አንፃር ከድርጊቱ ወይም ክስተቱ ያለንን ርቀት ወይም የግንዛቤ እጥረት ከመጠቆም የዘለለ ትርጉም የለውም። ምክንያቱም፣ ሌሎች ሰዎች በፍቃዳቸው ያደረጉት የመሰለንን ነገር ቀርበን ወይም በጥልቀት ስናውቀው ምርጫና አማራጭ በሌለበት ሁኔታ ውስጥ እንደተፈፀመ እንረዳለን።

የሰው ልጅ አንድ በጣም አስቂኝ ባህሪ አለው። የሌሎች ሰዎችን ተግባር አግባብነት ወይም ትክክለኝነት የሚፈርጀው “እኔ ብሆን ኖሮ እንደዛ አላደርግም ወይም እኔ ብሆን ኖሮ እንደዚህ አደርግ ነበር” በሚል እሳቤ ላይ ተመስርቶ ነው። ይህም በሞራላዊ ወይም ምክንያታዊ እሳቤ ላይ የተመሰረተ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን፣ እያንዳንዱ ሰው ራሱን በድርጊት ፈፃሚው ቦታ (space)፣ ግዜ (time) እና ምክንያት (cause) ቢያስቀምጥ አሁን “እንዴት እንደዚህ አደረገ?” እያለ የሚቃወመውን ተግባር ሳያዛንፍ ይደግመዋል። የሰው ልጅ ይህን እውነት ሺህ ግዜ በተግባር አረጋግጦታል፡፡ ነገር ግን፣ ይህን ሃቅ አምኖ መቀበል ሞቱ እንደሆነ “Leo Tolstoy” እንዲህ ሲል ገልፆታል፡-    

“…series of experiments and arguments proves to him that the complete freedom of which he is conscious in himself is impossible, and that his every action depends on his organization, his character, and the motives acting upon him; yet man never submits to the deductions of these experiments and arguments. However often experiment and reasoning may show a man that under the same conditions and with the same character he will do the same thing as before, yet when under the same conditions and with the same character he approaches for the thousandth time the action that always ends in the same way, he feels as certainly convinced as before the experiment that he can act as he pleases.” War And Peace: EP2|CH8, Page 1159.

ዛሬ ላይ የምንቃወመውን ተግባር ከተፈፀመበት ቦታና ግዜ፣ እንዲሁም የተፈፀመበትን ምክንያት ጠንቅቀን ስናውቅ ምርጫና አማራጭ በሌለበት አስገዳጅ ሁኔታ ውስጥ አንደተፈጸመ እንገነዘባለን። ምርጫና አማራጭ በሌለበት ሁኔታ ውስጥ የተፈፀመ ተግባርን “ትክክል” ወይም “ስህተት” ብሎ መፈረጅ አይቻልም። ምክንያቱም፣ አንድን ተግባር ትክክል ወይም ስህተት ብሎ ለመፈረጅ በቅድሚያ አማራጭ መኖር አለበት። አማራጭ በሌለበት ምርጫ ሊኖር አይችልም። አማራጭ በሌለው አስገዳጅ ምርጫ የተፈፀመ ተግባርን ትክክል ወይም ስህተት ብሎ መፈረጅ አይቻልም። ድርጊት ፈፃሚው ያደረገው እኛም በእሱ ቦታ ብንሆን የምናደርገውን፥ ያለ ማዛነፍ የምንፈፅመውን ነው።

በተለያዩ ታሪካዊና ፖለቲካዊ ጉዳዮች ላይ እርስ-በእርስ ከመጯጯህ ባለፈ መደማመጥና መግባባት የተሳነን ለዚህ ነው። የቀድሞ ሆኑ የአሁን መሪዎች የሚፈፅሟቸው ተግባራት አውቀውና ፈቅደው፥ ሌሎችን ለመጉዳት ወይም ራሳቸውን ለመጥቀም አስበው ይመስለናል። ከዚያ በኋላ “እከሌ ጀግና ነው! እከሌ ባንዳ ነው! አፄ ሚኒሊክ ቅዱስ ነው! አፄ ሚኒሊክ እርኩስ ነው!” እያልን እንጯጯሃለን፡፡ እያንዳንዱ ሰው በአፄ ሚኒሊክ ቦታ ላይ ቢሆን እሱ ያደረገውን ሳያዛንፍ ይደግመዋል! ስለዚህ፣ እያንዳንዱ ሰው እንደ አፄ ሚኒሊክ ቅዱስና እርኩስ ነው!     

“ዘውጌኝነት” እና “ዘውግ-ዘለልነት” (በፍቃዱ ሃይሉ)

ለብዙዎቹ ችግሮቻችን ፍቱን መድኃኒት አድርጌ የምወስደው፣ ጉዳዩን በዘመን ቁመት እና በዓለም ሕዝቦች ታሪክ አግድም መመልከት ነው። ዓለም በበቂ ሁኔታ የምንማርባቸው ስኬቶች እና ውድቀቶች አሏት። ዘውጌኝነት፣ ብሔርተኝነት እና ዜግነት የመሳሰሉትም የብቻችን ጉዳዮች አይደሉም። ዓለም በየፈርጁ የዳከረችበት እና እየዳከረችበት ያለ ችግር ነው። ስለዚህ ጥያቄውን በቅጡ ለማበጃጀትም ይሁን፣ አዋጭ መልስ ለመፈለግ ከሰው ልጆች እንደአንድ የሚያደርገንን ታሪክ የምናውቀውን ያክል ማሰስ ያስፈልጋል። ይህን ከጠቆምኩ በኋላ ወደ የበኩሌን ለመሞከር ወደ አጀንዳዬ እዘልቃለሁ።

የዘውግ ብሔርተኝነት ምንድን ነው?

የዘውግ ብሔርተኝነት (ethnonationalism) የአንድ ዘውግ (ethnic) ቡድን ነጻ አገር እንዲመሠርት ወይም ከመገንጠል ወዲህ ያለውን የራሱን ዕድል በራሱ እንዲወስን ለማስቻል የሚደረግ ፖለቲካዊ ንቅናቄ ነው።

የዘውግ ማንነት በኢትዮጵያ ልማዳዊ አሠራር በወላጆች ማንነት ነው የሚወሰነው። እናትና አባታቸው ከተለያዩ ዘውጎች የተወለዱ ዜጎች በተለምዶ የአባታቸውን የዘውግ ሐረግ ነው የሚወርሱት። ዜጎች በአንድ ክልል ተወልደው፣ የአካባቢውን ቋንቋ፣ ባሕልና ወግ አውቀው ቢያድጉም ከአካባቢው ዘውግ የተለየ ዘውግ ካላቸው ወላጆች ከተወለዱ የአካባቢው ዘውግ አላቸው አይባልም። ማለትም፣ ለምሳሌ በኦሮሚያ ከአማራ ልጆች ተወልደው ያደጉ ልጆች በዘውግ ብሔርተኞች እንደኦሮሞ አይቆጠሩም። በሕግ የመምረጥ እና መመረጥ መብት ቢኖራቸውም በልማድ ተቀባይነት የማግኘት ዕድላቸው ግን አነስተኛ ነው። ነገሩን ይብስ ውስብስብ የሚያደርገው ደግሞ በሌሎች ማኅበረሰቦች መሐል የሚያድጉ ልጆች ከአደጉበት ማኅበረሰብ ይልቅ ዘውጋቸውን ከወላጆቻቸው በደም ለመውረስ የመፈለጋቸው ልምድ ነው፡፡

የዘውግ ብሔርተኝነት ንቅናቄዎች ከዘር (race) ንቅናቄዎች ጋር በትይዩ ሊታዩ ይችላሉ። ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ያሉ ዘውጎች በፊት ቅርፅና የቆዳ ቀለም ሊገለጽ የሚችል ልዩነት ባይኖራቸውም (የዘር ልዩነት ባይኖርም)፣ የሚያነሷቸው ጥያቄዎች ግን ተቀራራቢነት አላቸው። ሁለቱም “በማንነታችን ምክንያት የመብት እና ዕድል አድልዎ ይደረግብናል” ይላሉ። የሚገጥሟቸውም ተግዳሮቶችም ተቀራራቢነት አላቸው፤ ለምሳሌ ያክል ‘Black Lives Matter’ (የጥቁር ነፍስም ዋጋ አለው) በሚለው የጥቁሮች ንቅናቄ ላይ ‘All Lives Matter’ (የሁሉም ሰው ነፍስ ዋጋ አለው) ነው መባል ያለበት እንደሚሉት ሁሉ፣ በኛም አገር ለምሳሌ ‘Because I am Oromo’ (ኦሮሞ ስለሆንኩ) እንዲህ ደረሰብኝ በሚለው ፈንታ ‘Because I am Ethiopian’ (ኢትዮጵያዊ በመሆኔ) ነው መባል ያለበት የሚል ትችት ይቀርብባቸዋል።

አሁን ‘ኢትዮጵያዊነት’ ምንድን ነው?

‘ኢትዮጵያዊነት’ (‹ኢትዮጵያዊ ብሔርተኝነት›) የሚባለው አሁን የወል፣ አስማሚ ትርጉም የለውም። ሆኖም ‘ብሔር’ የሚለው የግዕዝ ቃል ‘አገር’ የሚል ትርጉም አለው በሚል “ብሔሬ ኢትዮጵያ ነው” በማለት የዘውግ ማንነታቸው በኢትዮጵያዊነት መግለጽ የሚፈልጉ አሉ። በዚያ ላይ ቤተሰቦቻቸው ከሁለት ዘውግ የተወለዱ ሰዎች ራሳቸውን በኢትዮጵያዊነት ለመግለጽ መፈለጋቸው ኢትዮጵያዊነትን እንደ አቃፊ ወይም ደግሞ አማራጭ ማንነት መቀበላቸውን ያሳያል።

ይሁን እንጂ ከነዚህ ውጪ ኢትዮጵያዊነትን እንደ ዜግነት ሳይሆን ራሱን እንደቻለ ማንነት የሚመለከቱት በተለይ አዲስ አበቤዎች፣ በርካታ የአማራ እና በደቡብ ክልል የሚገኙ ብሔረሰቦች በተለይም ጉራጌዎች ናቸው። ከነዚህ ውጪ ያሉት ቀዳሚ ምርጫቸው አለመሆኑ የሚያሳየው ‘ኢትዮጵያዊነት’ን እንደማንነት የማይቆጥሩት ዜጎች መኖራቸውን ነው።

ኢትዮጵያዊነት ከሉላዊነት (globalization) ባሕርያት ጋር የሚመሳሰልባቸውም ነገሮች አሉ። ሉላዊነት በኃያላን አገራት በተለይም በአሜሪካ የኢኮኖሚ መሪነት የተመሠረተ የዓለም አገራት ትስስር ነው። ኢትዮጵያዊነትም ከሰሜን ኢትዮጵያ በአቢሲኒያ ተመሥርቶ ወደ ደቡብ እና ምሥራቅ የተስፋፋ ፖለቲካዊ ንቅናቄ ነው። ሉላዊነት ኃያላኑ አገራት የኢኮኖሚ እና ቴክኖሎጂ የበላይነታቸውን ተጠቅመው የራሳቸውን ማንነት በአቅመ ደካሞቹ አገራት ላይ የሚጭኑበት (hegemonic) ግንኙነት ነው ይላሉ፤ ብዙዎች ሉላዊነትን ከአሜሪካዊነት ጋር ዕኩል ያደርጉታል። በተመሳሳይ፣ ቀላል የማይባሉ ኢትዮጵያውያንም ኢትዮጵያዊነትን ከአቢሲኒያዊነት ጋር ዕኩል ያደርጉታል። አቢሲኒያውያን የአገር መሥራችነት እና ቀዳሚ የመሣሪያ ማግኘት ዕድላቸውን ተጠቅመው የሰሜኑ ሕዝብ ከሌላው የተሻለ ተጠቃሚ የሚሆንበትን ስርዓት ዘርግተዋል በማለት።

የዘውግ ብሔርተኝነት እና የአሁኑ ‘ኢትዮጵያዊነት’ – አንድነት እና ልዩነት

ሁለቱም ፖለቲካዊ ንቅናቄዎች ናቸው። ዘውገኝነት በቋንቋ፣ ባሕል እና ወግ መመሳሰል (አንድ ዓይነትነት /homogeneity/ አላልኩም) ወይም የማይመስሉትን በማግለል ላይ የተመሠረተ ሲሆን፤ ኢትዮጵያዊነት ግን የወደዱትንም የጠሉትንም በጠቅላይነት ላይ የተመሠረተ ነው። የዘውግ ብሔርተኞች ለዘውግ ጥቅም የግዛት አንድነትን አሳልፈው ሊሰጡ ይችላሉ፤ የኢትዮጵያዊነት አራማጆች ደግሞ የግዛት አንድነትን ለማስጠበቅ የዘውጎች ቡድን ጥቅም አሳልፈው ሊሰጡ ይችላሉ።

በተቀባይነት ደረጃ የዘውግ ብሔርተኝነት ከኢትዮጵያዊነት ዕኩል ወዳጅም፣ ጠላትም አለው። ነገር ግን በተለይ ብዙኃን ኢትዮጵያውያን በሚኖሩበት ገጠር አካባቢ ዜጎች ራሳቸውን በወንዛቸው ወይም በዘውጋቸው መጥራት ይመርጣሉ። የዘውግ ብሔርተኝነትን አምርረው የሚቃወሙት የኢትዮጵያዊነት አራማጆችም ለዘውግ መወገንን የሚጠየፉት ምንጩ ከአቢሲኒያ ያልሆነ ወግ አጥባቂነት ሲመለከቱ ነው በሚል ይተቻሉ። በሌላ አነጋገር ‹ኢትዮጵያዊነት› የሚመርጠው (ወይም የሚጠየፈው) እና የማይመርጠው (ወይም የማይጠየፈው) ዓይነት የዘውግ ወገንተኝነት አለ ማለት ይቻላል።

እርግጥ ነው፣ የዘውግ ብሔርተኞች እና የኢትዮጵያዊነት አራማጆች የሚያመሳስላቸው አንድ ትልቅ ቋንቋ አለ፤ ይኸውም “ዘውጌኛነት” ራሱ ነው። ምንም እንኳን ‘ኢትዮጵያዊነት’ን ብቻ የሚያቀነቅኑ የፖለቲካ ልሒቃን ኅብረ-ብሔራዊነትን ነው የምንሰብከው ቢሉም ኢትዮጵያውያንን እንደ ዘውግ ስብስብ እንጂ ከዘውግ ፍልስፍና አፈንግጠው በተለየ ርዕዮተ ዓለም እንደ አንድ የኢኮኖሚ ማኅበረሰብ አይመለከቷቸውም። (ወይም በአንዳርጋቸው ፅጌ አጠራራር “ዘውግ ዘለል” አተያይ የላቸውም፡፡) ለዚህም ይመስላል ሁሉንም የዘውግ ቡድኖች ማሸነፍ የሚችል “ከዘውጌኛነት” የተሻገረ ስኬታማ የፖለቲካ ማኅበረሰብ መፍጠር ያልተቻለው።

የገዢው ፓርቲ ግንባር በኅብረብሔራዊ ፓርቲነት በአዲስ አበባ ሲንቀሳቀስ፣ ከአዲስ አበባ ውጪ ግን የብሔር ፓርቲ ሆኖ ነው የሚንቀሳቀሰው። ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎችም ቢሆኑ የዘውጎቹ፣ በየአካባቢያቸው ተቀባይነት ሲያገኙ፤ ኅብረብሔራዊ ነን የሚሉት አብዛኛው ተቀባይነታቸው በከተማ እንዲሁም በአማራ እና በደቡብ ክልል ነው። ስለዚህ ሁሉንም የሚያስማማ ብሔራዊ ንቅናቄ ከዬት ይምጣ?

“ረዥሙ አብዮት”

ንዑስ ርዕሱን የተዋስኩት “The Long Revolution” ከሚለው የእንግሊዛዊው ሬይመንድ ዊሊያምስ መጽሐፍ ነው። ሐሳቡ ዓለማችን ረዥም እና የማያቋርጥ የለውጥ ጉዞ ላይ መሆኗን የሚተርክ ነው። ኢትዮጵያም የዚሁ የሰው ልጅ ከድቅድቅ ድንቁርና ወደ ዕውቀት ብርሀን የሚያደርገው ጉዞ ውስጥ የራሷ ድርሻ አላት። ጥንታዊ ሥልጣኔዎቻችን እና ዕድሜ ጠገብ ትውፊቶቻችን የዚህ ረዥም ጉዞ አካል ናቸው። ይሁን እንጂ ፈጥነን፣ ከአሸናፊው የዓለም ክፍል ዕኩል መራመድ ባለመቻላችን እና ራሳችንን ባለማጣጣማችን ምክንያት ኋላ ቀር ሆነናል። በተለይም በዕድሜ ከኛ ዕኩል እና የዘገየ ሥልጣኔ ባለቤት የሆኑ አገራት ነገሥታቱ የሕዝቦቻቸውን ነጻነት ባከበሩበት ፍጥነት የኛዎቹ ባለማክበራቸው ምክንያት (እንግሊዝ በ1215 ነው ለመጀመሪያ ግዜ የንጉሦቿን ሥልጣን የሚገድበውን ‘ማግና ካርታ’ ያወጀችው።) እና አድሎአዊ አሠራሮችን በግዜ ባለመቅረፋቸው አገራችን የሚያፈቅሯት ብቻ ሳይሆን የሚጠሏትንም ዜጎቿን አቅፋ እንድትኖር አስገድዷታል።

የረዥሙ የሰው ዘር የነጻነት ጉዞ ዓላማ ደግሞ ዜጎች አገራቸውን እየጠሏትም ቢሆን መብትና ነጻነታቸውን እንድታከብርላቸው እና እንድታስከብርላቸው ማድረግ ነው። ይህ የሚሆንበት ሁለት ምክንያት አለ። አንደኛው፣ አገረ-መንግሥታት የተፈጠሩት በሕዝብና መንግሥት ውል ነው። የውሉ ሐተታ ደግሞ መንግሥታት የዜጎችን መብት፣ ነጻነትና ደኅንነት ይጠብቃሉ፤ በምላሹ ከዜጎች ምንዳ ይሰፈርላቸዋል። ይህ ውለታ የማይሻር ነው። ሁለተኛው ምክንያት፣ አገራት ለዜጎቻቸው ነጻነት ይኖራሉ እንጂ፣ ዜጎች ለአገሮቻቸው ሕልውና ነጻነታቸውን አይገብሩም። ነጻነት የሰው ዘር የመጨረሻ ግብ ነው።

“ነጻነት የሰው ዘር የመጨረሻ ግብ ነው!”

የዓለምም ይሁን የአገራችን ታሪክ የሚያረጋግጥልን ፍጥነቱ ከቦታ ቦታ ይለያይ እንጂ የሰው ልጅ ወደ ነጻነቱ የሚያደርገው ጉዞ ስኬታማ ነው። በዓለማችን መንግሥታት በዜጎቻቸው ላይ የሚያደርሱት ጭቆና፣ በጦርነት የሚያልቁ ሕዝቦች ቁጥር፣ በማንነት የመገለል መጠን ከመቶ ዓመታት በፊት ካለው ዛሬ በጣም የተሻለ ነው። ይህ ተስፋ ሰጪ የሰው ልጅ የነጻነት ጉዞ ድል እያስመዘገበ እዚህ የደረሰው እያንዳንዱ (የዘውግም ይሁን ዘውግ ዘለል) ትግል ውጤት ስላመጣ ነው። አሁን በኢትዮጵያ የሚደረገው ትግል፣ ውጤቱ የሚወሰነው የኢትዮጵያ አገረ መንግሥት ለዜጎቿ ነጻነትን ለማቀናጀት ባላት ፈቃደኛነት ልክ ነው። ይህችን ለዜጎቿ ነጻነት የተመቸች አገር የፈጠርን እንደሁ የታሪክ ባለቤቶቹ (እና ተመስጋኞቹ) በኅብረብሔራዊነት የግዛት አንድነቷን ያስጠበቁት ብቻ ሳይሆኑ፣ አድሎና ማግለሏን የተቃወሙት እና ስርዓተ ፍልስፍናዋን የሚያስቀይሯትም ዘውገኞች ጭምር ናቸው፡፡

የነገ ‘ኢትዮጵያዊነት’ ምን ዓይነት ይሁን?

ቀደም ብለን በተመለከትናቸው የዘውጌኝነት እና የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት ንቅናቄዎች ውስጥ ያልተስተዋለው፣ ሁለቱም በተለያየ መንገድ የሰው ልጅ ረዥም የነጻነት ተልዕኮ አካል መሆናቸው ነው። ስለዚህ፣ በገለልተኛ ዓይኖች፣ እንደ ተቀናቃኝ ሳይሆን ተመጋጋቢ ወይም ሚዛን ጠባቂ ንቅናቄዎች መቆጠር ይኖርባቸው ነበር። እርግጥ ነው ሁለቱም ብሔርተኝነቶች “ዘውግ ዘለል” ባለመሆናቸው አንዳቸው ሌላኛቸውን ዒላማ በማድረግ ብቻ ነው ለማበብ የሚሞክሩት፡፡ ይህ ተመጋጋቢ እንዳይሆኑ አድርጓቸዋል፡፡ የንቅናቄዎቹ መሪ ልኂቃን አንዱን የሌላኛው ጠላት በማድረግ የደጋፊና ተከታዮቻቸውን ቁጥር በመነጣጠቅ ስልተ አካሔድ በቁጥር ለመበርከት ይሞክራሉ።

በደጋግ ቃላት አሽሞንሙነን፣ ሁላችንም የምንስማማበት ‘ኢትዮጵያዊነት’ የምንለውን የምር መፍጠር ካስፈለገን ግን የእስከዛሬውን የሁለቱንም ወገን ዘውጌኛ ፍልስፍናችንን መከለስ ይኖርብናል። ‘ኢትዮጵያዊነት’ እንደስከዛሬው በዘውግ/ብሔር ማንነት ሳይሆን በዜግነት ብሔርተኝነት (civic nationalism) መቃኘት አለበት።

‘የዜግነት ብሔርተኝነት’ የምንለው የሚፈጠረው የፓስፖርት ዜግነታችን ለወጉ ያክል ‘ኢትዮጵያዊ’ ስለሚል ብቻ አይደለም። የዜግነት ብሔርተኝነት በዘር/ማንነት ላይ የተመሠረተ ማግለል የሌለበት ስርዓተ ማኅበር ነው። “የብሔርተኝነቱ የመርሕ ዋልታዎችም ነጻነት፣ መቻቻል፣ ዕኩልነት እና ግለሰባዊ ነጻነት ናቸው።”

“‘የዜግነት ብሔርተኝነት’ በቋንቋ፣ ወይም በባሕል አይገለጽም። ይልቁንም በፖለቲካዊ ተቋማቱ እና ዜጎች በተስማሙበት እንዲሁም ተቋማቱ በቆሙበት መርሖዎች ነው የሚገለጸው። የዚህ ብሔርተኝነት አራማጆች እሴታቸውን ለመጋራት በራቸው ለሁሉም ክፍት ነው።” (Anna Stilz, 2009)

ይህ ዓይነቱ ብሔርተኝነት እንዴት ሊመጣ ይችላል?

የዜግነት ብሔርተኝነት ባሕርያት፦

☞ ዜጎቹን የሚያስማማ ሕገ መንግሥትና ሕግጋት እንዲሁም የሕግ የበላይነት ያለው፣
☞ ማንኛውም ሰው (የየትኛውም ዘውግ ተወላጅ) ሕግጋቱን በመቀበሉ ብቻ የስርዓተ ማኅበሩ አባል የመሆን ዕድል የሚሰጠው፣
☞ መንግሥቱ ብዝኃነትን በሚያስተናግድ መልኩ የተዋቀረ፣
☞ የስርዓተ ማኅበሩ አስኳል ግለሰቡ የሆነ ነው።

ይህን መሰል ስርዓተ ማኅበር ለመገንባት መንግሥትን መቀየር ብቻ ሳይሆን ዜጎችንም ማዘጋጀት፣ ማብቃት ያስፈልጋል። ከሁሉም በላይ በቤተ ዘመዳዊነት ስሜት በገዢ መደቦች በተፈፀሙ ታሪካዊ በደሎች እና መድሎዎች የተፈጠሩ ቁርሾዎችን እና ታሪካዊ አረዳዶችን ማስተካከል ያስፈልጋል፡፡ ለዚህም የሚከተሉት ላይ መሥራት ይገባል፦

1ኛ) ትምህርት

የችግሮቻችን ሁሉ ምንጭ መሐይምነት ነው – የግለሰብ እንዲሁም የማኅበረሰብ መሐይምነት፡፡ በተግባር የተደገፈ፣ ዓለምን በማወቅ ላይ የተመሠረተ ስርዓተ ትምህርት ዓይናችንን ይገልጥልናል። ነግር ግን ትምህርት በመደበኛው መሥመር ብቻ ሳይሆን በሲቪል ማኅበረሰቦች የማንቃት (awareness) ሥራ ወደ ማኅበረሰቦች የሚሰርፅ ነገር መሆኑም የማይታበል ሐቅ ነው። ከሲቪል ማኅበረሰቦች ጎን ለጎን መገናኛ ብዙኃንም የሕዝብ ትምህርት ቤቶች ናቸው። መገናኛ ብዙኃን ዓላማቸው ለሕዝብ መረጃ መስጠት፣ ማስተማር እና ማዝናናት ነው።

ስለሆነም ዜጎችን በዜግነት ብሔርተኝነት ለማነጽ መደበኛ ትምህርት ቤቶች፣ ሲቪል ማኅበረሰቦች እና መገናኛ ብዙኃን በነጻነት እንዲያብቡ ማድረግ ያስፈልጋል።

2ኛ) ዴሞክራሲ

ዴሞክራሲን ከሌሎች ስርዓቶች ሁሉ የተሻለ የሚያደርገው “ሕዝባዊ ተሳትፎን” መፍቀዱ ነው። በተለይ በአፍሪካ እና በኢትዮጵያ በሥሙ ዜጎች እንደሚጭበረብሩበት ሳይሆን፣ በእውነተኛ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት፣ ሕዝቦች በምርጫ ብቻ ሳይሆን በምርጫዎች መካከል የሚሳተፉበት ዕድል ይሰጣቸዋል። በሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት ያላቸው ሕግጋት እንዲወጡ፣ መንግሥት ከተለያዩ ማኅበረሰብ ክፍሎች በወጡ ተወካዮች እንዲመሠረት፣ የብዙኃን አመራር፣ የድሀጣን መብት እንዲከበር፣ ወዘተ… ዋስትና ይሰጣል። ስለሆነም፣ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት መገንባት ለሲቪክ ብሔርተኝነት ግንባታ ቁልፍ ሚና ይጫወታል።

3ኛ) ብልፅግና

የዓለማችንንም ይሁን የአገራችንን ነጻነትና ኅብረት በማፅናት በኩል የሀብት ማፍራት እና በፍትሐዊነት የማከፋፈል ጉዳይ እምብዛም በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ የሚገባውን ትኩረት የተሰጠው አይመስለኝም፡፡ የጉራጌ ማኅበረሰብን መመልከት ለዚህ ጉዳይ ጠቃሚ ነው። ጉራጌዎች በኢትዮጵያ ሁሉም አካባቢዎች በመሰራጨት ሀብት ያፈራሉ፣ ለዚህም ይመስላል ብዙ የጉራጌ ተወላጆች ራሳቸውን በዘውግ ከመግለጽ በተጨማሪ ከነባሩ የኢትዮጵያ ብሔርተኝነት ጋር ብዙም ሲጋጩ የማይታዩት፡፡ ‹የዜግነት ብሔርተኝነት› ግለሰቡን የስርዓቱ ማዕከል ያደርጋል እንዳልነውም፣ ጉራጌዎች በሌሎች የዘውግ ስብስቦች መሐል ግለሰባዊነት በአኗኗር ዘዬአቸው ይከተላሉ፡፡ ይህ ግን ባሕላዊ እሴቶቻቸውን አላዳከመባቸውም። እንዲያውም ከቁጥራቸው ማነስ በተቃራኒ ባሕላዊ እሴቶቻቸው (ለምሳሌ ምግባቸው እና ጭፈራቸው) የኢትዮጵያ ታዋቂ እሴቶች ዝርዝር ውስጥ ተካቷል። ይህ ስኬት በዘውግ ቡድኖች መካከል ግጭት ሳይፈጥሩ የዜግነት ብሔርተኝነትን እንዴት ማምጣት እንደሚቻል ያሳያል።

የነጻ ገበያ እና የሀብት ማፍራት ነጻነቶች ለዜጎች በተረጋገጡ ቁጥር የአገራችን ሕልውና እየፀና እንዲሁም በሕዝቦች መካከል ያለው የዘውግ አጥር በፈቃደኝነት እየተሰበረ እና በጋራ ተጠቃሚነት ስሜት መስተጋብራቸው – ቀደም ብለን በጠቃቀስናቸው ሕጋዊነት፣ መቻቻል፣ ዕኩልነት እና ግለሰባዊ ነጻነት – የተመሠረተ እና ጠንካራ (ጤናማ) ይሆናል።

አብረን እየኖር ተለያይተናል: ነፃነት ያስፈልገናል! (ክፍል-2)

እስኪ ልጠይቅህ ወዳጄ፣…”ኢትዮጲያዊ ነህ?” መልስህ “አዎ” ከሆነ አንዴ ቆየኝ፣ “አይደለም” ከሆነ ደግሜ ልጠይቅህ፣ “እሺ…ምንድን ነህ?” ከዜግነት ይልቅ ብሔር አስቀድመህ፤ “መጀመሪያ ኦሮሞ ነኝ፥ አማራ ነኝ፥ ትግራዋይ ነኝ፥ … ቀጥሎ ደግሞ ‘ኢትዮጲያዊ ነኝ’” ከሚሉት ጎራ ነህ። አሁንም መልስህ “አዎ” ከሆነ መልካም፣ አይደለም ከሆነ ደግሞ “ታዲያ አንተ ማን ነህ?” ከደርግ ቀይ-ሽብር ወይም ከኢህአዴግ ፀረ-ሽብር በተዓምር ተርፈህ አሊያም በዲቪ-ሎቶሪ ወይም በስዳት ሀገር ጥለህ የወጣህ? ….ማንነትህን የገለፅከው በተወለድክበት/በኖርክበት ሀገር፥ ብሔር፥ ሰፈር፥… ለእኔ ልዩነት የለውም።

ከአንተ ጋር አንድ ዓይነት ዜግነትና ዘውግ፣ የፖለቲካ እምነትና አመለካከት ላይኖረን ይችላል። ነገር ግን፣ የጋራ የሆነ የቀድሞ ታሪክ እና የወደፊት መፃዒ እድል አለን። ወደድነውም-ጠላነውም፣ ተቃወምነው-ደገፍነው፣ ጥሩም ሆነ መጥፎ የጋራ ታሪክ አለን። ስኬት ሆነ ውድቀት መፃዒ እድላችን የጋራ ነው። ዛሬ ላይ ብዙ ብንሆንም በቀድሞ ታሪካችንና በወደፊት እድላችን ግን አንድ ነን። በቃ ይሄው ነው! – “አንድነት” ማለት የዛሬ ልዩነት ሳይሆን የጋራ የሆነ ታሪክና የወደፊት ተስፋ ነው።

የጋራ የሆነ ታሪክና የወደፊት እጣ-ፈንታ ይኑረን እንጂ ትላንት በሆነው፣ ዛሬ ላይ እየሆነ ባለው እና ነገ በሚሆነው ነገር ላይ ተወያይተን፥ ተግባብተን ሆነ ተስማምተን አናውቅም። በቀድሞ ታሪካችን፣ በዛሬ ሕይወታችን አና በወደፊት ተስፋችን ዙሪያ መግባባት ቀርቶ መደማመጥ ተስኖናል። በእርግጥ ሁላችንም ቤተሰብ ብንሆንም ቤተሰባችን ግን “ደስተኛ” አይደለም። የቀድሞ ታሪካችን እና የወደፊት ዕድላችን አንድ ላይ የተሳሰረ ቢሆንም ዛሬ ላይ ግን ተለያይተናል።

አዎ…እኛ ኢትዮጲያኖች ልክ እንደ ሊዮ ቶልስቶይ (Leo Tolstoy) “Broken Family” ሆነናል – “All happy families are alike; each unhappy family is unhappy in its own way.” አዎ…አንድ ላይ እየኖርን ተለያይተናል። እያንዳንዱ የቤተሰቡ አባል ራሱን ተበዳይ፣ ሌላውን ደግሞ በዳይ አድርጓል። ሁሉም በራሱ መንገድ ደስተኛ አይደለም። ይሁን እንጂ፣ ሁላችንም የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋና ምኞት አለን። ሁሉም የሚፈልገው ልውጥና መሻሻል፣ ሰላምና ደህንነት፣ እድገትና ብልፅግና፣ እኩልነት፥ ነፃነት፥ ፍትሃዊ ተጠቃሚነት የሰፈነበት ፖለቲካዊ ስርዓት ነው፣…በዚህም እንደ ሌሎች “ደስተኛ ቤተሰብ” (happy family) መሆን እንሻለን። 

በእርግጥ ሁሉም “ደስተኛ ቤተሰብ” ግን ተመሳሳይ (alike) ነው። በተመሳሳይ፣ ሀገራችን እንደ በለፀጉ ሀገራት የዳበረ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ማህበራዊ ስርዓት ቢኖራት የእኛም ቤተሰብ ልክ እንደነሱ ደስተኛ በሆነ ነበር። ስለዚህ፣ የበለፀጉ ሀገራት አሁን ካሉበት የእድገትና ብልፅግና ደረጃ ላይ የደረሱበት መሰረታዊ ምክንያት ምንድነው? እኛስ እነሱ ከደረሱበት የብልፅግና ደረጃ ላይ መድረስ የምንችለው፣ በዚህም ደስተኛ የሆነ ቤተሰብ የሚኖረን መቼና እንዴት ነው? ይህን ጥያቄ በአግባቡ ለመመለስ የምዕራባዊያን እድገትና ስልጣኔ ቁልፉን ፈልገን ማግኘት አለብን።

የምዕራባዊያን ስልጣኔ በስነ-እንቅስቃሴ (mechanization) ላይ የተመሰረተ ነው። ዛሬ ላይ በስፋት የምንጠቀምባቸው ውስብስብ ማሽንኖች የሁለትና ከዚያ በላይ ቀላል ማሽኖች ስብጥር ናቸው (Complex machines are merely combination of two or more simple machines)። ከሁሉም ማሽኖች የመጀመሪያው ደግሞ የግሪካዊው የሂሣብ ሊቅ “Archimedes” የማሽን መርህ ¨Lever Machine” የሚባለው ነው። ይህ ቀላል ማሽን በስነ-እንቅስቃሴ ብቻ ሳይሆን ለሁሉም የተፈጥሮ እና ማህበራዊ ሳይንስ ዘርፎች መነሻ ነው። ከታች በምስሉ ላይ እንደሚታየው፣ “Archimedes” ይህን ቀላል የሥነ-እንቅስቃሴ መርህ ተጠቅሞ መሬትን ብቻውን ማንቀሳቀስ እንደሚችል እንዲህ ሲል ገልጿል፤ ¨Give me a place to stand on, and I will move the earth.”

እ.አ.አ. በ1550ዎቹ ላይ በግሪክና ላቲን ቋንቋ ተፅፈው የተገኙት የ“Archimedes” መፅሃፍት በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን በነበሩት የሂሳብና ፊዝክስ ልሂቃን ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድረገዋል። የአውሮፓ ሥልጣኔ የተመሰረተው በሳይንሳዊ ዘዴ (Scientific Method) ላይ ሲሆን የሳይንሳዊ አብዮት (Scientific Revolution) ከጀመሩት ውስጥ ደግሞ Galileo Galilei (1564-1642)፣ Rene Descartes (1596 – 1650) እና Johannes Kepler (1571 – 1630) በግንባር ቀደምትነት የሚጠቀሱ ናቸው።  ሲሆን ከላይ እንደተገለፀው ሁለቱም የ“Archimedes” ተፅዕኖ ያረፈባቸው ናቸው። በአጠቃላይ፣ የ“Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ንድፈ-ሃሳብ ባይገኝ ኖሮ በምዕራብ አውሮፓ ከ1550 –  1650 ዓ.ም (እ.አ.አ.) በሂሳብና ሳይንስ የታይው እድገት በፍፁም አይታሰብም ነበር። 

በሥነ-አንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ላይ የተመሰረተው ሳይንሳዊ ዘዴ በምዕራብ አውሮፓ በ16ኛውና 17ኛው ክፍለ ዘመን ለታየው የሳይንስ አብዮት ዋና ምክንያት መሆኑን ተመልክተናል። በተመሣሣይ፣ በ18ኛው ክፍለ ዘመን በአሜሪካና በአውሮፓ የታየው የፖለቲካ አብዮት በ”Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ላይ የተመሰረተ ነው። “Edmund Burke” እ.አ.አ. የተባለው ልሂቅ የፈረንሳይ አብዮት እየተካሄደ በነበረበት ወቅት በፃፈው ፅሁፍ የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ እንዴት በፖለቲከኞች ተግባራዊ ሊደረግ እንደሚችል እንደሚከተለው ይገልፀዋል፡-

“A politician, to do great things, looks for a power… and if he finds that power, in politics as in mechanics, he cannot be at a loss to apply it.” Reflections On the Revolution in France, Page 121

እንደ “Edmund Burke” አገላለፅ፣ ልክ እንደ ሳይንሱ ሥር-ነቀል ለውጥ ለማምጣት በሥነ-እንቅስቃሴ (mechanics) ውስጥ የተገኘው ኃይል በፖለቲካ ውስጥም ሊኖር ይገባል። ግሪካዊው “Archimedes” በ“Lever” ወይም “Simple mechanics” የሥነ-አንቅስቃሴ ዘዴ መሬትን ማንቀሳቀስ ይቻላል እንዳለው ሁሉ በፖለቲካውም ዘረፍ ሁሉንም ነገር በአንዴ ለማንቀሳቀስ የሚያስችል ዘዴ ያስፈልጋል። እንግሊዛዊ ፈላስፋ “Thomas Paine” የ“Archimedes” የሥነ-እንቅስቃሴ ፅንሰ-ሃሳብ ለሳይንሳዊ አብዮት ዋና ኃይል እንደሆነ ሁሉ፣ “ነፃነት” የፖለቲካዊ አብዮት መነሻ ኃይል እንደሆነ እንደሚከተለው ገልፆታል፡-

“What Archimedes said of the mechanical powers, may be applied to Reason and Liberty. The revolution of America presented in politics what was only theory in mechanics. So deeply rooted were all the governments of the old world, and so effectually had the tyranny and the antiquity of habit established itself over the mind, that no beginning could be made in Asia, Africa, or Europe, to reform the political condition of man. Freedom had been hunted round the globe; reason was considered as rebellion; and the slavery of fear had made men afraid to think. But such is the irresistible nature of truth, that all it asks,- and all it wants,- is the liberty of appearing….” The Rights of Man, LONDON, Feb. 9, 1792 Page 89 – 92

የአውሮፓ ሥልጣኔ ግንባር ቀደም ሚና ያላቸው የአውሮፓ ፈላስፎች እና የአብዮት መሪዎች ትግላቸውን በአሜሪካ ነው የጀመሩት። ለዚህ ዋናው ምክንያት አሜሪካን ለፖለቲካዊ አብዮት እንደ ሰርቶ ማሳያ ለመጠቀም ነበር። በአሜሪካ ከተደረገው የተሳካ ሙከራ በኋላ በአውሮፓም ተመሳሳይ ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሥርዓት መገንባት ተችሏል። በዚህም በቤተሰባዊ እና ሃይማኖታዊ መሰረት ላይ የቆመውን የአውሮፓ ፊዉዳላዊ ሥርዓት በግለሰብ ነፃነት (liberty) ላይ የተመሰረተ እንዲሆን አድርገዋል። እዚህ ጋር እ.አ.አ. በ1789 የተካሄደው የፈረንሳይ አብዮት መሪ “Marquis de la Fayette” ስለ ነፃነት ያለውን መጥቀስ ያስፈልጋል፡-

“Call to mind the sentiments which nature has engraved on the heart of every citizen, and which take a new force when they are solemnly recognised by all:- For a nation to love liberty, it is sufficient that she knows it; and to be free, it is sufficient that she wills it.” (The Rights of Man, Part.1, page 14).  

አንድ ሀገር እድገትና ብልፅግና እንድትቀዳጅ፣ በእኩልነትና ነፃነት ላይ የተመሰረተ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ሥርዓት እንዲኖራት በቅድሚያ ነፃነት ሊኖራት ይገባል። በአጠቃላይ፣ የሰው፥ የሀገርና የመንግስት ዓላማና ግብ “ነፃነት” ነው። ለዚህ ደግሞ ዜጎች፣ ሀገርና መንግስት በቅድሚያ ነፃነትን ማወቅና መፍቀድ አለባቸው። እያንዳንዱ ሰው የሕይወትን ትርጉምና ፋይዳ በግልፅ እንዲረዳ፣ ለራሱ የሚሰጠው ግምት እንዲሻሻልና የተሻለ ሕይወት የመኖር ተስፋው እንዲኖረው፣ በቅድሚያ ስለ ነፃነት በእውቀት ላይ የተመሰረተ ግንዛቤ ሊኖረው ይገባል።

እናማ ወዳጄ፤ ከሀገር ዜግነት ይልቅ የብሔር ማንነት ያስቀደምከው፣ በቀይ-ሽብር ዘመቻ ሆነ በፀረ-ሽብር ሕጉ የተገፈፍከው፣ ከተወለድክበት ሀገር ይልቅ ስደት የመረጥከው፣…በነፃነት እጦት ነው። የጋራ ታሪክ እና መፃዒ እድል ይዘን ስለ ትላንት፥ ዛሬ ሆነ ነገ መወያየትና መግባባት ተስኖን፣ አንድ ላይ እየኖርን የተለያየነው ነፃነታችንን ተገፍፈን ነው። ትላንት ያልነበረን፣ ዛሬም ያጣነው፣ ነገም የምንሻው ነፃነትና ነፃነት ብቻ ነው። የዕውቀት መጀመሪያ ነፃነትን ማወቅ ነው!  

አፓርታይድ ክፍል-9፡- ጨቋኝ ስርዓት እየገደለ ያስፈራራል! አፓርታይድ ግን እያዋረደ ይገድላል!!

በእርግጥ አፓርታይድ ጨቋኝ ስርዓት ነው። አንደ ማንኛውም ጨቋኝ ስርዓት የብዙሃንን መብትና ነፃነት አያከብርም። አፓርታይድ ግን የብዙሃንን መብትና ነፃነት አለማክበሩ እንዳለ ሆኖ የአንድን ማህብረሰብ የበላይነትና ተጠቃሚነት ለማረጋገጥ የተዘረጋ ስርዓት ነው። በከፍል ስምንት እንደተገለፀው፣ “እኩልነት” (equality) የሰው ልጆች ተፈጥሯዊ ባህሪ ሲሆን “ፍርሃት” (fear) ደግሞ የጨቋኞች መርህና መመሪያ ነው። የአፓርታይድ ስርዓት ግን ከፍርሃት በተጨማሪ ሌላ አንድ መርህና መመሪያ አለው። እሱም፣ “ውርደት” (humiliation) ይባላል። 

የሁሉም መብትና ነፃነት እስካልተከበረ ድርስ ዜጎች የእኩልነት ጥያቄን ከማንሳት ወደኋላ አይሉም። ጨቋኞችም የመብትና ነፃነት ጥየቄ ባነሳው የሕብረተሰብ ክፍል ላይ የኃይል እርምጃ በመውሰድ ጥያቄው ዳግም እንዳይነሳ ለማድረግ ጥረት ያደርጋሉ። ይሁን እንጂ፣ እነሱ ከሚፈጥሩት ሽብርና ፍርሃት ይልቅ ተፈጥሯዊ ባህሪን ማጣት ይበልጥ ያስፈራል። በጉልበት ለማዳፈን ጥረት በተደረገ ቁጥር ሕዝባዊ ንቅናቄው በስፋትና ዓይነት እየጨመረ ይሄዳል። ስለዚህ፣ አንድ አከባቢ በኃይል ያዳፈኑት የሕዝብ ንቅናቄ በሌላ ግዜ እና/ወይም ቦታ ተመልሶ ብቅ ይላል። ጨቋኞችም ከቀድሞ የበለጠ ፍርሃትና ሽብር በመፍጠር ጥያቄውን በኃይል ለማዳፈን ይሞክራሉ … እንዲህ እያለ የእኩልነት ጥያቄ ከቀን ወደ ቀን አድማሱን እያሰፋ ሲሄድ የጨቋኙ ስርዓት እድሜው እያጠረ ይሄዳል።

በኢትዮጲያ ያለው የብሔር አፓርታይድ እና በደቡብ አፍሪካ የነበረው የዘር አፓርታይድ በተመሣሣይ ለተቃውሞ አደባባይ የወጡ ዜጎችን ይገድላሉ፣ እስር ቤቶች ከመደበኛ አቅማቸው በላይ በእስረኞች ይሞላሉ። ለምሳሌ፣ የደቡብ አፍሪካ አፓርታይድ እ.አ.አ. በ1960 ዓ.ም የ”Sharpeville Massacre” እና በ1976 ዓ.ም ደግሞ በ¨Soweto Uprising” በተቃውሞ አደባባይ የወጡ ጥቁር ደቡብ አፍሪካዊያንን ገድሏል። በተመሣሣይ፣ የኢህአዴግ መንግስት የ1997ቱን ምርጫ ተከትሎ፣ እንዲሁም ባለፈው የ2008 ዓ.ም እና በ2009 ዓ.ም መጀመሪያ ላይ ተመሳሳይ ግድያ ፈፅሟል።

በአፓርታይድ ዘመን አንዳንድ የደቡብ አፍሪካ እስር ቤቶች ከመደበኛ የመቀበል አቅማቸው 200% የሚሆኑ እስረኞች ይታጎሩባቸው ነበር። ለምሳሌ በቃሊቲ እስር ቤት ለ20 እስረኞች በተሰራ ክፍል ውስጥ እስከ 200 ሰዎች እንደሚታሰሩ አንዳንድ ዘገባዎች ይጠቁማሉ። እ.አ.አ. በ2000 ዓ.ም ከ100000 ኢትዮጲያዊ 85 እስረኞች የነበሩ ሲሆን ከአስር አመት በኋላ 124 እስረኞች አድጓል። “World Prison Brief” ባቀረበው ሪፖርት በኢትዮጲያ የእስረኞች ብዛት የጨመረበት ፍጠነት ከታች ካለው ምስል ላይ መመልከት ይቻላል።

ከዚህ በተጨማሪ፣ የሕዝቡ አመፅና ተቃውሞ እየጠነከረ ሲሄድ የአፓርታይድ ስርዓት ከተመሰረተ ከ23 ዓመታት በኋላ እ.አ.አ. በ1985 ዓ.ም በደቡብ አፍሪካ የአስቸኳይ ግዜ አዋጅ ታውጇል። በተመሣሣይ፣ በኢትዮጲያ አመፅና ተቃውሞ እየተስፋፋ በመሄዱ የብሄር አፓርታይድ ከተመሰረተ ከ26 ዓመታት በኋላ የአስቸኳይ ግዜ አዋጅ ታውጇል። እነዚህ ሁሉ በድልና ጭቆናዎች በሌላ ጨቋኝ ስርዓት ሊፈፀሙ የሚችሉ ናቸው። በአጠቃላይ ጨቋኞች ለአመፅና ተቃውሞ አደባባይ የወጡ ዜጎችን እየገደሉና እያሰሩ በብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል ላይ በፍርሃት ያርዳሉ። አመፅና ተቃውሞ እየተባባሰ ሲሄድ ደግሞ የአስቸኳይ ግዜ አዋጅ በማወጅ የመብትና ነፃነት ጥያቄን በወታደር ጉልበት ለማፈን ጥረት ያደርጋሉ። 

የኢትዮጲያና የደቡብ አፍሪካ አፓርታይድ ስርዓቶች እንደ ጨቋኝ ስርዓት በመግደልና በማስር፣ አንዲሁም በአስቸኳይ ግዜ አዋጅ በማስፈራራት ተመሳሳይ መርህና መመሪያ እንዳላቸው ያሳያል። ነገር ግን፣ ከጨቋኝ ስርዓቶች በተለየ እንደ አፓርታይድ ስርዓት የሚፈፅሙት የተለየ በደልና ጭቆና አለ። ጨቋኝ ስርዓት የፖለቲካ መሪዎችን፣ ጋዜጠኞችን፣ የመብት ተሟጋቾችን፣ እንዲሁም ለተቃውሞ አደባባይ የወጡ ወጣቶች በማሰርና በመግደል ብዙሃኑን የሕብረተሰብ ክፍል ያስፈራራል። የአፓርታይድ ስርዓት ግን እነዚህን የፖለቲካ ልሂቃንን ለሞት፥ ለእስርና ስደት ከመዳረግ ባለፈ ሰብዓዊ ክብራቸውን ገፍፎ ያዋርዳቸዋል።

ጉዳዩን በዝርዝር ለመረዳት እንዲያግዙን ሁለት ዘገባዎችን በማጣቀሻነት እንመልከት። በመጀመሪያ “Untold_Stories” የተባለው ድረ-ገፅ በኢትዮጲያ ስላለው የፖለቲካ እስረኞች አያያዝ ያቀረበውን ዘገባ እንመልከት፡-

“the way political prisoners are being treated [in Ethiopia] is much worse than just substandard; it is torture… The principle of respect human dignity is limited by adding the phrase “unless restricted by the penalties imposed on them” [in] Regulation No. 138/ 2007: Treatment of Federal Prisoners. This restriction on human dignity is in contravention of the constitution which states that everyone has the right to respect for his human dignity, reputation and honour” 

በመቀጠል ደግሞ የደቡብ አፍሪካ የታሪክ ድረ-ገጽ    እና “Independent” የተባለው ሚዲያ በአፓርታይድ ስርዓት ዘመን ስለነበረው የፖለቲካ እስረኞች አያያዝ ካቀረቡት ዘገባ ውስጥ የሚከተለውን እንመልከት፡-

“The Black community of South Africa filled the prisons during apartheid. Even in prisons Whites and Blacks were segregated because of the racial discrimination. Other than the prisons being overcrowded and the inmates being tortured, Black South Africans were given lesser and in some cases unwashed clothes. ….everything about the regime was designed to punish and humiliate black leaders who had had the temerity to demand equality with whites.” 

ከላይ እንደተጠቀሰው፣ በዛሬዋ ኢትዮጲያ እና በአፓርታይድ ዘመን በነበረችው ደቡብ አፍሪካ የፖለቲካ እስረኞች አያያዝ ፍፁም ተመሳሳይ ነው። በኢትዮጲያ የፌዴራል እስረኞችን አያያዝ ሁኔታ የሚደነግገው አዋጅ – “Regulation No. 138/ 2007: Treatment of Federal Prisoners” በሕገ-መንግስቱ የተደነገጉትን ሰብዓዊ መብቶች በምንም አግባብ ሊጣሱ የማይገቡ መሆናቸው እየታወቀ “unless restricted by the penalties imposed on them” የሚትለዋን ሐረግ በማስገባት በፖለቲካ አስረኞች ላይ አሰቃቂ በደልና ጭቆና ይፈፅማል። በዋናነት እንደ ማዕከላዊ ባሉ እስር ቤቶች የሚካሄደው የስቃይ ምርመራ ዓይነት ለመስማት እንኳን ይዘገንናል። በደቡብ አፍሪካ የነበረው የአፓርታይድ ስርዓት በጥቁሮች ላይ ተመሳሳይ በደልና ጭቆና ይፈፅም ነበር።

ከላይ እንደተጠቀሰው፣ የደቡብ አፍሪካ አፓርታይድ ስርዓት የፖለቲካ መሪዎችን ለመቅጣትና ለማዋረድ የተቀረፀ እንደነበረ ተጠቅሷል። በተመሳሳይ፣ በኢትዮጲያ ያለው የእስረኞች አያያዝን የሚደነግገው አዋጅ ሕገ-መንግስቱን በሚጥስና የፖለቲካ አስረኞችን ሰብዓዊ ክብር (human dignity) ለመግፈፍ በሚያመች መልኩ ፀድቆ ተግባር ላይ ውሏል። በኢትዮጲያ ያለው እና በደቡብ አፍሪካ የነበረው የፖለቲካ እስረኞችን ሰብዓዊ ክብር የሚጥስ ስርዓት የዘረጋበት ዋና ምክንያት በሌሎች ላይ የሚደርሰው ሞትን፥ እስራትንና ስደትን ሳይፈሩ በድፍረት የሚጋፈጡትን የመብትና ነፃነት ታጋዮች ለማዋረድ (humiliate) ነው።

አዎ…ለፍርሃት ያልተሸነፉ ጥቂቶችን ሰብዓዊ ክብራቸውን በመንካት ውርደት እንዲሰማቸው ለማድረግ ነው። መሪዎቹን በማዋረድ ብዙሃኑን የፍርሃትና ውርደት ማቅ ለማልበስ ነው። አብዛኛው የሕብረተሰብ ክፍል መብቱና ነፃነቱ እየተጣሰ እያየ፣ ማንም ምንም ሊያደርግልኝ አይችልም በሚል ተስፋ መቁረጥ ውስጥ እንዲገባ፣ በዚህም ለአንድ ዘር/ብሔር የበላይነት ፍፁም ተገዢ እንዲሆን ለማድረግ ነው። የአፓርታይድ ስርዓት ሕዝብን በፍርሃት ቆፈን፣ የፖለቲካ መሪዎችን በውርደት ማቅ ውስጥ ለመክተት የሚጥርበትን ምክንያት ሎሬት ዋሌ ሶይንካ (Wole Soyinka) “የአይሁዶች አፓርታይድ” በፍልስጤማዊያን ላይ እያደረሰ ካለው ሽንፈትና ውርደት አንፃር እንዲህ ሲል ገልፆታል፡-   

“The kind of power that humiliates is that which compels the head of a Palestinian family to sit helplessly under Israeli guns, drenched in tears, as he watches his ancestral olive grove, the sole family source of livelihood, fall under the electric saw, tree by tree, to make way for the very wall that will, from then on, reduce his space of volition. Or else wake up suddenly in the middle of the night to find strangers in your bedroom – a battering ram has knocked a huge hole in your wall, and a group of armed men are hustling you, your wife and your children into a holding pen – such experiences must rank as the ultimate erosion of one’s self-esteem.”  Climate of Fear, Lecture 4: The Quest for Dignity, 2004

ወደ ትግራይ ሰዎች…

‘በደሜ በላቤ ደማቅ ታሪክ ፀፍኩ’ ባዩ ህ.ወ.ሃ.ት ለመንገዴ መቅናት ምክንያቱ የትግራይ ህዝብ አጋርነት ነው ይላል፡፡ ይህ ግማሽ እውነት ነው፡፡በህወሃት ጥላስር ይታገሉ የነበሩት ትግሬዎች ብቻ አልነበሩም፡፡የቀድሞው የህወሃት ታጋይ አቶ አስገደ ገ/ስላሴ እንደሚናገሩት ስሙ አይነሳም እንጅ ከህወሃት መስራቾች አንዱ ጎንደሬ አማራ ነው፤ሰውየው በአሁኑ ወቅት በሽተኛ እና ችግረኛ ሆኖ አንዳንዴ ቤታቸው እየጠሩ እንደሚያስታምሙትና እንደሚያሳክሙት በአንድ ወቅት መስክረው ነበር፡፡በቅርቡ እንደሰማሁት ይህ ሰው በቂ ህክምና እንኳ ሳያገኝ ህይወቱ እንዳለፈ አንብቤያለሁ፡፡

ከደርግ ግፈኛነት የተነሳ  ህ.ወ.ሃ.ት የሚለውን ስም እንደከልካይ ሳይቆጥር ትግሬ ያልሆነ ኢትዮጵያዊም የህወሃት አባል ሆኖ ደርግን ተፋልሞ ነበር፡፡ህ.ወ.ሃ.ቶች ግን ይህን ማንሳት አይፈልጉም፡፡ከዚህ ይልቅ መላው ኢትዮጵያዊ ከደርግ ተፋልሞ ነፃነቱን ላቀዳጀው የትግራይ ህዝብ ባለ እዳ እንደሆነ፣የትግራይን ህዝብ ቤዛነት እና ጀግንነት በአንደበታቸውም በድርጊታቸውምያስተጋባሉ፡፡ ወደ ስልጣን በመጡ ማግስት “ኢንዶውመንት” በሚል የዳቦስም ትግራይን የፋብሪካ መክተቻ ማድረጉን ተያያዙት፡፡ ‘ምነው ይህ በረከት ለሌላው የኢትዮጵያ ምድር ቢደርስ?’ የሚል ከተገኘ መልሱ ‘የትግራይ ህዝብ በጦርነት የተጎዳ ጀግና ህዝብ ስለሆነ ይህ አይበዛበትም፤ተራ ቅናታችሁን ትታችሁ የትግራይን ልማት ሬት ሬት እያላችሁም ትቀበሉታላችሁ’ የሚል ነበር፡፡ይህን የሚሉት ስለ “እውቀት ጢቅነታቸው” በጀሌ ካድሬዎቻቸው ማህሌት የሚቆምላቸው አቶ መለስ ዜናዊ ነበሩ፡፡ የአቶ መለስ ጉድ የተባለ “ጥልቅ እውቀት” ጀግንነት በዘር የሚተላለፍ ቡራኬ አድርጎ ለማቅረብ የማያፍር ነው፡፡ እርሳቸው የወጡበትን ዘውግ ልዩ የሆነ የጀግንነት ቅመም እንዳለው ከአንድም ሁለት ሶስቴ በአፋቸው የተናገሩት አቶ መለስ በተግባራቸው ያደረጉት በአፋቸው ካወሩት እጅግ ዘለግ ያለ ነው፡፡

የኢፈርት እና ደጀና “ኢንዶውመንቶች” ነገር..!

አቶ መለስ የሚመሩትን መንግስት ዋና ዋና ወታደራዊ እና የሲቪል ስልጣን ለወንዛቸው ልጆች ካደሉ በኋላ ለወጡበት ዘውግ ይገባል ያሉትን ሁሉ ከማድረግ እጃቸውን አልሰበሰቡም፡፡ኢፈርት የተባለውን አደናጋሪ እና ሚስጥራዊ የንግድ ኩባንያዎች ባህር አቋቁመው ሚስታቸውን (ያለ አቅሟም ቢሆን)ይህን የፋብሪካ ባህር እንድታስተዳድር ሰየሟት፡፡ወ/ሮ አዜብ ወደ ኢፈርት ቁንጮነት ስልጣን ከመምጣታቸው በፊት አዛውንቱ ስብሃት ነጋና ሌሎች ትግራዊያን ኢፈርትን ዘውረዋል፡፡የኢፈርት ፋብሪካዎች ወደ ሰማኒያ የሚደርሱ ሲሆኑ አንዱም “በስህተት” እንኳን ከትግራይ ውጭ አልተገነባም፤ከትግራይ ባልሆነ ኢትዮጵያዊም ተዳድሮ አያውቅም፡፡በአንፃሩ ፋብሪካዎቹ የሚያመርቱት ሸቀጥ በመላ ሃገሪቱ ይራገፋል፣ወደባህር ማዶም ይሻገራል፡፡የፋብሪካዎቹ በአንድ ቦታ መከማቸት ከትግራይ ክልል የቆዳ ስፋት አንፃር ሲታይ ፋብሪካዎቹ ‘በስኩየር ኪሎሜትር ስንት?’ ተብለው ሊቆጠሩ ምንም ያልቀራቸው ያስመስላል፡፡ የኢፈርት በትግራይ ብቻ መከተም፣በትግራዊ አስተዳዳሪዎች ብቻ መተዳደር ጉዳይ በጣም እያነጋገረ ባለበት ሁኔታ ደግሞ ሌላ ወንድም “ኢንዶውመንት” በእዛው ክልል በቅርቡ ተመስርቷል፡፡የዚህ ምክንያቱ የኢፈርት ኩባንያዎች መበራከት አለቅጥ ሰፍቶ  ለአስተዳደር  አመች ወደ አለመሆን ግዝፈት በመድረሱ ሌላ ኢንዶውመንት እንዳስፈለገ ወ/ሮአዜብ በአንድ ወቅት ተናግረው ነበር፡፡የኢፈርት ግዝፈት ሊያመጣ የሚችለውን አስተዳደራዊ ውስብስቦሽ ለመታደግ “ደጀና” የተባለ ትግራይ ከታሚ ኢንዶውመንት በዚህ ከሶስት አመት አካባቢ በፊት ተቋቁሞ እነ አበርገሌን አይነት ኩባንያዎች አቅፎ ልማቱን እያሳለጠ እንደሆነ ሰርክ ይወራል፡፡ አዲሱ ደጀና ኢንዶውመንት ከአስር በላይ ኩባንያዎች በስሩ አቅፎ ታላቁን ኢፈርትን ለመፎካከር ድክ ድክ እያለ ነው፡፡

እነዚህ ኢንዶውመንቶች ከትርጉማቸው ጀምሮ ባለቤትነታቸው፣ኦዲት ያለመደረጋቸው ጉዳይ፣ በአንድ ክልል(በትግራይ) ብቻ እንዲከትሙ ያደረጋቸው ምስጢር ወዘተ ሁሉንም የኢትዮጵያ ህዝብ ግራ የሚያጋባ ብቻ ሳይሆን አንዳንዴ የሚያስቆጣ ጥያቄ እየሆነ ከመጣ ዋል አደር ብሏል፡፡የቀድሞው የፓርላማ አባል አቶ ተመስገን ዘውዴ አቶ መለስ በህይወት በነበሩበት ወቅት እነዚህ ፋብሪካዎች ኦዲት የማይደረጉበት፣የኦዲት ሪፖርታቸውም የሃገሪቱ ከፍተኛ የስልጣን ባለቤት ለሆነው ፓርላማ የማይቀርብበት ምክንያት ምንድን ነው የሚል ተገቢ ጥያቄ አንስተው ነበር፡፡ ለዚህ የአቶ መለስ መልስ ‘እነሱ እኮ ኢንዶውመንቶች ናቸው ግልፅ ሪፖርት ማቅረብም አይጠበቅብንም’ የሚል የተለመደ “የአራዳ” መልሳቸውን ሰጥተው አልፈዋል፡፡ አቶ ተመስንም የዋዛ አይደሉምና “ኢንዶውመንት” የሚለውን ቃል ትርጉም በአማርኛ ሆነ በኦሮምኛ በአፋርኛ ሆነ በትግርኛ በፈለጉት ቋንቋ ተርጉመው እንደዚህ አይነኬ የመሆኑን ሚስጥር  ያስረዱን” ሲሉ ቢወተውቱም አቶ መለስ በማስቀየስ እንጅ መልስ በመመለስ ስማይታሙ “የአራዳ” መልሳቸውን ሰጥተው አልፈዋል፡፡የሆነው ሆኖ “ኢንዶውመንት” የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል በአብዛኛው የኮርፖሬት ፈንዶችን ለመግለፅ የሚያገለግል ፅንሰሃሳብ ነው፡፡ከሌሎች የንግድ ማህበሮች በተለየ ከኢንዶውመንት ኮርፖሬት ፈንዶች የሚገኝ ትርፍ ተመልሶ ለልማት የሚዉል  እንጅ  ለባለቤቶች የሚከፋፈል አይደለም፡፡ የአቶ መለስ “ኢፈርት እኮ ኢንዶውመንት ነው” የሚለው መልስም ትርፉ መልሶ ለሌላ ልማት የሚውል ነው ለማለት ይመስለኛል፡፡ ይህ በግልፅ ኦዲት ካለመደረግ ጋር የሚያገናኘው ነገር በበኩሌ አይገባኝም፡፡

የኢንዶውመንቶቹን ባለቤትነት በተመለከተ የኢፈርት ዳይሬክተሯ ወ/ሮ አዜብ መስፍን በአንድ ወቅት  ‘ኢፈርት በተዘዋዋሪ የትግራይ ህዝብ ነው’ ሲሉ ሰምቻለሁ:: ‘በቀጥታስ ባለቤቱ የማን ነው?’ የሚለው እስከዛሬ ሚስጥር እንደሆነ አለ፡፡ ለጊዜው በግልፅ ወደ ተነገረን ተዘዋዋሪው ባለቤት የትግራይ ህዝብ እና የኢፈርት መስተጋብር ስንሄድ ኢፈርትን የሚያክል የፋብሪካ ባህር በትግራይ ብቻ እንዲንጣለል ያደረገው ምክንያት ምንድን ነው የሚለውን ጥያቄ ማለፍ አይቻልም፡፡ ህወሃት እንደሚለው ኢፈርት እና ደጀና በትግራይ የከተሙት  የትግራይ ህዝብ ወኪል የሆነው ህወሃት በትጥቅ ትግሉ ወቅት ያፈራውን ገንዘብ ለቆመለት ህዝብ ልማት ማዋል ስላለበት ነው፡፡እዚህ ላይ ብዙ ጥያቄ አለ፡፡ አንደኛው ለህዝብ ነፃነት የታገለው ህወሃት ምን ሰርቶ ይህን ያህል ገንዘብ አፈሰ? ጠመንጃ ተሸክሞ መባተልን የሚፈልገው የትጥቅ ትግል ሲራራ ንግድ አይደለምና ጥሪት አስቋጥሮ የኩባንያ ባህር ማቋቋም ያስቻለውስ እንዴት ነው? ገንዘቡ በትጥቅ ትግል ወቅት የተገኘነው ከተባለስ የትጥቅ ትግሉ የተካሄደው በትግራይ ብቻ አልነበረምና ሌሎች የኢህአዴግ አባል ድርጅቶች እንደ ኢፈርት ያሉ ባለግዙፍ ኢንዶውመንቶች ያልሆኑበት ምክንያት ምንድን ነው? የሚለው መልስ የሚሻ ጥያቄ ነው፡፡

የትግሬነት እና ህወሃትነት ልዩነት ትርክት ሳንካዎች

በሃገራችን ወቅታዊ የፖለቲካ ሁኔታ ውስጥ እንደ የትግራይ ህዝብ እና የህወሃት መስተጋብር ያለ ግራ አጋቢ፣ ብዙ እንደማነጋገሩ ፈር የያዘ መልስ ያልተገኘለት፣ለትንታኔ አስቸጋሪ ጉዳይ ያለ አይመስለኝም፡፡ የዚህ ምክንያቱ ብዙ ቢሆንም ዋነኛው ምክንያት ህወሃት የኢህአዴግ ልብ ሆኖ ሃገሪቱን ፖለቲካ እና ኢኮኖሚ ሲዘውር ከፊት የሚያሰልፋቸው ዋና ባለስልጣናት እና ባለሃብቶች  ከትግራይ የወጡ መሆናቸው ነው፡፡ ይህን ነገር ህወሃት ለሁለት ጥቅም ያውለዋል፡፡ አንደኛው የወንዙን ልጆች በወሳኝ ቦታዎች ኮልኩሎ ከውልደቱ ጀምሮ የተጣባውን የዘረኝነት ዝንባሌ ያፀናበታል፡፡ በሁለተኛ እና በዋነኝነት የትግራይን ህዝብ ደጀን ለማድረግ ልቡን ማግኛ መንገድ አድርጎ ያየዋል፡፡ አሁን ያለውን ሁኔታ ለተመለከተ ለህወሃት ሁለቱም የተሳኩለት ይመስላል፡፡ለዚህ ማሳያው የህወሃት የሃረግ መዘዛ ፖለቲካ ከእርሱ አልፎ በመላ ሃገሪቱ ማርበቡ ነው፡፡ በአሁኗ ኢትዮጵያ የመተባበርም ሆነ ያለመተባበር፣ የመተማመንም ሆነ የመጠራጠር ምንጩ ሃረግ መማዘዝ ሆኗል፡፡ይህ በአንድ እናት ሃገር ልጆች መሃከል ከፍተኛ ያለመተማመን አምጥቷል፡፡ ሌላው ህዝብ እርስ በርሱ በጎሪጥ የሚተያይ ተጠራጣሪ ሲሆን የትግራይን ህዝብ ደግሞ የአፋኙ የህወሃት ጠበቃ አድርጎ የመፍራት አዝማሚያ ይታያል፡፡ይሄኔ ከላይ የተጠቀሰው የህወሃት እራሱን ከትግራይ ህዝብ ጋር አንድ እና ያው አድሮጎ የማቅረቡ አላማ ይሰምራል፡፡ሌላው ኢትዮጵያዊ የትግራይን ህዝብ ከህወሃት ጋር አንድ አድርጎ የማየት አዝማሚያ ምንጩ የሚታየው ነባራዊ ሁኔታ ነው፡፡በላይኛው የውትድርና ማዕረግ  ሁሉም ለማለት በሚያስደፍር መልኩ ከትግራይ የወጡ ሰዎች መያዙ፤ በሲቪሉ ክንፍም ቢሆን ለረዥም ጊዜ እንደ ጠቅላይ ሚኒስትርነትነት፣የሃገር ደህንነት ኤጀንሲ፣የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፣በስመ የጠቅላይ ሚኒስትሩ አመካሪነት የጠቅላይ ሚኒስትር ቢሮን ማሾሩ፣ በአዲስ አበባ መስተዳድር ከዝቅተኛ  እስከ ከፍተኛ የሃፊነት ቦታ የትግራይ ተወላጆች መበራከት፣ይህ ደግሞ በትግራይ ተወላጆች ዘንድ ሲወገዝ አለመታየት ለተመልካች ትግሬን እና ህ.ወ.ሃ.ትን አንድና ያው አድርጎ ያይ ዘንድ ይገፋዋል፡፡አሁን ሃገራችን በምትመራበት የዘውግ ፌደራሊዝም ሁኔታ ህ.ወ.ሃ.ት ድርና ማግ ሆኖ መምራት የሚችለው  የትግራይ ክልልን ብቻ መሆን ሲገባው የህ.ወ.ሃ.ት ሃያል ህልውና በአዲስ አበባም መስተዳድር ቢሮዎችም ሆነ አዲስ አበባ በከተመው የፌደራል መንግስትም ሚታይ የመሆኑ አደገኛ አካሄድ ለህወሃት መራሹ ኢህዴግ የታየው አይመስልም፡፡ባለሃብትነቱም ቢሆን ለሁሉም ባይሆንም ለትግራዊያኑ ብዙ ጊዜ የማይወስድ ከሆነ ዋል አደር ብሏል፡፡

ከትግራይ የሆኑ ዜጎች በስልጣን እና በሃብት ማማ ላይ በርከት ብሎ መታየት በተቀረው ኢትዮጵያዊ የሚታይበትን መንገድ በሰፊው ለሁለት ከፍሎ ማየት ይቻላል፡፡መጠኑ ቢለያይም ትግሬ ሁሉ ህወሃትን ይደግፋል፤ትግሬ ሆኖ ከልቡ የህወሃትን ሁለንተናዊ የበላይነት ማብቃት የሚፈልግ ማግኘት አይቻልም የሚለው ሙግት ነው፡፡በዚህኛው ወገን ያሉ አሳቢዎች ክርክራቸውን የሚያጠናክሩት እስከዛሬ በትግራይ ጠንከር ያለ የተቃውሞ ድምፅ ተሰምቶ አለማወቁን ነው፡፡ ተከራካሪዎቹ በተጨማሪ የሚያነሱት ነጥብ ከትግራይ የሚነሱ የህወሃት ተቃዋሚዎችም ሆኑ አክቲቪስቶች እንደ ኢፈርት እና የወልቃይት ጥያቄን የተመለከተ ከህወሃት የተለያ አቋም ለማንፀባረቅ ይቸገራሉ የሚል ነው፡፡ በሌላ በኩል የቆሙ ተከራካሪዎች ህወሃት እና የትግራይ ህዝብ ተለያይተው መታየት እንዳለባቸው አጥብቀው ይሞግታሉ፡፡እነዚህኞቹ ለክርክራቸው ማጥበቂያ የሚያነሱት ሃሳብ የትግራይ ህዝብም የህወሃት ብልሹ አሰራር ሰለባ መሆን፣ሌላ አማራጭ ሃሳብ መነፈግ እና በአንድ ወገን ፕሮፖጋንዳ መጠለፍ፣የአብዛኛውን የትግራይ ህዝብ የድህነት ኑሮ ወዘተ ነው፡፡

የትግራይን ህዝብ እና የህወሃትን አንድነት ልዩነት በተመለከተ የሚነሱት እነዚህ ጎራዎች በየፊናቸው ቀላል የማይባሉ ደጋፊዎችን አስከትለው ሲያሟግቱ የኖሩ ቢሆኑም ሁለተኛው ማለትም የትግራይን ህዝብ እና ህወሃትን ለይተን እንይ የሚለው ክርክር ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ፈተናዎች እየገጠሙት ነው፡፡በበኩሌ የዚህ ክርክር ደጋፊዎች መመናመን አብሮነታችንን የሚፈትን፣ የትግራይን ህዝብ ስጋት ላይ የሚጥል አሳሳቢ ነገር ይመስለኛል፡፡ ስለዚህ የህወሃትን ጥፋት የትግራይ ህዝብም አድርጎ የማየቱ ነገር  በተቻለ ፍጥነት መቀየር ያለበት ነገር ይመስለኛል፡፡ ለዚህ ዋነኛውን ድርሻ መውሰድ ያለበት ደግሞ ራሱ የትግራይ ህዝብ ይመስለኛል፡፡

ከትግራይ ህዝብ ምን ይጠበቃል?

ህወሃት እርሱ በስልጣን ሰገነት ላይ ከታጣ ሌላው ኢትዮጵያዊ የትግራይን ህዝብ እሳት ሆኖ እንደሚበላው ያስፈራራል፡፡  ቀላል የማይባለው ትግራዊም ይህን ተቀብሎ የህወሃት ወንበር የተነቃነቀ በመሰለ ቁጥር ስጋት ይወርሰዋል፡፡ይህን የአብዛኛው ትግራዊ ስጋት የሚረዳው ሌላው የሃገራችን ህዝብ ትግራዊያንን የግፈኛው ህወሃት ወንበር ጠበቃ አድርጎ ያስብና የህወሃት የግፉ ማህበርተኛ አድርጎ የማሰብ ዝንባሌ ያሳያል፡፡ ይህ ህ.ወ.ሃ.ት ታጥቆ የሰራበት እና ስኬታማ የሆነ የሚመስልበት ፈለግ ነው፡፡ ይህ ነገር ግን መቆም አለበት፡፡ ነገሩን ለመቀየር ደግሞ የትግራይ ህዝብ ማሰብ ያለበት የዚህን ሁሉ መነሻ ምክንያት ነው፡፡ መነሻው የህወሃት ‘ከሌለሁ የላችሁም’ ስብከት ነው፡፡ ይህንን መመርመሩም ደግ ነው፡፡ የምርምሩ መነሻ ‘ህወሃት ሳይኖር ትግሬ አልነበረም ወይ?’ ብሎ ቀላል ጥያቄ መጠየቅ ሲሆን መልሱ ትግሬ ከህወሃት በፊት ነበረ ነው፡፡ ትግሬ ከህወሃት በፊት ከነበረ ዛሬ እኔ ከሌለሁ የላችሁም የሚለው የህወሃት ዜማ እንዴት መጣ የሚለውን ማስከተልም ተገቢ ነው፡፡የዚህ ዜማ መነሻው ብልጣብልጡ ህወሃት በመላው የትግራይ ህዝብ ስም ግን ለጥቂት ትግሬዎች የሰራው/የሚሰራው አድሎ እና ዘረኝነት ነው፡፡እንደ አሸን ፈልተው ትግራይ የከተሙ የኢፈርት እና ደጀና ኢንዲውመንት ፋብሪካዎች፣በሁሉ ቦታ ብቅ የሚሉ የትግሬ ሹማምንት፣የትግሬ ብቻ የጦር ጀኔራሎች፣ቱጃር ለመሆን የሳምንት እድሜ የሚበዛባቸው ትግራዊ ባለሃብቶች መበራከት ወደ ትግራዊያን  ያጋደለው የሃብት እና የስልጣን ክፍፍል ማሳያዎች ናቸው፡፡ባልበላው እዳ ላለመጠየቅ የሚወድ ትግሬ ሁሉ ይህን አምኖ መቀበል ብቻ ሳይሆን ማውገዝም አለበት፡፡

ወደዚህ ልቦና ለመምጣት ሰፊው የትግራይ ህዝብ ራሱን በሌላው ኢትዮጵያዊ ጫማ ማስገባት ይጠበቅበታል፡፡ ‘እኔ ትግሬ ባልሆን ኖሮ ይህን ጉዳይ እንዴት አየው ነበር’ ብሎ ማሰብ ደግ ነው፡፡ለምሳሌ ጠ/ሚኒስትር መለስ እና ደቀመዛሙርቶቻቸው ትግሬነታቸው ቀርቶ አፋር ቢሆኑና ኢፈርትን እና ደጀናን የመሰሉ የልማት ተቋማት አፋር  ብቻ እንዲከቱ አድርገው፤ በአፋር አለቆች እንዲዘወሩ ቢያደርጉ፤ ይህ ሳያንስ ደግሞ የአፋር ህዝብ ለእንዲህ ያለው አስተዳደር እድሜ ሲለምን ባየው የሚሰማኝ ምንድን ነው ማለት ያስፈልጋል፡፡ከስልጣን የማይወርዱ የአፋር የመንደር ልጆች የራሳቸው ስልጣን ላይ ሙጥኝ ማለት ሳያንስ የአፋር ባለሃብቶችን የመፍጠር ፕሮጀክት ቀርፀው ሌላውን ኢትዮጵያዊ በሃገሩ ላይ ባይትዋር ቢያደርጉ ምን ይሰማኝ ነበር? የኢትዮጵያ ጠ/ሚኒስትር ተብለው በፌደራል ወንበር የተቀመጡት ሰውየ የትግራይን ክልል የኢንዱስትሪ ዞን ለማድረግ እቅድ አውጥተው ነበር ተብሎ ከገዛ ባለቤታቸው ሲነገር መስማት ትግራዊ ላልሆነው ሰፊ ህዝብ ደስ የሚያሰኝ ትርጉም አለው ወይ? ብሎ መጠየቅ አሁን ሌላው ኢትዮጵያዊ የሚሰማውን ስሜት ለመረዳት ይበጃል፡፡

በግሌ ከትግራዊ ወዳጆቼ እና ጓደኞቼ ጋር ስለዚህ ጉዳይ አንስተን ስንወያይ በአብዛኛው የሚገጥመኝ ክርክር ‘ኢፈርት ትግራይ መከተሙ ለሰፊው ህዝብ ምንም የፈጠረው ነገር የለም፡፡ የፋብሪካዎቹ ባለቤት የህወሃት ባለስልጣኖች እና ዘመድ አዝማዶች ናቸው’ የሚል ነው፡፡ ይህም ግማሽ እውነት ነው፡፡ የእነዚህ ኢንዶውመንቶች ተጠራርቶ ትግራይ ላይ መከተም ለአካባቢው ሰዎች ቢያንስ የስራ እድል መፍጠሩ በሰፊው ትግራዊ መካድ የለበትም፡፡በቀጥታ የስራዕድል ከመፍጠሩ በተጨማሪ በተዘዋዋሪ ለከተሞች ማደግ አስተዋፅኦ አለው፡፡ የፋብሪካዎቹ መኖር የመግዛት ሃይል ያለው ተከፋይ ሰራተኛ በከተሞቹ እንዲኖር በማድረግ በቀጥታ በፋብሪካዎቹ ለመቀጠር ላልቻለው ህዝብ የንግድ እድል መፍጠሩ አይቀርም፡፡ይህ ሁሉ እድል ፋብሪካ በገፍ ላልተተከለለት ሌላው ኢትዮጵያዊ ያልተገኘ ነውና የእድገት ሁኔታ መዛባት ማምጣቱ ሃቅ ነው፡፡ ይህን ክዶ መነሳት የመግባቢያን ሰዓት ከማራቅ ያለፈ ትርጉም የለውም፡፡

ሌላው ከትግራይ ወገኖቻችን የሚገጥመኝ ክርክር ‘የህወሃት ብልሹ አሰራር የትግራይን ህዝብም መድረሻ ያሳጣ ነገር ነው’ የሚል ነው፡፡ ይህ እውነት ነው፡፡የትግራይ ለፍቶ አዳሪ ድሃ ህዝብ በመዋጮ ብዛት ፍዳውን እንደሚያይ ከቦታው ከመጡ ሁሉ የሚነገር ነው፡፡ የሙስናው ነገር፣ሌላ ድምፅ እንዳይሰማ የማድረጉ አፈና ሁሉ በትግራይም ያለ ነው፡፡ ግር የሚያሰኘው ነገር ግን  የትግራይ ህዝብ አለበት የሚባለውን ግፍ በግልፅ ሲቃወም አይተን አለማወቃችን ነው፡፡ ለዚህ አፈናው አያሰናዝርም የሚል መልስ ይሰጣል፡፡ በበኩሌ ይህ አያሳምነኝም:: ምክንያቱም ሌላው ኢትዮጵያዊም የደረሰበትን ብልሹ አሰራር የሚያወግዘው መንግስት ምቹ ሁኔታ ስለፈጠረለት ሳይሆን የደረሰበት ግፍ ብዛት አፈናውን ችላ ብሎ ድምፁን እንዲያሰማ ስለገፋው ነው፡፡ ስለዚህ የተበደለ ሁሉ በዳዮች ቀንበራቸውን እንዲያለዝቡ መጠየቁ ተፈፅሯዊ በመሆኑ የትግራይ ህዝብ ድምፁን አጥፍቶ አስተዳደራዊ በደሉን እንዲጋት ያደረገው ምን እንደሆነ ትክክለኛውን መረጃ ከውስጥ አወቆች ለመስማት ጉጉት አለኝ፡፡ በዚህ ረገድ ከትግራይ የሆኑ ወይም ጉዳዩን የሚያውቁ በደንብ ቢያስረዱን የትግራይ ህዝብ ያለበትን ችግር ይበልጥ ለመረዳት ይጠቅመናል፡፡

እንደ ህወሃት አገላለፅ በትግራይ የከተሙት  ኢንዶውመንት ተብየዎቹ አላማ ባመጡት ትርፍ ሌላ የልማት ተቋም በትግራይ መመስረት ነው፡፡ ስለዚህ በትግራይ  ልማት ልማትን እየወለደ ይቀጥላል ማለት ነው፡፡ለዚህ ምስክሩ በትግራይ የሚዋለዱት የፋብሪካዎች ብዛት ነው፡፡ ዛሬ ይህን ፅሁፍ ስፅፍ እንኳን በ850 ሚሊዮን ብር ግዙፍ የጠርሙስ እና የብርጭቆ ፋብሪካ በእዛው ትግራይ ሊከትም እንደሆነ ትግራዊያን መኳንንት በቴሌቭዥን መስኮት እያወሩ ነበር፡፡ ከሳምት በፊት ደግሞ የመስፍን ኢንጅነሪንግ አልበቃ ብሎ  የምስራቅ አፍሪካን ገበያ ታሳቢ ያደረገ የመኪና መገጣጠሚያ ፋብሪካ በዛው በትግራይ ስራ ሊጀምር እንደሆን ሰማን፡፡ይህን እያየን “ላለው ይጨመርለታል” ብለን እንድናልፍ ከታሰበ የማይሆን ነው፡፡

በአንፃሩ በሌላው የሃገራችን ክልል  የከባድ ፋብሪካዎች ተከላ ወሬ እንደ ሃምሌ ፀሃይ ተናፍቆም አይገኝ፡፡ ይህን እኔ ትግራዊ ሳልሆን ብሰማው ኖሮ ስሜቴ ዛሬ ትግሬ ሆኘ እንደሚሰማኝ ይሆን ነበር ወይ? ይህን የሚሰራው ህወሃት እድሜ ማጠርስ ያሳስበኝ ነበር ወይ?ይህን ጉልህ የተዛባ አሰራር እያዩ ዝም ማለትስ ይቻላል ወይ? የአንድ ሃገር ሰዎች ሆነን ሳለ ይህ ሲሳይ እኛጋ ያልደረሰው ለምንድን ነው ብሎ መሞገት ወንድም የሆነውን የትግራይ ህዝብ መጥላት ነው ወይ?  ብሎ መጠየቅ ደግ ነው፡፡ ህወሃቶችስ ይህን የፋብሪካ መንደር በትግራይ ብቻ እንዲከትም ያደረጉት ሊጠቅሙን ነው ሊጠቀሙብን? በዚህ ሁኔታ የምናገኘው ጥቅም ምን ያህል ቀጣይነት እና ዘላቂነት ያለው ይሆናል፤ ብሎ መመርመር ከሃዲነት ሳይሆን ብልህነት ነው፡፡

የህወሃት ወንበር ሲነቀነቅ የትግራይን ህዝብ የሚያሳስበውን ያህል የብ.አ.ዴ.ን ህልውና የአማራን ህዝብ፣የኦ.ህ.ዴ.ድ በስልጣን ላይ መሰንበት የኦሮሞን ህዝብ፣የደ.ኢ.ህ.ዴ.ን በስልጣን ላይ መታየት የደቡብ ህዝብን፣የሶ.ህ.ዴ.ፓ እድሜ የሶማሌን ህዝብ ወዘተ ያሳስባል ወይ ብሎ መጠየቅ ያስፈልጋል፡፡መልሱ ተቃራኒ ነው፡፡አብዛኛውን ትግራዊ የህወሃት ህልውና ክፉኛ ሲያሳስበው ሌላው ኢትዮጵያዊ እነዚህን ቆምንልህ የሚሉትን የገዥው ፓርቲ  አባል/አጋር  ፓርቲዎች እንደ የባርነት ወኪል አድርጎ ያያል፡፡ የእድሜያቸው ማጠር ከሚያስከፋው የሚያስደስተው በብዙ እጥፍ ይበዛል፡፡ለዚህ ከሰሞኑ በሃገራች ከተሞች ወከለናችኋል የሚሉዋቸውን የኢ.ህ.አ.ዴ.ግ አባል ፓርቲዎች ለማውገዝ ጎዳና የወጣው ህዝብ ብዛት ማሳያ ነው፡፡የትግራይ ህዝብም እንደሌሎች ወንድሞቹ ቆምኩልህ እያለ ሌት ተቀን የሚሰብክ የሚያስፈራራውን ህወሃት ህፀፆች ለማውገዝ ማመንታት የለበትም፡፡ ‘ከሌሉ የለሁም’ የሚለውን አጓጉል አስተሳሰብ ትቶ ከሌላው የኢትዮጵያ ህዝብ ጎን ሆኖ ህወሃትን ታገስ ተመለስ ፣ካልሆነ ለሚችል ልቀቅ መለት አለበት፡፡ ይህንንም በአደባባይ ማሳየት አለበት፡፡ በተጨባጭ የሚታየውግን ሌላ ነው፡፡

ከላይ በትቂቱ ለማሳየት የተሞከረውን ፍትሃዊ ያልሆነ የሃብት እና የስልጣን ክፍፍል አንስቶ በምክንያት የሚሞግት ሰው ከአብዛኛው ትግራዊያን ዘንድ የሚሰጠው ትርጓሜ ‘እንዲህ የሚያስበው ትግሬን ስሚጠላ ነው’ የሚል ሲሆን ያጋጥማል፡፡ ይሄ ደመነፍሳዊነቱ የበዛ፣ ለመሞገት የሚያስችል የእውነት ስንቅ የማጣት የሚያመጣው የሽሽት መልስ ነው፡፡ የኢትዮጵያ ህዝብ ትግሬ ወገኖቹን ብድግ ብሎ የሚጠላበት ምንም ምክንያት የለውም፡፡የትግራይ ህዝብ የኢትዮጵያዊነት ጀማሪ፣እጅግ ሰው አክባሪ፣እንግዳ ተቀባይ ነውና የኢትዮጵያ ህዝብ ይህን ህዝብ የሚወድበት እንጅ ብድግ ብሎ የሚጠላበት ምክንያት የለውም፡፡ልክ ያልመሰለውን ነገር ሲጠይቅ ደግሞ ‘ይህን ያልከው እኛ ትግሬ ስለሆን’ ነው ማለት የጥላቻን መንገድ መጥረግ እንጅ ሌላ ጥቅም የለውም፡፡አሳማኝ ምክንያት ሳያቀርቡ ‘የምታዩትን አድሎ እንዳላያችሁ እለፉ፤ያኔ እንደምትወዱን እናውቃለን’ ማለት አብሮነትን የሚፈትን አስቸጋሪ አቋም ይመስለኛል፡፡

ከትግራይ ህዝብ አንፃር ይህ ሁሉ ሲጠበቅ ሌላው ኢትዮጵያዊ ደግሞ ለትግራዊ ወንድሞቹ የሚያቀርበውን ጥያቄ የሚሰነዝረው ረጋ ብሎ፣ ጥላቻን አርቆ መሆን አለበት፡፡እዚህ ላይ መረሳት የሌለበት የሆነውን መዛባት ሁሉ ያመጣው ህወሃት ከትግራይ ህዝብ ጋር ቁጭ ብሎ ተመካክሮ አይደለም፡፡ፍትሃዊ ባልሆነ መልኩ ወደትግራይ የሚተመው ፋብሪካ ሁሉ ሲተከል ሰፊው የትግራይ ህዝብም እንደ እኛው በቴሌቭዥን ይሰማል እንጅ የሚያውቀው የተለየ ነገር አይኖርም፡፡ ‘ሌላውን ረስታችሁ ለእኔ ይህን አድርጉልኝ’ ብሎ አዞ ያስደረገው ነገርም አይመስለኝም፡፡ ስለዚህ ከትግራዊ ወንድሞቻችን ጋር ስንነጋገር ይህን ሁሉ አስበን መሆን አለበት፡፡ ‘ህወሃት የትግራይን ህዝብ አይወክልም’ ከሚለው ሾላ በድፍን የሆነ ዘይቤ ወጥተን ከላይ በተጠቀሱትም ሆነ በሌሎች ነባራዊ ሃቆች ላይ ተመስርተን አፍረጥርጠን መነጋገር ያለብን ቢሆንም ንግግራችን ‘እኛ እና እነሱ’ የሚል ግድግዳ የተገነባበት መሆን የለበትም፡፡ ከዛ ይልቅ የአንድ እናት ልጆች መሆናችንን እያሰብን፤ እንደቤተሰብ ውይይት ፍቅር እና መተሳሰብ ባልተለየው መንገድ መሆን ይኖርበታል፡፡ አሁን እያነጋገረን ያለው ጉዳይ ረዥም ዘመን ከተጋራነው ወንድማማችነት የሚገዝፍ አይደለም፡፡ከአንደበታችን የምናወጣው ነገር ከስሜታዊነት የራቀ መሆን አለበት፡፡ ከስሜታችን ምክንያታችን መብለጥ አለበት፡፡ ይህ ካሆነ ዛሬ እንደቀልድ ከአንደበታችን የምናወጣው ነገር  ነገ የምንፀፀትመበትን ጥፋት ይዞ ሊመጣ ይችላል፡፡ስለዚህ ጉዟችን ሁሉ ማስተዋል የተሞላበት መሆን አለበት፡፡ በፍቅር ከመነጋገር  እንጅ ከጥላቻ እና ከመጠፋፋት ትርፍ ያገኘ ህዝብ የለምና ንግግራችን ሁሉ ፍቅርን፣እርጋታን እና ምክንያታዊነትን የተሞላ መሆን አለበት፡፡ይህ ካልሆነ ህወሃትን እያገዝነው እንደሆነ መረዳት አለብን፡፡


For your comments and suggestion you can reach her via (e-mail meskiduye99@gmail.com )